ءبىز ورتاعاسىرلىق ەنتسيكلوپەديالىق شىعارمانى ىجداعاتتىلىقپەن قايتا قاراپ شىعۋىمىز كەرەك. ويتكەنى مۇندا اۆتوردىڭ ايتار ويدى استارلاپ جەتكىزگەن تۇستارى جەتكىلىكتى. «تاريح-ي ءراشيديدى» ورتاعاسىرلىق پامفلەتتىك تۋىندى دەسە دە بولادى. ەگەر ءبىز اۆتوردىڭ استارلاپ ايتقان ويلارىنىڭ ءتۇپ-تامىرىن ارشي الساق, وندا قازاق تاريحىنىڭ تالاي اقتاڭداقتارىنىڭ سىرىن تۇسىنەر ەدىك. بۇل ۇلكەن عىلىمي جاڭالىق بولارى انىق.
مىسالى, اۆتوردىڭ موعولستاننىڭ تاريحي تۇلعالارىنا قاتىستى سيپاتتامالارى ءوز زامانداستارىنىڭ ىقپالىمەن بەرىلگەن. ونىڭ وزىندىك سەبەبى بار. مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ءامىر تەمىردىڭ ۇرپاعى, اتاقتى زاحيراددين بابىرمەن بولە بولعانى, موعولستان قيراعاننان كەيىن ۇندىستانعا كەتىپ, بابىردىڭ ۇلى قۇمايىنعا بارعانى, كاشميردى بيلەگەنى, ءوزىنىڭ اتاقتى ەڭبەگىن سوندا جازعانى بەلگىلى. سوندىقتان دا, ول سول داۋىردە ۇستەم بولعان ءامىر تەمىردى ۇلىقتاۋشى تاريحشىلاردىڭ ۇستانىمدارىن ەسكەرىپ, موعولستاننىڭ تاريحي تۇلعالارىنىڭ قىزمەتىنە سولاردىڭ كوزقاراستارى تۇرعىسىنان باعا بەرۋگە ءماجبۇر بولعان. بىراق كەلەر ۇرپاق ءۇشىن استارلاپ تالاي ويلار ايتىپ كەتكەن. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي استارلاپ دارىپتەگەن تۇلعا – موعولستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا ءامىر تەمىرمەن جان اياماي ۇزاق جىلدار الىسقان قولباسشى, اتاقتى ءامىر قاماراددين.
م.ح.دۋلاتي «تاريح-ي راشيديدە» ءامىر تەمىرگە قاتىستى شارافاددين ءالي ءيازديدىڭ «زافارنامەسىنەن» («جەڭىس» كىتابى – ءامىر تەمىردىڭ جورىقتارى تۋرالى كىتاپ) ۇزىندىلەر كەلتىرەدى. «زافارنامەنىڭ» كوپتەگەن تاراۋلارىندا ءامىر تەمىردىڭ موعولستانعا جاساعان جورىقتارى تۋرالى باياندالادى, سوندىقتان مۇحاممەد حايدار تاريحي دەرەك كوزى رەتىندە «زافارنامەدەن» ءۇزىندى كەلتىرىپ وتىرادى. م.ح.دۋلاتي شىعارماسىنىڭ 1-ءشى تاراۋى «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» باستالۋى دەپ اتالادى. مىنە وسى تاراۋدا توعىلىق تەمىر حاننىڭ يسلام ءدىنىن قابىلداۋىنا شەيح ءجامالادديننىڭ ىقپال ەتكەنى باياندالادى. توعىلىق تەمىر – موعولستاننىڭ العاشقى حانى, 730 (1329-1330) جىلى تۋعان, 18 جاسىندا حان تاعىنا وتىرىپ, 764 (1362-1363) جىلى 34 جاسىندا قايتىس بولعان. ول – شىڭعىس حاننىڭ ۇلى شاعاتايدىڭ ۇرپاعى. شاعاتاي ۇلىسىن شامامەن 709/1309 – 718/1318 جىلدارى بيلەگەن. ەسەنبۇعا حان قايتىس بولعاننان كەيىن دۋلات ءامىرى بولاتشى سول كەزدەگى اقسۋداعى ورداسىنا توعىلىق تەمىردى الدىرىپ حان كوتەرىپ, موعولستاندى ب ۇلىنشىلىكتەن قۇتقارىپ قالدى. ءامىر بولاتشى – م.ح.ءدۋلاتيدىڭ التىنشى اتاسى, قاشقاريانى بيلەگەن ءامىر. كەزىندە ءامىر بولاتشىنىڭ ۇلكەن اتاسى ورتوبەگە ەرەكشە سىڭىرگەن قىزمەتى ءۇشىن شاعاتاي حان ماڭلاي سۇبەنى بەرگەن. ورتوبە – م.ح.