«بۇل اراپ قىردى نەشە داۋىرلەر بۇرىن ازبان اقتىڭ ۇستىندە سارت-سۇرت ەتكەن قوسىنعا ارۋاقتى ءسوز ايتقان كۇلتەگىن قاعاننىڭ اتاجۇرتى دەپ كىم ايتادى قازىر؟.. سۇيەم جەر – سەن ءۇشىن سۇيەگىن بەرگەن سول باھادۇرلەر قايدا دەمەيسىڭ بە؟! الاشتى ءبۇلدىرىپ, اتا-باباسىنىڭ كيەلى قونىسىنا قازىر كىمدەر تيمەي جاتىر؟ كىمدەردىڭ سۇعاناق قولدارى سۇعىنباي جاتىر ساعان؟»
قاناپيا وسىنى ويلاپ تۇرعاندا قىلقالامىن قىزىل بوياۋعا تەرەڭ باتىرىپ الىپتى. از عانا كىدىرىستەن كەيىن اۋىر كۇرسىنگەن جاس سۋرەتشى الدىنداعى پولوتنوعا قىلقالامىن اكەلدى. زۇلپىھار قىلىشتان تامعان قىزىل قان ءتۇبىت كودەنى تۇگەل بويادى. قىلقالام ءالى كوتەرىلىپ كەلەدى. قىزىل قىنا قىرعا تامعان اتا جاۋدىڭ سۋداي قانىمەن استاسىپ كەتتى...
قاناپيا تاعى اۋىر ويعا بەرىلدى. اكەسى تەمىربولات ايتتى دەگەن ءبىر ءسوزى ەسىنە تۇسەدى. ول زاماندا ومبى قازاقتىڭ ءىرى مادەني ورتالىعى ەدى. سوندا كوركەمسۋرەت تەحنيكالىق ۋچيليششەسىندە ءبىلىم الىپ جاتقان م.قوسشىباەۆ, س.سارسەنباەۆ سىندى جاستارعا كومەك كورسەتكەن تەمىربولات تەلجانوۆ 1928 جىلى حالتۋرينا اتىنداعى كلۋبتا ادەبي كەش وتكىزىپتى. سول جيىنعا قاتىسىپ ولەڭ وقىعان ماعجان جۇماباەۆ, ءسوز سويلەگەن سماعۇل سادۋاقاسوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, «ەكى جيرەن» ءانىن ايتقان قالي بايجانوۆ پەن قارا جورعا ءبيىن بيلەگەن اۋباكىر ىسمايىلوۆ. الاشتىڭ ءبىرتۋار اسىلدارىنا سوندا تەمىربولات اكە « ۇلىم قاناپيا ەر جەتسە, كوركەمسۋرەتكە وقىتامىن! سىزدەردىڭ باتالارىڭىز قابىل بولسىن!» دەگەن ەكەن... اتانىڭ سول اسىل مۇراتىندا بۇكىل الاش تاعدىرى جاتقان جوق پا؟ ءبىزدىڭ بۇگىنگى شىعارماشىلىق – ماعجاننىڭ جىرىنداي ءمولدىر, مارجاننىڭ قىرىنداي اسىل بولسا قايدا؟»
قامىرىقتى قوڭىر كۇي قىلقالامىنان قويۋ تامعان قاناپيانىڭ كوز الدىنا بولاشاقتاعى ۇلى كارتيناسى «اتامەكەن» ايقىندالا باستاعان سياقتى. ەكى وركەنيەتتىڭ شەكاراسىندا تۇرعان كەيىپكەرىنىڭ كوزقاراسىنداعى ۇزاق ويعا كوپ ماعىنا ۇستەۋ كەرەك. ءبىر مەزەتتە وعان شەنەۋنىكتەردىڭ ءمان بەرمەۋىن دە ەسكەرىپ قويدى. سيمۆوليكالىق سيپاتقا – ق ۇلىن استار بولار, ال باعزى زامان مەن بۇگىنگى بولاشاققا ورتاق جادىگەر – بالبال. ەڭسەلى بىتىك. كىم بىلەدى, ونىڭ دا سىرتى تاس بولعانىمەن ءىشى بورداي ۇگىلىپ تۇر-اۋ... مىنە, بولاشاق «اتامەكەننىڭ» كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى وسىنداي قاراپايىم, ال تاقىرىپتىق مازمۇنى بارىنشا تەرەڭ بولعانى كوڭىلدى دەلبەيدى. باسقاسى تىرشىلىك قامىتىنىڭ تار مويىنداعى تالقىسى. وي وسىلاي بەكىگەندەي. نانىمدى بەينە. تاڭعاجايىپ راكۋرس. تىڭ كوتەرۋگە قارسى كەيىپكەرىنىڭ درامالىق شيەلەنىسى. ىشكى ەموتسيا. وسىلاي كەشەگى الاشتىڭ كەۋدەسىندە ايتىلماي كەتكەن زارلىق كۇي تەرەڭ نوتالاردىڭ بويىندا بولاشاق «اتامەكەن» بولىپ انسامبل قۇرماق...
