باعدار – ورتاق مۇددە جولىنداعى تۇسىنىستىك

كەشە ەلورداداعى «رامادا پلازا استانا» قوناق ۇيىندە كاسپي جاعالاۋى ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى ورىنباسارلارىنىڭ دەڭگەيىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانى ازىرلەۋ جونىندەگى ارنايى جۇمىس توبىنىڭ 30-شى وتىرىسى باستالدى. وتىرىستى قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ اشىپ, قىسقاشا ءسوز سويلەدى. كاسپي تەڭىزىنىڭ مارتەبەسىن رەتكە كەلتىرۋ جانە حالىقارالىق ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق رەجىمىن قۇرۋ قازاقستان ءۇشىن ماڭىز­دى ستراتەگيالىق ماسەلە بولعان جانە بولاشاقتا دا بولا بەرەدى. سەبەبى, ول ساياسي تۇراقتىلىقتى, كاسپي ايماعىنىڭ دامۋىن, كاس­پي­دىڭ قايتالانباس گەوگرافيالىق قال­پى مەن ورنىن پايدالانۋدى, تابي­عي بايلىعىن ساقتاپ, مولايتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دە ايرىقشا قاجەت, دەدى ەرجان حوزە ۇلى ءوزىنىڭ سوزىندە. ەلىمىز سىرتقى ىستەر مي­نيس­ترى كاسپيدىڭ سان قىرى بار كەشەندى ماسەلە ەكەندىگىن, سوندىقتان, ول اۋماقتىق, ياعني كاسپي جاعا­لاۋىنا جاتاتىن ەلدەردىڭ ەكونو­مي­كا سالاسىنا قاتىستى ءوزارا ىنتى­ماقتاستىق ماسەلەلەرىنىڭ بولاشاق­تاعى مۇمكىندىكتەرىنە دە قاتىستى بولاتىندىعىن نازارعا سالدى. ءبىز ۇلتتىق مۇددەمىزدى قورعاي­تىن ءتيىمدى تەتىكتەردى ىسكە قوسۋدى ماقسات تۇتىپ كەلەمىز. ال ورتاق ماقساتىمىز – تاڭدالىپ الىنعان ستراتەگيالاردىڭ سايكەس كەلۋى مەن تيىمدىلىگىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى. قازاقستان ءوزى تاراپىنان اتالعان ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋى مەن قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالۋىنا جانە ءوڭىر ينتەگراتسياسىنىڭ العا جىلجۋىنا مۇددەلى تاراپتاردىڭ قاي-قايسىمەن بولسىن ىنتى­ماق­تا­سۋ­عا ءازىر. تەك بىرلەسكەن كۇش-جىگەر عانا كاسپي جاعالاۋى ەلدەرى رەس­ۋرستارىنىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا ينتەگراتسيالانۋىنا, ال بىرلەسىپ ازىرلەگەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار كاسپي جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ دامۋىنا سەپ بولادى دەپ وي­لاي­مىن, دەدى ە. قازىحانوۆ. قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆە­دومستۆوسىنىڭ باسشىسى سونداي-اق باكۋدە وتكەن 3-ءشى كاسپي سام­مي­تى­نىڭ قورىتىندىسى كاسپي جاعا­لاۋى ەلدەرى اراسىندا قايشى­لىق­تاردىڭ جوق ەكەندىگىنە, ال بۇل كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋ جونىندەگى كونۆەنتسياعا ۋاقىت كەشىكتىرمەي قول قويىلا­تى­نىنىڭ دالەلى ەكەندىگىنە توقتالدى. وتىرىس كەزىندە بۇدان بۇرىنعى وتكەن 29 باسقوسۋ ارنايى جۇمىس توبىنىڭ كەلىسسوز تەتىكتەرىنىڭ دۇ­رىس ىسكە قوسىلعاندىعىن ايعاق­تاي­تىنى, مۇنى جوعارى دەڭگەيدەگى بەس­جاقتى تاراپ ىنتىماقتاستى­عى­نىڭ نەگىزىندە قول جەتكىزىلگەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەلىسىمىنەن كورۋگە بولاتىنى دا ايتىلدى. بۇدان كەيىنگى كەزەكتە قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىن­باسارى قايرات سارىبايدىڭ ءتور­اعا­لىعىمەن وتكەن وتىرىس بارى­سىن­دا كاسپي جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى ءسوز الىپ, ماسەلە توڭىرە­گىندەگى ويلارىن ورتاعا سالدى. ازەربايجان سىرتقى ىستەر مي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى حالاف حالافوۆ كاسپي ماسەلەسىنە قاتىستى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسقانىنا ءبىراز ۋاقىت وتكەنىن, بۇل ۋاقىت ارا­لى­عىندا كوپتەگەن ءىستىڭ باسى قايى­رىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇگىندە كاسپي جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ بار­لىعى كاسپيدىڭ قۇقىقتىق ءمار­تە­بەسى جونىندەگى كونۆەنتسيا جوبا­سى­نىڭ سوڭعى كەزەڭدەرىن قورىتىن­دىلاۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. بولاشاقتا بۇل جۇمىستار ىلگەرى جىلجىپ, كەلىسسوزدەر ودان ءارى جال­عاسا بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز, دەگەن ح.