ءدۋلاتيدىڭ سەگىزىنشى اتاسى. ماڭلاي سۇبە – شىعىسى قۇسان جانە تاربۇعىرمەن شەكتەسسە, باتىسى سامعار مەن فەرعانا ءۋالاياتىنىڭ شەتى سانالاتىن جاكيشمانعا دەيىنگى ايماق. ىستىقكولدىڭ سولتۇستىگى, چەرچەن مەن سارىۇيعىردىڭ وڭتۇستىگى دە وسى ايماققا كىرەتىن. وندا قاشقار, حوتان, جاركەنت, قاسان (قاشان), اقسيكەنت, ءاندىجان, اقسۋ, اتباسى, قۇسان سياقتى ءىرى-ءىرى قالالار ورنالاسقان. توعىلىق تەمىر حان ماۋرەنناحر ايماعىنا جورىق جاساپ, موعولستان شەكاراسىن كەڭەيتتى.توعىلىق تەمىر حان ءامىر بولاتشىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن شىڭعىس حان اتالارىنا مۇرا ەتىپ بەرگەن توعىز ارتىقشىلىقتى جارلىق شىعارىپ, بەكىتىپ بەرەدى. م.ح.دۋلاتي وسى جارلىق مەنىڭ وتباسىما جەتكەن بولاتىن دەپ جازادى.
ءامىر بولاتشى بەس اعايىندى ەدى: ۇلكەنى – ءامىر تۋلاق, ەكىنشىسى – ءامىر بولاتشى, ءۇشىنشىسى – ءامىر شامساددين, ءتورتىنشىسى – ءامىر قاماراددين, بەسىنشىسى – ءامىر شەيح داۋلەت. م.ح.ءدۋلاتيدىڭ جازۋىنا قاراعاندا, ءامىر بولاتشى قايتىس بولعان سوڭ ورنىنا ۇلىسبەگى بولىپ جەتى جاسار ۇلى حۇدايداد تاعايىندالادى. ءامىر حۇدايدات 90 جىل امىرلىك ەتكەن, جارقىن ءجۇزدى كىسى بولعان ەكەن. ول موعولستاننىڭ جەتى حانىن تاققا وتىرعىزعان. ءامىر قاماراددين ۇلىسبەگىلىك ماعان مىندەتتەلگەنى ءجون دەپ توعىلىق تەمىر حاننىڭ الدىنا بارعانىمەن, حان وعان كەلىسپەي, بولاتشىنىڭ ۇلى حۇدايداتتى ۇلىسبەگى ەتىپ بەكىتەدى. بۇعان ءامىر قاماراددين نارازى بولادى, بىراق ەشتەڭە ىستەي المايدى.
ءامىر قاماراددين ناعىز جاۋجۇرەك, باتىل, ەشنارسەدەن قورىقپايتىن ءىرى تۇلعالى كىسى بولعان, ونىڭ قونىشىنا جەتى جاسار بالا سىيىپ كەتەدى دەگەن اڭىز بار. ءىلياس قوجا حان قايتىس بولعاننان كەيىن ءامىر قامارادديننىڭ كەۋدەسىن كەرگەن كەك سىرتقا شىققان. قاماراددين موعولستانداعى باسقارۋ ءىسىن قولىنا الىپ, ءتارتىپ ورناتادى. سول كەزەڭدەگى حاندىق بيلىكتى مويىنداماعان, ءوزى دەربەس بيلىك جۇرگىزگەن ءامىر بولدى. ول ەشكىمگە باس يمەي ەرجۇرەكتىلىگىمەن جيىرما جىلداي بيلىك جۇرگىزگەن. وعان, ءبىر جاعىنان, كەش امىرلەرى قارسىلىق كورسەتەدى, ەكىنشى جاعىنان ءامىر تەمىر ۇلكەن كەدەرگى بولدى. قاماراددين ءامىر تەمىرمەن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن, اقتىق دەمى بىتكەنشە شايقاسىپ وتەدى. ءامىر تەمىر موعولستانعا قارسى جاساعان ءۇشىنشى جورىعى كەزىندە قامارادديننىڭ كوزىن جويۋ ءۇشىن تىڭشىلار جىبەرىپ, ونىڭ كوكتوبە دەگەن جەردە وتىرعانىن انىقتايدى. ءامىر قاماراددين جاۋدىڭ اسكەرىنەن حاباردار بولىپ, ارشالى دەيتىن كىسى اياعى جەتپەس جەرگە بوي تاسالايدى دا, قاراڭعى تۇسىسىمەن ورىن اۋىستىرىپ كەتەدى. ءامىر تەمىر ءۇش فارمان دەگەن مەكەندە مىڭداعان بەيبىت ادامداردى توناپ, ءامىر قامارادديننىڭ تۋعان اعاسى ءامىر ءشامسادديننىڭ ايەلى تۇمان مەن قىزى ديلشادتى تۇتقىنعا الادى. ءامىر تەمىر ديلشادقا كۇشتەپ ۇيلەنەدى. «زافارنامەدە» ءامىر تەمىردىڭ ديلشادپەن ۇيلەنۋ تويىن ادەمىلەپ, كەلىستىرە سۋرەتتەپ, تۇتقىن قىزدى باقىتقا كەنەلگەندەي ەتىپ بايانداعان, ال شىن مانىندە ءامىر تەمىردىڭ ديلشادقا ۇيلەنۋى – زورلىقپەن, قىز نامىسىن اياققا تاپتاۋمەن بولعان ارامزا ارەكەت ەدى.