وتىزدىڭ ورداسىنا ەندى ەنگەن سەزىمتال سۋرەتشىنىڭ بۇل ويىن قۇلاعىنىڭ تۇبىنەن بۋداق-بۋداق تۇتىنگە تۇنشىعىپ, بۇكىل دالانى باسىنا كوتەرىپ كەلە جاتقان الىپ تەحنيكانىڭ ءدۇرىلى بۇزىپ جىبەردى. بەتىنە قۇس ساڭعىعان قوتىر تاس تۇبىنە بالقىپ باتىپ بارا جاتقان كۇنگە تىك قاراپ تۇرا بەرگىسى كەلگەن. كەيىپكەرى ءالى دە تارعىل داۋىسى تالاپشىل بۇيىرىپ سويلەيدى. «ادەپكى تىنىشتىق ەمەس مىناۋ. ءبىر زوبالاڭنىڭ باسى بولماسا يگى ەدى... بۇل دالانىڭ بوز جۋسانى ونسىز دا قانشاما عاسىر قىرىق مىڭداپ ايداعان جىلقىنىڭ تۇياعى تيمەي, جۇپار اتپاي قالعان جوق پا؟»
قاناپيا ءوز كەيىپكەرىنە ءوزى تىك قاراي الماي اششى جىميدى. ءبارى كەش... ول كەزدە قازاقتىڭ قۇنارلى بايسىنىنا سارت ەتىپ كىرگەن سوقا نە سۇمدىقتى الدەقاشان باس-
تاپ كەتكەن بولاتىن. قايران, اتامەكەن!..
* * *
بيىل قازاق كەسكىندەمە ونەرىنىڭ كەسەك تۇلعاسى قاناپيا تەلجانوۆتىڭ اتاقتى «اتامەكەن» كارتيناسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 60 جىل. جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتان كەيىن قاناپيانىڭ قالىڭ بوياۋلارىنىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ تۇرعان ءبىزدىڭ ويىمىزعا اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتىڭ «بوز بيە نەمەسە تىڭ كوتەرىلگەن جىل» دەگەن استارى قالىڭ, سول كەزدىڭ وزىندە جاساندى قوعامنىڭ الدامشى اقيقاتىن ايىپتاعان جىرى كەلدى.
ناعاشى اۋىلىمنىڭ اراسى بىزدەن ءبىر-اق قىر,
قوزى, لاعىمىز قوسىلعان شۇيگىن قىرات بۇل.
تىڭ جىرتقان جىلى توبەنىڭ ءتۇبىت كودەسىن,
تاراپ اكەتتى تاراق تاباندى تراكتور...
قۋاندى قارتتار جاناردان جاسى مولدىرەپ,
«كودە وسكەن جەرگە كوك بيداي شىعار بولدى» دەپ.
بوز بيە ءبىزدىڭ ءتۇن جامىلىپ كەپ سول جەردەن,
كودەنىڭ تامىرىن كىرش-كىرش شاينادى سوڭعى رەت.
پارتيانىڭ تىڭ يگەرۋ سەكىلدى جاسالعان ساياسي ناۋقانىنىڭ ارتىندا تۇتاس حالىقتىڭ اۋىر قاسىرەتى وسى قىسقا عانا باللادادا بوز بيە بولىپ بوزدايدى. ءيا, وسى تراكتور ەدى عوي تۋرا سول ۋاقىتتا قاناپيانىڭ كەيىپكەرى, تەكتى قازاقتىڭ جۇرەگىندە سولاقاي ساياساتتىڭ سوقا ايداعانى...
