اق التىن – وڭتۇستىككە باق التىن

ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە سۋارمالى ەگىنشىلىك ەرتەدەن قولعا الىنىپ, سونىڭ ىشىندە ماقتا شارۋاشىلىعى ءوڭىر حال­قىنىڭ بىردەن-ءبىر كۇنكورىس كوزى بولىپ كەلەدى. وسى سالانىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدا­رىنداعى دامۋ بارىسى, الدىندا تۇر­عان ماڭىزدى ماسەلەلەرى تۋرالى قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرت­­­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتو­رى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قر ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى, قر اگرارلىق عىلىم سالاسى بويىنشا ا.باراەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى يبادۋللا ۇمبەتاەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – قازاق ەلى ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جي­ىرما جىلدىعىنا ماقتا ءوندىرۋ-وڭدەۋ سالا­سىندا تولايىم تابىسپەن كەلۋىنىڭ باس­تى سىرى نەدە؟ – مۇنىڭ باستى سەبەبى, وسى تاۋەلسىز مەملەكەتتى ورناتىپ قالىپتاستىرۋدا وراسان زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ, وسى جىلداردىڭ ءون بويىندا حالىقپەن بىرگە كەلە جاتقان قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوناۋ قىسىلتاياڭ شاقتىڭ وزىندە جاڭا ءداۋىردىڭ شىندىعىنا, ادامداردىڭ مۇددەسىنە ناق­تى سايكەس كەلەتىن ماقساتتار مەن مىندەتتەردى, ستراتەگيالىق ساياساتتى دۇرىس بەلگىلەپ, جۇرەر جولدى كورسەتىپ بەرە العان­دىعىنا بايلانىستى بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. سونىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن ەلباسى­نىڭ ەلىمىزدىڭ وركەندەۋ مۇمكىندىگىن جەكە ادامداردىڭ مۇددەسىمەن ۇشتاستىرا ءبىل­گەندىگىنىڭ اسەرى زور بولعاندىعى انىق. ال ەندى بۇل سالانىڭ جاڭا تاريحىنا ازداپ وي جۇگىرتەتىن بولساق, كەڭەس وداعى­نىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن اۋىل شا­رۋاشىلىعىندا جۇرگىزىلگەن رەفورما­نىڭ العاشقى كەزەڭىندە-اق ماقتا ءوندىرىسى تۇ­يىققا تىرەلگەن ەدى. ويتكەنى, 1990 جىل­عا دەيىن ماقتا داقىلى باسىم بولدى. ماسكەۋ جەرگىلىكتى ماقتا وندىرۋشىلەردىڭ جاع­دايىمەن ساناسپاي, كەلەشەككە ءمان بەرمەي, تەك جىلدان-جىلعا كوپ ماقتا ءوندىرۋدى تالاپ ەتكەن بولاتىن. بىراق بۇل ساياسات حال­قىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايى­­نا, ءونىم­­­­دىلىككە, توپىراق قۇنارلىلى­عىنا, اۋىل­شارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ ساپاسى­نا كەرى اسەر ەتىپ, ماقتا اۋرۋلارى مەن زيان­كەس­تەرىنىڭ كوبەيۋىنە جانە وزگە دە كارانتيندىك ارام­شوپتەردىڭ تاراۋىنا اكەلىپ سوقتى. ونىڭ ۇستىنە, ەلىمىزدە ماقتا سالاسى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋلەر جوقتىڭ قاسى بولاتىن, ءوزىمىزدىڭ وتاندىق سورتتار دا جوق