بۇدان كەيىن دە ءامىر تەمىر موعولستانعا باسقىنشىلىق جورىعىن توقتاتپادى. ول جورىق كەزىندە الىسقا كوشىپ كەتە الماي قالعان بەيبىت حالىقتى قىرىپ-جويىپ, توناپ, تۇتقىندارعا راقىمشىلىق جاسامايدى. ءامىر تەمىردىڭ ءامىر قامارادديننىڭ سوڭىنان جىبەرگەن باسقىنشى اسكەرى سىرداريادان التايعا دەيىنگى ايماقتا جولىنداعى بەيبىت قالالار مەن كەنتتەردى قيراتىپ, كۇلگە اينالدىرعانى, حالىقتى توناپ, مال-مۇلكىن تالان-تاراجعا سالعانى ءمالىم. ءامىر تەمىردىڭ ءۇستى-ۇستىنە جاساعان باسقىنشىلىق جورىقتارى ەلدىڭ ىرگەسىن سوكتى. موعولستاننىڭ بايىرعى تۇرعىلىقتى جۇرتى تونالىپ, كۇيزەلىسكە ءتۇستى, حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى تەجەلدى, ەل-جۇرت اتامەكەنىنەن جانىن ساۋعالاپ, جان-جاققا تارىداي شاشىلىپ, بوسىپ كەتتى. وسىنداي قارا كۇشكە موعولستان ءامىرى, ەرجۇرەك قاماراددين قايسارلىق كورسەتىپ, ۇزاق جىلدار قارسى سوعىستى. كۇردەلى ساياسي, تاريحي جاعدايدىڭ وزىندە ءامىر قاماراددين ەلىنىڭ دەربەستىگى جولىندا ەرلىكپەن شايقاستى.
1375-1376 جىلدارى ءامىر تەمىر 30 000 اسكەرىن موعولستانعا تاعى دا اتتاندىردى. ماقساتى باعىنباعان ءامىر قامارادديندى تاۋىپ, كوزىن جويۋ بولاتىن. «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» 21-ءشى تاراۋىندا ءامىر تەمىردىڭ موعولستانعا ءتورتىنشى جورىعى باياندالادى. ءامىر قاماراددين ءامىر تەمىردىڭ جورىققا شىققانىن ەسىتىپ, اتباسى دەگەن جەردە 4 000 اسكەرمەن تورۋىل جاسايدى. ال ءامىر تەمىر بەس مىڭ اتتى اسكەرمەن شىققان ەدى. بەدەلدى باتىرلارىنان ىرىكتەپ جانىنا شاعىن جاساق قالدىرىپ, باسقالارىن ءامىر قاماراددينگە قارسى جۇمسايدى.
م.ح.دۋلاتي «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» 23-ءشى تاراۋىندا سۇيىكتى ۇلى ءامىرزادا جاھانگيردىڭ سامارقاندا قايتىس بولۋىنان كەيىن, ءامىر تەمىر تاعى دا ءامىر قامارادديندى جويۋدى تاپسىرىپ, اسكەرىن اتتاندىرعاندىعى تۋرالى جازادى. ءامىر قاماراددين مەن ءامىر تەمىر اسكەرى قاراتاۋدىڭ ەتەگىندە كەزدەسىپ, موعولستان ءامىرى كۇشى باسىم جاۋدان شەگىنىپ كەتەدى. بۇل سوعىستا دا ءامىر قامارادديننىڭ ەلى قاتتى تونالادى, جاۋ ولجاعا كەنەلەدى. دەگەنمەن دۇشپان ءامىر قامارادديننىڭ ساعىن سىندىرا المايدى.