ولەڭ «قىردىڭ كودەسىن ءبىر مەزگىل قاجاپ كەلمەسە يىمەيتىن» جانۋاردىڭ جاساندى جاسىل القاپتى جات كورىپ, كودەنىڭ اششى ءدامىن اڭسايتىنى جايلى پسيحولوگيالىق شىعارما. قاناپيانىڭ كەيىپكەرى دە وسى سوقانىڭ سۋىق جۇزىنە ىشتەي نارازى ەدى. ەرتەڭى نە بولارىن ەندى اجىراتىپ الا المايتىنداي دارمەنسىز ءحال. بولاشاققا بولجامدى ءسوز ايتۋ قيىن... كەر زامان. كودەنىڭ اششى تۇبىندە كونە جۇرتتىڭ كوز جاسى كولكيدى. كارتيناداعى جاس ق ۇلىن عانا ەشتەڭەدەن بەيحابار كۇيى ەنەسىنە قاسىنا بەرەدى. ول – بولاشاق كىلتى, تورى ق ۇلىن. كەڭشىلىكتىڭ بوز بيەسىنەن تۋعان قۇندىز جال تورى قاناپيانىڭ «اتامەكەننىڭ» ىشىندە ماڭگىلىك كىسىنەيدى. استارى اۋدارىلعان كونە توبەنىڭ كوكىرەگىڭدى ۋداي اشىتار كودەسىنىڭ ءيىسى كەنتاۆر كيەنى كىسىنەتىپ تۇر...
سۋرەتشى قاناپيا تەلجانوۆ يمپەريانىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزدە, قىلقالامىنان وسىنداي بوياۋدى قالاي توككەن؟..
قايران, ونەر!
كەڭشىلىك تە, قاناپيا دا ءۇنسىز ايعايلاپ كەتتى...
ءبىر كورگەن كوزگە ايشىقتى شىعارما. كوركەم شەشىم. استارلى اقيقات. ءبارى-ءبارى كوز الدىمىزدا... بۇل كارتينا كەيىن ەلىمىزدىڭ ماسكەۋدە وتەتىن قازاقستان مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىنە باردى. تۋرا وسىلاي, قاسقايىپ... قارسىلىق اكسيوماسىنداي. بۇلاي ايتۋ ءۇشىن ىشكى رۋح, پوەتيكالىق ءتىل, ەپيكالىق سارىن, رومانتيكالىق اۋەنىڭ بولۋ كەرەك-اۋ... سۋرەتشى وسىنشاما تراگەديا-
نى ءۇنسىز عانا ىشكى مونولوگپەن قالاي بەردى سوندا؟
ورالحان بوكەيدىڭ «جەتىم بوتاسىندا» ەجەلگى قازاق مادەنيەتى مەن جاھاندانۋدىڭ اراسىنا شەكارا سىزىپ, بوتا جەتەكتەپ بارا جاتقان قىزدى ايتاتىنى بار. بۇل قاناپيانىڭ دا شەكاراسى وسىنداي ەدى. جارتى قابىرعانى تۇتاس الاتىن زور كارتينانىڭ بەرگى بولىگى سوقا جىرتقان سوقتا دا, ونىڭ ارعى بەتى بوز جۋسانى ومىراۋلاتقان كيەلى بايتاق. ونداعى شەرلى شەجىرە مەن مەزگىل سازىن, ۇرپاق ساباقتاستىعىن ءۇشىنشى ولشەمدە قايتا زەردەلەي كوز جۇگىرتسەك, ءبارى-ءبارى ءبىر ساتكە مىزعىماستاي ماڭگىلىك ءۇنسىز قالادى دا, كوركەم تۋىندى قايىرا جاندى قۇبىلىسقا اينالىپ جاڭا عاسىرمەن ۇندەسە باس-
تايدى. «اتامەكەننىڭ» استارىندا كەيىپكەردىڭ وقتى كوزدەرىمەن «بۇل مەنىڭ اتاجۇرتىم, قازاقتىڭ قاستەرلى دالاسىنا ەشكىمنىڭ ەنشىسى قالعان ەمەس» دەگەن كەكتى ءسوز بارداي. قايتەدى, «قايىرلى بولسىن سىزدەرگە, بىزدەن ءبىر قالعان ەدىل جۇرت» دەيدى مە ەكەن؟
اقىن تىڭ كوتەرۋ يدەياسىن كوزدەرى بوتالاپ قىردىڭ كەرمەك كودەسىن اڭساعان بوز بيە ارقىلى سىناسا, ازاماتتىق بولمىسى بولەك سۋرەتشى الاشتىڭ اۆتوپورترەتى – «اتامەكەنمەن» ءۇنسىز بويلاۋىق كۇيىن سارناتادى...
ول كەزدە «جەردى جاۋعا, ەلدى داۋعا بەرمەيمىن» دەپ قايدان ايتسىن قايران, قاناپيا تەلجانوۆ.
«اتامەكەن» كارتيناسىنا بۇگىنگى كوزبەن قايتا قاراڭىزشى, مارتەبەلى وقىرمان! جەردىڭ سول داۋى – ءالى داۋ...
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