حالافوۆ ارىپتەستەرىنە العا قوي­عان ماقسات-مىندەتتەرىن ورىنداۋ جولىندا ساتتىلىك تىلەدى. يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسپي تەڭىزى ماسەلەلەرى بويىنشا ارنايى وكىلى موحامماد مەحدي احۋندزادە وتىرىستى جوعارى دەڭ­گەيدە ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قازاق­ستاندىق تاراپقا العىسىن ءبىلدىرىپ, مۇنداي قادامدار كاسپيگە قاتىس­تى تۇيىندەردىڭ تارقاتىلۋىنا ىق­پال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ول كاسپي جاعالاۋىنداعى بارلىق ەلدەردىڭ مۇددە-قۇقىعى تەڭدەي بول­عانىمەن, كەيبىر كەزدەرى ماسە­لە­لەردىڭ كونسەنسۋس نەگىزىندە شەشىمىن تاپپاي جاتاتىندىعىن دا العا تارتتى. 30-شى وتىرىس بارىسىندا ءتۇيىن­دى ماسەلەلەردىڭ تەز ارادا شەشىمى تابىلۋىن جەدەلدەتەمىز دەگەن سەنىمىمىز بار. سەبەبى, كاسپيگە قاتىستى بىرجاقتى شەشىمدەردىڭ قا­بىلدانۋى ەلدەردىڭ ىنتىماق­تاس­ت­ىعىنا ءوز سالقىنىن تيگىزۋى مۇمكىن, دەدى م.احۋندزادە. ال رەسەي فەدەراتسياسى پرەزي­دەنتىنىڭ تمد ەلدەرىمەن مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ جونىندەگى ار­نايى وكىلى, ءسىم-ءنىڭ ەرەكشە تاپ­سىر­مالار جونىندەگى ەلشىسى الەكساندر گولوۆين كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇ­قىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كون­ۆەن­تسيا­نىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وزەكتى ءما­سە­لەلەردى وڭتايلاندىرۋعا ارنال­عان ارنايى جوبالارى جايىمەن ءبولىستى. بۇگىنگى جيىن اياسىندا ءبىز كاسپيدىڭ ماسەلەسىنە قاتىستى 4-ءشى ءسامميتتىڭ ءوتۋ مەرزىمىن جەدەلدەتۋگە بار كۇش-جىگەرىمىزدى سا­لامىز, دەدى ا.گولوۆين. تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى جا­نىنداعى كاسپي تەڭىزى ماسەلەلەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىن­نىڭ توراعاسى مۋراد اتادجانوۆ كاس­پيگە قاتىستى كۇردەلى ماسە­لەلەر اڭگىمە وزەگىنە اينالعان كۇن­نەن بەرى تۇركىمەنستاننىڭ تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋ جولىندا ءوز ۇستانىمى بار ەكەندىگىن, ال قۇقىقتىق مارتەبەنى ايقىن­داۋ جونىندەگى كونۆەنتسيانىڭ ءازىر­لەنۋى ەلدەردىڭ ءوزارا ىنتىماق­تاس­تى­عىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە تۇركىمەنستان كاسپي­دىڭ بيورەسۋرسىنىڭ ساقتالۋى مەن كوبەيۋىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. بۇل ورايداعى ءىس-شارالار جو­عارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. ول تيىسىنشە جان-جاقتى ساراپتامالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن تالاپ ەتەدى, دەدى تۇركىمەنستاننان كەلگەن وكىل. بۇل كۇنگى جيىن اياسىندا تاراپتار كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتە­بە­سىنىڭ ايقىندالۋى جولىنداعى قا­دامدار مۇددەلى ەلدەردى تولعاندى­را­تىن ۇدەرىستەردىڭ جەدەلدەتىلۋىنە وڭ ىقپال ەتەدى دەگەن وي-پايىم­دارىمەن ءبولىستى. ارينە, كاسپي جاعالاۋى ەلدە­رى­نىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر­عانى ايان. سولاردىڭ ەڭ ماڭىز­دى­لارى – تەڭىز اكۆاتورياسىنىڭ دە­ليميتاتسيالانۋى جانە بەكىرە تۇ­قىمداس بالىقتاردىڭ ونەركاسىپتىك تۇرعىدا اۋلانۋىنا توسقاۋىل قويۋ. سوڭعى ونداعان جىلدار ىشىندە ەشقانداي باقىلاۋسىز اۋلانۋدىڭ اسەرىنەن بەكىرە تۇقىمداس بالىق­تار­دىڭ شەكسىز ازايعانى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ەكى كۇنگە سوزىلاتىن وتىرىس شەڭبەرىندە تاراپتار, مىنە, وسى ماسەلەلەردى دە تالقى تارا­زىسىنا سالماق. ءلايلا ەدىلقىزى.