ءامىر تەمىر موعولستانعا بەسىنشى رەت جورىققا شىعىپ, ىستىقكول ماڭىندا ءامىر قاماراددينمەن تاعى دا شايقاسادى. شايقاستان كەيىن ءامىر قاماراددين قاتتى دەرتكە شالدىعىپ, كول كاچۋر دەگەن جەردەگى قالىڭ جىنىستى پانالايدى. جاۋ توعاي ىشىنەن قانشا ىزدەسە دە ونى تاپپايدى. م.ح.دۋلاتي ءامىر قاماراددين قايتىس بولعاننان كەيىن عانا ءامىر تەمىر موعولستاننىڭ ءبىراز بولىگىن باعىندىرا العاندىعىن جازادى. «زافارنامەدە» ءامىر تەمىر 1390 جىلى ءامىر قاماراددينگە قارسى ءوزى 20 000 اسكەرمەن, تاعى ءبىر قولباسشىسى 5000 قولمەن جورىققا شىققاندىعى ايتىلعان. سول 25 000 قولمەن ءامىر قامارادديندى تىزە بۇكتىرە المايدى. ءامىر قاماراددين شىن مانىندە كوزسىز, ناعىز الپاۋىت باتىر بولعان. «زافارنامەنىڭ» دەرەگىنە قاراعاندا ءامىر قاماراددين ءامىر تەمىردىڭ بەسىنشى جورىعىنان كەيىن, اۋىر دەرتتەن قايتىس بولعان. ناقتى قاي جىلى قايتىس بولعانى بەلگىسىز.
موعولستاندى الاپات ب ۇلىنشىلىككە ۇشىراتقان ءامىر تەمىر قىتايعا جورىق ۇستىندە دەنساۋلىعى كۇرت ناشارلاپ, 1405 جىلى اقپان ايىندا وتىراردا قازا بولادى. ەگەر ءبىز ءامىر تەمىردىڭ التىن وردا يمپەرياسىن ەكى شايقاستا تالقانداعانىن, وسمان يمپەرياسىنىڭ اتاقتى سۇلتانى ءبايازيتتىڭ ارمياسىن ءبىر شايقاستا قيراتقانىن, ۇندىستانعا جورىق جاساپ, ونداعى دەلي سۇلتاناتىنىڭ كوپ ساندى اسكەرىن توز-توز ەتكەنىن, ازياداعى باسقا دا قانشاما مەملەكەتتەردى كۇشپەن باعىندىرعانىن ەسكەرەتىن بولساق, جيىرما جىل بويى ءامىر تەمىرگە قارسى ءوز جەرىن, ءوز ەلىن ايانباي قورعاعان ءامىر قامارادديننىڭ تاريحي ەرلىگىنە ءتانتى بولماسقا امالىمىز جوق. ءامىر تەمىر ءامىر قاماراددينمەن ۇزاق ۋاقىت سوعىسىپ, اقىرى نە تۇتقىنداي الماي, نە تۇپكىلىكتى جەڭە الماي ارماندا كەتتى.
سونىمەن قورىتا ايتساق, ءامىر قاماراددين – موعولستاندى جيىرما جىلداي باسقارعان, ەلگە ەسىمى اڭىز بولىپ تاراعان مەملەكەت قايراتكەرى. م.ح.ءدۋلاتيدىڭ بابالارىنىڭ ىشىنەن تەك ءامىر قاماراددين عانا سول كەزدەگى ەڭ قۋاتتى ءامىر تەمىرگە قارسى شىعىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ايقاسىپ وتكەن ەرجۇرەك تۇلعا بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, ءبىز قازىرگى قازاقستان جەرىنە تالاي رەت جورىقتار جاساپ, حالىقتى توز-توز ەتكەن ءامىر تەمىردىڭ باسقىنشىلىق سوعىستارىن جاقسى بىلسەك تە, اتاقتى جاۋمەن ۇزاق الىسىپ, قاسيەتتى اتامەكەندى ەرلىكپەن قورعاعان ءامىر قاماراددين تۋرالى وتە از بىلەمىز. مىنە, جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن مىسالدان انىق كورىنىپ تۇرعانداي, ورتاعاسىرلىق تاريحشى م.ح.ءدۋلاتيدىڭ مۇراسىن عىلىمي تۇرعىدان قايتا ساراپتاۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەنى ءسوزسىز.
داريا قوجامجاروۆا,
تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى
