ۇيىندەگى تۋىسىنان باستاپ كوشەدەگى تاكسيستكە دەيىن تەرگەلەتىن كارى قىزدىڭ ءومىرى ەرنىن سىلپ ەتكىزىپ اڭگىمە سوعاتىن ەكەۋدىڭ ەمىنىپ, ەزىلىپ وتىرىپ ايتاتىن ەڭ سۇيىكتى تاقىرىبى. بۇل از بولسا, ەكى ءبۇيىرىن تايانعان, ومىرگە وكپەلى ءبىر كوكدولى كەيىپكەر كەرەك بولسا, ارا-تۇرا كينونىڭ دا ىشىنەن تابىلىپ جاتادى.
مەيىرىمدى مىنەزى باياعىدا-اق مەنمەندىكپەن ايىرباستالىپ, تالعامىنىڭ بيىكتىگى تەڭىن تابۋعا توسقاۋىل بولىپ, وتىزدان اسقانشا وڭ جاقتا جۇرگەن بويجەتكەندەر وسى ۇيرەنشىكتى «الەمنەن» اتتاپ, وكتەم باسىپ ەندى تەاتردىڭ ساحناسىنا كەلگەندە, تىكسىنە قابىلداعانىمىز راس. ويتكەنى قوعامداعى كارى قىز ماسەلەسى ۋاقىت وتكەن سايىن ءوز جاراسىن ءوزى جالاپ جازىپ, ىشتەن تىنىپ, تۇيىقتالا تۇسەتىن بويداق قىزداردىڭ ءوزى سەكىلدى ونەر ءۇشىن دە بۇيىعى, «جابىق» تاقىرىپ بولىپ كەلگەن ەدى. الايدا قازاق ساحناسىنىڭ بۇل مۇڭلى كەيىپكەردى كۇتكەنىنە كوپ بولدى. شەكتەن تىس كوبەيىپ بارا جاتقان كارى قىزدار وزدەرىنىڭ «ۇساق-تۇيەك» ماسەلە ەمەس, قاجەت ەتسە, قاتپار-قاتپار قاسىرەتىنىڭ توركىنى قوعام قالىپتاستىرىپ جاتقان قۇنسىز تۇسىنىك پەن ارزان مورالعا قاتىستى قالىڭداپ بارا جاتقانىن كورسەتە الادى ەكەن. وزىنە شىجىق بولسا دا, كارى قىزدىڭ ءومىرى كىمگە دە بولسا قىزىق, ول قانداي كوركەم جانردىڭ تىلىمەن سويلەسە دە, كوڭىل اۋدارتاتىنى وتىرىك ەمەس.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى قويعان «جۇرەگىمنىڭ يەسى» اتتى پەسانىڭ و باستان تەاتردىڭ كىشى زالىنا ورايلاستىرىلىپ جازىلعانىنىڭ ءوزى – سپەكتاكلدىڭ ەڭ العاشقى وڭ شەشىمى. كىشى زال – كەيىپكەرمەن سىرلاسۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىگى. كۇيەۋگە شىقپاي, جاستىق شاعىن ۇزاتىپ العان داريعا ءار كورەرمەننىڭ جانىنا كەلىپ, يىعىنا باسىن سۇيەپ, جان سىرىن ايتتى. ونىڭ ايتىپ وتىرعانى ويدان قۇراستىرىلعان ەرتەگى ەمەس. ءوزى سياقتى تۇرمىس قۇرا الماعان مىڭداعان قىزدىڭ بۇل تەك بىرەۋى عانا, اركىمنىڭ باسىندا جەكە-دارا ءوتىپ جاتقانى بولماسا, سەبەبى دە, وقيعاسى دا ۇقساس قوعامداعى تيپتىك كورىنىس. كوپشىلىكتىڭ كوزقاراسىندا, كارى قىز – تولىققاندى ادام ەمەس. «ەكى جارتى, ءبىر ءبۇتىن» بولىپ ءومىر ءسۇرۋدى اڭساۋمەن-اق ارمانىنا قولى جەتپەگەن سول جارتىكەش, جارىم باقىت يەسى وسى ۋاقىتقا دەيىن ىشتەن تىنىپ كەلگەنىم جەتەر دەگەندەي, اقىرى جارىلدى. قورىقپادى. اقتالمادى. ادەتتەگى «ۇيات بولادىنى» ۇياسىنا قۋىپ تىقتى دا, نە ءۇشىن كارى قىز بولعانىن جاسىرماي ايتىپ بەردى.
جاس دراماتۋرگ, تەاترتانۋشى ايدانا الاماننىڭ بۇل پەساسى, ەڭ الدىمەن, دراماتۋرگياعا تىڭ يدەيا, دارا مىنەزدى كەيىپكەر اكەلىپ قوسۋىمەن قۇندى. ال بۇل جاڭا يدەيانى رەجيسسەر اريداش وسپانباەۆا توسىن ءارى زاماناۋي سونى تاسىلدەرمەن ورىستەتە تۇسكەن. باستى رولدەگى ساياجان ق ۇلىمبەتوۆا مەن گۇلنۇر شىڭعىسوۆا ساحناداعى زامانداسىنىڭ سىرىمەن سىرتتاي ەمەس, ەتەنە تانىس, وبرازدى ءوز ىشىنەن ء«وندىرىپ» شىعارعان. تەاتردىڭ بالەتمەيستەرى گۋزەل مۇحامەتجانوۆا قويعان بي ساحنالارى جەكە اڭگىمە قوزعاۋدى قاجەت ەتەتىن ىزدەنىسكە تولى ەڭبەك. سۋرەتشى قابىل حالىقوۆ باسى ارتىق دەكوراتسيانىڭ بارىنەن قاشىپ, قاراپايىمدىلىق پەن جۇتاڭدىققا ماعىنا سىيعىزىپ, ساحنالىق ءمينيماليزدى قۇپ كورگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل – جاستاردىڭ تۋىندىسى. جاس ادامنىڭ جۇرەك ءلۇپىلى, جاستاردىڭ سەزىنۋى, جاسقا عانا ءتان ەركىندىك – تەاترداعى ادەپكى تاپتاۋرىندىقتى تاس-تالقان ەتۋگە جاسالعان تالپىنىس.
ادەتتە, كارى قىز دەپ كىمدى ايتادى؟ بۇل توپقا جاسى 30-دان اسقان, وزىنە دە, ومىرىنە دە جاۋاپ بەرە الاتىن, رۋحاني دا, ماتەريالدىق جاعىنان دا تاۋەلسىز, ەركىن قىزدار جاتادى. قاراپايىم قىزدار كارى قىز اتانا بەرمەيدى, سەبەبى ولار جىلدام كۇيەۋگە شىعىپ كەتەدى. كوبىنە كوز تارتاتىن سۇلۋ بيكەشتەر وتىرىپ قالادى. مىنە, ءومىردىڭ وسى ادىلەتسىزدىگىمەن ادەمى قىزدار ەش كەلىسە المايدى. داريعا دا سولاي. جالعىزدىقتى قۇدايدان جالىنىپ ءجۇرىپ سۇراپ العانداي, كارى قىز بىرەۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىندەي, قوعام بولىپ قىسپاققا الىپ, كوزتۇرتكى جاسايتىندارى ءتىپتى جامان. بۇل دا ادىلەتسىزدىك.
جالپى سيۋجەتى وسىنداي, باسى ارتىق دەكوراتسياسى جوق سپەكتاكلدە رەجيسسەر نەگىزگى ەكپىندى باس كەيىپكەردىڭ وزىنە تۇسىرگەن. قويىلىم ءبىر ادامعا قۇرىلعاندىقتان, مونوسپەكتاكل دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. جانسايا قۇربىسى مەن دۋبايدا كەزدەسكەن جىگىت سەكىلدى وقيعانى ورىستەتۋگە جاناما عانا اسەرى بار ءبىردى-ەكىلى كەيىپكەردى ەسەپكە الماعاندا, وقيعانى باستايتىن دا, دامىتاتىن دا داريعانىڭ ءوزى. ەكسپەريمەنتالدى, جاڭاشىل دۇنيە بولعاندىقتان, كورەرمەن بولىپ وتىرىپ, ءبىز دە ءبىر ءسات ءدال وسى سپەكتاكلگە ەكسپەريمەنت جاساپ كورگىمىز كەلدى. ماسەلەن, قازاق تەاترىنىڭ تۋىندىسىن تاماشالاۋعا كەلگەن ەۋروپالىق – اعىلشىن الدە نەمىس كورەرمەنىمىز. سپەكتاكلدى سينحروندى اۋدارمامەن تىڭداپ وتىرمىز دەلىك. ۇياڭ, ادەپتى, ونەگەلى تاربيە الىپ وسكەن داريعا جوعارى ءبىلىم الىپ, ماگيستراتۋرا ءبىتىرىپ, ءبىر ءىرى كومپانيانىڭ باس مەنەدجەرىنە دەيىن كوتەرىلىپ, بارلىق ماتەريالدىق ماسەلەسىن ءوزى شەشىپ, اياعىنان نىق تۇرعان ناعىز «اتجالمان» ارۋعا اينالعان. ءسويتىپ ءجۇرىپ جاسىنىڭ قالاي 38-گە كەلگەنىن بىلمەي قالعان داريعانىڭ نە ءۇشىن كارى قىز بولىپ, قۋ تىزەسىن قۇشاقتاپ قالعانىن تۇسىنە الماي اھ ۇرىپ, جىلاپ جۇرگەنىن اناۋ شەتەلدىك تۇسىنە الار ما ەدى؟ ازاماتتىق قوعامدا, ازاماتتىق نەكەدە ءومىر سۇرە بەرەتىن ەركىن ەلدىڭ وكىلى داريعانىڭ مۇڭىن ءتۇسىنىپ, وعان دەم بەرمەك تۇگىلى «مىنانىڭ ەسى دۇرىس پا؟ نەسىنە جىلايدى؟ ءبىر جىگىتپەن تانىسىپ, بىرگە تۇرىپ, باقىتتى ءومىر سۇرە بەرمەي مە؟ سول دا ءسوز بە ەكەن؟» دەپ كىرپىگىن قاعىپ-قاعىپ, تۇك تۇسىنبەي, سانسىز ساۋالدىڭ قۇرساۋىندا وتىراتىنى انىق.
بويىنا شاق ءىلىم-ءبىلىم جيناعان, قىزمەتى بار, اقىلدى, كورىكتى ءدال وسى داريعا جامان بولعاندىقتان جالعىز قالىپ, كارى قىز اتاندى ما؟ انىقتاپ قاراعاندا, «كارى قىز» دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى الەۋمەتتىك كاتەگوريادان بۇرىن – تازا ۇلتتىق سانانىڭ جەمىسى. بۇل ۇياتتى جوعارى قويىپ, ۇرپاق تاربيەسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن, اق نەكەنىڭ قاسيەتى مەن كيەسىن اقىرەتكە دەيىن ايالاۋدى ءجون ساناپ, ۇرپاعىنىڭ ساناسىنا سىڭىرگەن ۇلتتىڭ قاراكوزى جاماندىعىنان ەمەس, ادالدىعىنان وسى ۇعىمنىڭ قۇربانىنا اينالىپ بارا جاتقان جوق پا؟ رەجيسسەر سالماعى اۋىر سۇراقتىڭ استارىن جالعان پافوس, وتىرىك پالساپاعا قۇرىلعان جانسىز ديالوگتارمەن ەمەس, وتكىر وي, دالەلدى ۋاجبەن شيراتىپ, قىلدان دا نازىك وسى شىندىقتى جەتە تۇسىنۋگە قاراي جەتەلەيدى.
داريعا جايدان-جاي, ءبىر كۇندە كارى قىز بولا سالعان جوق. ەندەشە پەسانىڭ كومپوزيتسياسىنا وزەك بولىپ تۇرعان وقيعا مەن شيەلەنىستىڭ دە سەبەبى بولماۋى مۇمكىن ەمەس. ءتاسىلى تاماشا تابىلعان: ۋاقىت, وقيعا كەرى اينالادى. ياعني «نە ءۇشىن كارى قىز اتانعانىن» تۇسىنبەگەن داريعانىڭ 38 جاستان باستاپ 23 جاسقا دەيىنگى ءومىرى كەرى قاراي كورسەتىلگەندە, بارلىق سۇراقتىڭ شەشىمى تابىلادى. جاس قىزدىڭ ومىرىندە بولۋى ءتيىس قۋانىش پەن قىزىقتىڭ ءبارى بولعان ەكەن. جىگىت تە, سەزىم دە, ماحاببات تا, سۇيىسپەنشىلىك تە, ءبارى بولعان. ءومىر – مۇمكىندىكتەر كەزەڭى, تاعدىر وعان ءبىر ەمەس, بىرنەشە مۇمكىندىك تارتۋ ەتتى – ارمان, مۇرات, مارات, جاراس, جالعاس سەكىلدى جالعاسا بەرەتىن ءبىرى اكتەر, ءبىرى اقىن, ءبىرى بيزنەسمەن جىگىتتەردىڭ قاي-قايسىسى دا داريعانىڭ باقىتى بولۋعا لايىق ەدى. بىراق ماحابباتقا ەسسىز سەنگەن ادالدىق تا ادامعا قياناتىن قالدىرىپ كەتەدى ەكەن. 23 جاسىندا تاس-تالقان بولىپ, تاپتالىپ قالعان سەنىمىن ەندىگى جەردە ەشبىر ءۇمىت تە, سەزىم دە جالعاپ بەرە الماق ەمەس.
سپەكتاكلدى ەكى قۇرامدا دا تاماشالاعاندىقتان, سالىستىرمالى وي تۇيۋگە مۇمكىندىك مول. ەكى اكتريسانىڭ دا, ساياجان ق ۇلىمبەتوۆا مەن گۇلنۇر شىڭعىسوۆانىڭ ءرولدىڭ ىشكى قۋاتىن بوس سوزبەن تولتىرۋعا تىرىسپاعانى قۋانتتى. كەيىپكەردىڭ ىشكى پسيحولوگياسىن اشىپ كورسەتۋگە باعىتتالعان مونوسپەكتاكلدەردىڭ ۇلكەن كەمشىلىگى, بالكىم ارتىقشىلىعى – ول جاي عانا ءتىلدىڭ تاقىلداعان تەحنيكاسىنا سۇيەنىپ الىپ بايانداماشى بولدى ما, الدە وبرازدىڭ ىشىنە سۇڭگىپ, سەزىندى مە, بىردەن بايقالادى. ساياجاننىڭ «كارى قىزى» ومىرگە وكپەلى, سول وكتەمدىگى شيەلەنىسكەن كۇيى قويىلىمنىڭ بۇكىل وزەگىن بويلاپ, اقىرعى كوكەيكەستى ماقساتقا اپارادى. اكتريسا ءسوز ورنەگى ارقىلى دا ءىس اتقارۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. ال گۇلنۇردىڭ داريعاسى پلاستيكالىق ويىن ورنەگىندە جارقىراي كورىنەدى. سەبەبى رەجيسسەر قىز بەن جىگىت اراسىنداعى سەزىمنىڭ, ءبىر ساحنادان ەكىنشى ساحناعا ءوتۋ كەزەڭىندەگى وقيعالاردىڭ شەشىمىن بي ارقىلى تاپقان. بي قويىلعان شەتەلدىك اندەر دە بوي شىمىرلاتار ەروتيكالىق كورىنىستەردى جەتكىزۋدە از ءرول اتقارىپ تۇرعان جوق, كەرىسىنشە بەلگىلى ءبىر مولشەرگە باعىندىرىلعان ساحنا ەستەتيكاسىنا ساي ورىندالۋىمەن سپەكتاكل مازمۇنىن بايىتا تۇسكەن. جاستاردىڭ اراسىندا قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارا جاتقان جاۋاپسىزدىق, ساتقىندىق, جالپى ماحابباتتاعى اششى شىندىق وسىلاي ايتىلۋىمەن الدەقايدا ءوتىمدى. قىسقاسى, قىزدار سوقتاسى شىققان جارا جايلاعان تەرىنى ءتىلىپ تۇرىپ تۇز سەپتى. كارى قىز تۋرالى وتىرىك جىلاپ ايتا بەرگەنشە, ونى ومىرگە وگەي ەتكەن سەبەپتەرگە ءۇڭىلىپ قاراۋدى سۇرادى. ومىردە جوق, بولۋى دا مۇمكىن ەمەس ءوزى قيالدان جاساپ العان يدەال جىگىتتىڭ بەينەسىن جۇرەكتەن ج ۇلىپ الماي, جىلدارمەن بىرگە وسە بەرەتىن وزىمشىلدىكتى ولتىرمەي, كوڭىلدى كۇندى كەم قىلعان تاعدىر دا ەشقاشان ءوڭى جىلىپ, وزگەرمەيدى...
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