ەدى. ماقتانىڭ تۇقىمدىق ءشيتتى سورتتارى مەن تەحنولوگيالارىن كورشىمىز وزبەكستان ارقىلى الىپ جۇردىك. شاماسى, وسى جاع­دايعا بايلانىستى بولار, سول ۋاقىتتا كەيبىر «كورىپكەلدەرىمىز» قازاق­ستان­نىڭ ماقتا شارۋاشىلىعى كەلەشەكتە وزبەكستاننىڭ ماقتا شارۋاشىلىعىنا ابدەن تاۋەلدى بو­لۋى مۇمكىن دەگەن سوزدەردى ءجيى ايتاتىن. ەل ەكونوميكاسىنداعى تولعاعى جەتكەن ماسەلەلەردى تەرەڭ تۇسىنەتىن ەلباسى, مىنە, وسى تۇستا, انىعىراق ايتقاندا, 2005 جى­لى قاڭتار ايىندا استانادا وتكەن اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنى قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەس­پۋبلي­كالىق كەڭەسىندە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىم­دەرىن وندىرۋدە جانە وڭدەۋدە, سونىڭ ىشىندە, وڭتۇستىكتەگى ماقتا شارۋاشىلى­عى­نىڭ جوعارى الەۋەتىن اشۋدا كلاستەرلىك جۇيەنى بەلسەندى پايدالانۋ قاجەتتىگىن, وسى ارقى­لى توقىما ونەركاسىبىن دامى­تۋعا بولاتى­نىن باسا كورسەتتى. جاڭا ءتاسىل مەن يننو­ۆاتسيالىق-يندۋستريالىق تەحنولوگيا نەگىزىندە باسەكەگە توتەپ بەرەتىن ءونىم شىعا­رۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعى عى­لى­­مىن, ونىڭ ىشىندە قولدانبالى اگرار­لىق زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا نازار اۋداردى. ءبىر قۋانىشتىسى, ەلباسى ماقتا سالا­سىن دامىتۋدا العا قويعان مەجەلەردى ءوزى تىكەلەي باقىلاۋعا الدى. ءسويتىپ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ەركىن ەكونوميكا­لىق ايماق قۇرىلىپ, قازاقستاننىڭ ماق­تا-تو­قىما كلاستەرىنىڭ العاشقى قازىعى قاعى­لىپ, جاڭا جوبانىڭ جۇلدىزى جاندى. ەندى وسى ءىستىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرمىز, ويتكەنى قازىردىڭ وزىندە 2010 جىلى ءوندىرىل­گەن ماقتا تالشىعىنىڭ 32,5 مىڭ تونناسىن ءوز ەلىمىزدە وڭدەپ, جاقسى ءناتي­جەگە قول جەتكىزدىك. ەلىمىزدە «مەلانج» اق, «يۋتەكس» اق, «South Textilene kz» جشس, «Oxy Textile» جشس, «حلوپكوپروم-تسەلليۋلوزا» جشس سياق­­­تى ارقايسىسى جىلىنا 7-8 مىڭ توننا ماقتا تالشىعىنان ءجىپ يىرەتىن, ماتا توقي­تىن, جاڭا ۇلگىدەگى باسەك­ەگە قابىلەتتى تاۋار وندىرەتىن فابريكالار ىسكە قوسىلدى. سونى­مەن قاتار, ەندى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە «يۋتەكس-KZ» اق, «سپ «TurKaz Textile» جشس, «چالىك» حولدينگى سەكىلدى ىرگەلى قۇ­رىلىم­داردىڭ ارقايسى­سىن­دا جىلىنا 15-23 مىڭ توننا ماقتا تالشىعىن تەرەڭ ءوڭ­دەۋدەن وتكى­زەتىن جاڭا فابريكالار پايدالانۋعا بەرىلمەك. سول كەزدە قازىرگىگە قوسىمشا 54,5 مىڭ توننا تالشىق وڭدەلىپ, بارلىعى 87 مىڭ توننادان استام دايىن تاۋار الىناتىن بولادى. ءسويتىپ, 1 ميلليارد دوللار قوسىم­شا قار­جى الىنىپ, ەلىمىزدىڭ يگىلىگىنە بۇيىرماق. – وسى رەتتە ماقتا ءوندىرۋ سالاسىنا مەملەكەت قانداي قولداۋ شارالارىن كورسەتۋدە دەگەن سۇراق ەرىكسىز باس كو­تەرەتىندەي. – مەملەكەت تاراپىنان ماقتا سالاسىن دامىتۋعا جاقسى قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر دەپ جاسقانباي ايتا الامىن. ماسەلەن, حالىقارالىق ماقتا كونسۋلتاتيۆتىك كو­­مي­­تەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, دۇنيە ءجۇ­زىندەگى 68-دەن استام ماقتا شيكىزاتىن ءون­دىرۋشى مەملەكەتتەردىڭ اراسىنان تەك 9 مەملەكەت قانا ءوزىنىڭ ماقتا ءوندىرۋشى دي­قان, فەرمەرلەرىنە قولداۋ كورسەتەدى ەكەن. سولاردىڭ بەل ورتاسىندا قازاقستان بار. ەگەر اتاپ ايتاتىن بولساق, 2010 جىلى قىتاي, تۇركيا, اقش, اۆستراليا, ءۇندىس­تان, مەكسيكا, قازاقستان, برازيليا, بولگاريا مەملەكەتتەرى ماقتا ءوندىرىسىن دامىتۋ جونىندە وزدەرىندەگى تاۋار وندىرۋشىلەرگە جاقسى قولداۋ كورسەتتى. ول قولداۋ شارا­لارى ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءار ءتۇرلى ادىستەر ارقىلى جۇرگىزىلدى. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز بويىنشا ماقتا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قولداۋ وسىمدىك قورعاۋ ءىسىن ۇيىمداس­تىرۋ, تۇقىم شارۋاشىلىقتارىن قولداۋ, تىڭايت­قىشتاردىڭ باعاسىن تومەندەتۋ, سۋ شارۋا­شىلىعىن قولداۋ, جانار-جاعارماي­دى سۋبسيديالاۋ, ماقتا شيكىزاتىن ساتىپ الۋ, ماقتا شيكىزاتىن جانە ماقتا تال­شى­عىن ارنايى ساراپتامادان وتكىزۋ سەكىلدى ءتۇرلى شارالار ارقىلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ماقتا ءوندىرۋدى قولداۋعا 2005 جىلى جوعا­رىدا كورسەتىلگەن باعىتتارعا مەملەكەتتەن 3 ملرد. 243 ملن. تەڭگە بولىنگەن بولسا, 2010 جىلى 5 ملرد. 403 ملن. تەڭگە ءبولىن­دى, ياعني 2005 جىلمەن سالىستىرعاندا مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمى 66 پايىزعا ارتتى. ماقتا سالاسىندا 2005 جىلى ءار گەكتارعا ورتا ەسەپپەن 20,4 مىڭ تەڭگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلسە, 2010 جىلى بۇل كورسەت­كىش 49,0 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. ال 2010 جىلدان باستاپ سۋ-قور ۇنەمدەۋ, سۋارمالى جەرلەردى سۋلاندىرۋ باعىتىنا ءار گەكتارعا قوسىمشا 6300 تەڭگە ءبولىندى. بۇل ماقتا ءوندىرۋشى ديقاندار ءۇشىن جاقسى كومەك بولعاندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ سالىنۋىنىڭ دا ماڭىزى زور بولدى. بۇل سۋ قويماسىنىڭ سىرداريا وزەنى ءوڭىرىنىڭ ەكولو­گيالىق-شارۋاشىلىق احۋالىن جاق­سار­­تىپ, جاز مەزگىلىندە ماقتا وندىرۋمەن اينالى­ساتىن اۋدانداردا سۋ جەتىسپەۋشىلىك قاۋپىنىڭ الدىن العانى, كوكتەم-جاز مەزگىلىندە سۋ اعۋ جانە ساقتاۋ رەجىمدەرىن تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى بەلگىلى. ەلىمىزدە ماقتا سالاسىنىڭ باسەكەگە قابى­لەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سوڭعى 7-8 جىلدا ماقتاارال اۋدانىندا دۇنيە­جۇزىلىك قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن 912 ملن. تەڭگە نەسيە ءبولىنىپ, 10 مىڭ گەكتار سۋار­مالى جەر قايتا وڭدەلدى. ودان كەيىن ازيا دامۋ بانكىنەن 6 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ءسويتىپ, بارلىعى 39,3 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەرگە 166 تىك درەناجدى ۇڭعىمالار سالۋ, ىشكى كول­لەكتورلاردى جوندەۋ, جولداردى, كوپىرلەردى, ەلەكتر قۋاتىن تاراتۋ جەلىلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلدى. اۋداندا كەزەكتەگى 82 مىڭ گەكتار سۋارمالى ەگىستىك جەرگە 2011 جىلدان باستاپ مەليو­راتسيالىق جۇمىستار قايتا جۇرگىزىلەتىن بولدى. ماقتا ءوندىرۋشى ديقان­داردىڭ جەكە مەنشىك وڭدەۋ كاسىپورىن­دارىنا تاۋەلدى بولماۋى ءۇشىن 60 مىڭ توننا ماقتا شيكى­زاتىن وڭدەيتىن جاڭا تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك زاۋىت قۇرىلدى. سونى­مەن قوسا, ەلىمىزدەگى ماقتا ەگىسىن باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق جاڭا ماقتا سورتتارىنىڭ تۇقىمدىق شيتىمەن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا تەحنولوگيامەن جۇمىس اتقاراتىن قۋاتتى­لىعى جى­لىنا 5 مىڭ توننا جوعارى ساپالى, باعاسى تومەن تۇقىم دايىندايتىن زاۋىت سالىنىپ ىسكە قوسىلدى. مىنە, وسىنداي يگى ىستەر بۇگىندە ماقتاشى قاۋىمنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, وڭ ناتيەجەسىن بەرۋدە. – ماقتا شارۋاشىلىعى سالاسىن­داعى عىلىمي جۇمىستار قالاي دامىپ كەلەدى. ولاردىڭ وندىرىسكە پايداسى بار ما؟ – ماقتا سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ­لەردى دامىتۋ وتاندىق باسەكەگە قابىلەتتى ماقتانىڭ جاڭا سورتتارىن شىعارۋ, جالپى ماقتا ءوندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقسا­تىندا بۇرىنعى ماقتاارال اۋىلشارۋا­شى­لىق تاجىريبە ستانساسىنىڭ بازاسىندا 2005 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. ۇكى­مەت­­­تىڭ ماقتا سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا, عىلىم­عا دەگەن وڭ كوزقاراسىنىڭ ارقاسىندا ينس­تيتۋتتىڭ باس عيماراتى كۇردەلى ءجون­دەۋدەن ءوتتى, جاڭا اۋىلشارۋاشىلىق تەحني­كالارى جانە كۇردەلى زەرتحانالىق قوندىر­عىلار الىندى. قازىرگى تاڭدا ينستيتۋتتا 4 عىلىمي ءبولىم, عىلىم­نىڭ ەڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىمەن جابدىقتالعان 4 زەرتحانا, دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اكەلىنگەن 50-دەن استام ماقتا سورتتارى ەگىلەتىن ەكسپەري­مەنتالدىق القابى, تۇسنۇسقالىق, ەليتالىق, تۇقىمدىق شيت دايىندايتىن تسەح جۇمىس ىستەيدى. 2005 جىلى تاجىريبە ستان­ساسىندا نەبارى 4 عىلىمي قىزمەتكەر بولسا, قازىرگى كەزدە 20-عا تارتا عىلىمي قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 3-ءۋى عىلىم دوكتورى, 5-ءۋى عىلىم كانديداتى. 2000 جىلعا دەيىن قازاقستاندا وتاندىق اۋدانداستىرىلعان ماقتا سورتتارى بولما­عان. بارلىق ماقتا ەگىستىگى جەرلەرىنە ءوز­بەكس­تاندا شىعارىلعان ماقتا سورتتارى ەگىلىپ كەلگەن. قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ سەلەكتسيو­نەر­لەرىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قىسقا ۋاقىت ىشىندە ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى توپىراق-كليمات جاع­دايىمىزعا بەيىمدەلگەن, سورتاڭدانۋ مەن ىلعال جەتىسپەۋشىلىككە شىدامدى, مول ءونىم­دى, ساپاسى جاعىنان شەتەلدىك ورتا تالشىق­تى ماقتا سورتتارىنان ەش قالىسپايتىن, كەرىسىنشە, كەيبىر كور­سەتكىشتەرى جاعىنان جوعارى تۇراتىن باسە­كەگە قابىلەتتى 10 جاڭا ماقتا سورتى شىعا­رىلىپ, ولاردىڭ بەسەۋى (پا-3031, پا-3044, م-4005, م-4077 جانە م-4011) اۋدانداس­تىرىلدى. توعىز سورتقا اۆتور­لىق كۋالىك بەرىلسە, ماقتانىڭ پا-3031, پا-3044, م-4005 سورتتارىنىڭ سەلەك­تسيالىق جاڭاشىلدىعى مەن جەتىستىگىنە ادىلەت مينيسترلىگى زياتكەرلىك مەنشىك قۇ­قىعى كوميتەتىنەن يننوۆا­تسيالىق پاتەنت تاپسىرىلدى. قازىرگى تاڭدا اۋدانداس­تىرىل­عان 5 وتاندىق ماقتا سورت­تارى 110 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىلۋدە. بۇل ەلىمىزدەگى جالپى ماقتا ەگىستىگىنىڭ 80 پايى­زىنان استامىن قۇرايدى. – ەلىمىزدە ءوسىرىلىپ جاتقان ماقتا ءونىمىنىڭ ساپاسى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – ساپا ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ ماقتانىڭ وتاندىق سورتتارى ورتا تالشىق­­تى­­لاردىڭ ىشىندە جوعارى كورسەت­كىش­تەرگە جەتىپ, تالشىقتىڭ ورتاشا شى­عىمى – 38,7-39,3%, ءۇزىلۋ ۇزىندىعى – 26,1 كم., بەرىكتىگى – 4,9 گك., ميكرونەيرى – 4,5, تالشىقتىڭ ۇزىن­دىعى – 34,1 مم. قۇرادى, بۇل كورسەت­كىشتەر كورشىلەس وزبەكستاندىق سورتتارمەن سالىس­تىرعاندا الدەقايدا جوعارى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى سالادا ۇستان­­عان كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە قازاق ماقتاسى بىرتە-بىرتە ەل برەندىنە اينالىپ وتىر. وسى سالاداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قالىپتاسىپ, جولعا قويىلۋى جاڭا يننوۆاتسيالىق باسەكەگە قابىلەتتى سورتتار مەن جوعارى ساپالى تۇقىم شىعارۋعا وڭدى ىقپال ەتۋدە. سونىمەن قاتار, بۇل ءونىمدى وندىرۋگە جانە وڭدەۋگە قاجەتتى جاڭا تەحنولوگيالار وندىرىسكە بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلۋدە. – وسى ناتيجەلەرىمىزدى بەكىتە تۇسە­تىندەي حالىقارالىق دەڭگەيدە قانداي جەتىستىكتەرگە جەتتىك دەپ ايتا الامىز؟ – حالىقارالىق ماقتا كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتىنىڭ مالىمدەمەسى بويىنشا, ماق­تانىڭ ونىمدىلىگى جونىنەن دۇنيەجۇزىلىك رەيتينگتە قازاقستان 1998-1999 جىلدارى ماقتا وندىرەتىن 68 مەملەكەتتىڭ اراسىندا 24-25 ورىندا بولسا, سوڭعى 3-4 جىلدا 15-17 ورىنعا جوعارىلادى. ونىڭ ۇستىنە, جۋىقتا گەرمانيانىڭ برەمەن قالاسىنداعى ماقتا تالشىعىن تە­رەڭ زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى الەم­دەگى ماقتا وندىرەتىن سول 68 مەم­لەكەتتىڭ اراسى­نان 30 مەملەكەتتى تاڭداپ الىپ, ولاردىڭ اراسىندا نەعۇرلىم باسە­كەگە قابىلەتتى ساپالى ماقتا وندىرەتىندەرىن ايقىنداعان بو­لاتىن. وسى زەرت­تەۋگە وتان­دىق «ماقتا­ارال» ماقتا سورتتارى دا ىلىكتى. زەرتتەۋ قورىتىندىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى ساپالى ورتا تالشىقتى ماقتا وندىرەتىن 10 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەندى. بۇل ءبىزدىڭ حالىقارالىق ماقتا باسەكەسى سالا­سىنداعى ۇلكەن جەڭىسىمىز. قىركۇيەك ايىنىڭ ءبىرىنشى اپتاسىندا حالىقارالىق ماقتا كونسۋلتاتيۆتىك كومي­تە­تىنىڭ ارگەنتينانىڭ بۋەنوس-ايرەس قالا­سىن­دا وتكەن پلەنارلىق وتىرىسىنا رەس­پۋبلي­كامىزدىڭ اتىنان قاتىسىپ, بايانداما جاسادىم. بۇل كوميتەتتەگىلەر ەلىمىزدەگى وسى سالانىڭ دامۋ بارىسىن جاقسى بىلەدى جانە باقىلاپ تا وتىر. كوميتەتتىڭ اتقا­رۋشى دي­رەكتورى تەرري تاۋنسەند جينالىس ءجۇرىپ جاتقان كەزدە ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعى, ەلبا­سىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگى تۋرالى ەكى مينوتتەي اسەرلى اڭگىمە ايت­قاندا توبەم كوككە جەتكەندەي بولدى. وتىرىس بارىسىندا ەلىمىزدىڭ ماقتا-توقى­ما كلاستەرىن ۇيىم­داستىرۋ ارقىلى ماقتانى تەرەڭ وڭدەپ دايىن بۇيىم جاساپ ساتاتىن مەملەكەتتەر قاتارىنا ەنگەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. بۇكىل الەم بويىنشا 23 مەملەكەتتىڭ عانا ماقتانى تەرەڭ وندەپ, دايىن بۇيىم شىعاراتىنىن ەسكەرسەك, بۇل دا ۇلكەن تابىس دەر ەدىم. الايدا, بۇل ايتىلعانداردىڭ ءوزى دە ءبىزدىڭ جەتىستىگىمىزدىڭ شەگى ەمەس. ەگەر ەلى­مىزدىڭ ماقتا وندىرۋشىلەرى قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىمدارى دايىنداعان ماقتانىڭ باسەكەگە قابىلەتتى جاڭا وتاندىق سورتتارىن, جاڭا­دان جاسالعان تەحنولوگيالاردى, ۇسىنىس­تاردى وندىرىسكە وڭتايلى ەندىرىپ, ۇكىمەت كورسەتىپ وتىرعان كومەكتى دەر كەزىندە ءتيىمدى پايدالانا السا, گەكتار ونىمدىلىگىن 35-40 تسەنتنەرگە جەتكىزۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. سوندا قازاقستان ماقتاسى دۇنيەجۇزىلىك رەيتينگتە 5-7 ورىندارعا كوتەرىلە الار ەدى. – وسى رەتتە ءسىز باسقارىپ وتىرعان ينستيتۋت ۇجىمى كوپتەگەن ىستەرمەن شۇ­عىل­دانىپ جات­قا­نىن بىلەمىز. سو­­لاردىڭ ءبىر­­قاتا­رىنا تو­قتالا كەتسەڭىز. – ينستيتۋت سەلەكتسيونەرلەرى ەليتالىق تۇقىمدىق شارۋاشىلىقتار ءۇشىن جىل سايىن 30 توننا ەليتالىق, 12 توننا تۇپنۇسقالىق تۇقىمدىق شيت دايىندايدى. ءوز كەزەگىندە «كەتەباي», «نىسان», «تۇ­ران», «قاراشا», «نۇرالىجول» سياقتى تۇ­قىم شارۋاشىلىق­تارى تۇقىمدىق ءشيتتى كوبەيتىپ, ماقتا شيكىزاتىن ءوندىرۋشى فەرمەرلەرگە بەرەدى. 2007 جىلى «ماقتا سالاسىن دامىتۋ تۋرا­لى» زاڭدى ازىرلەۋگە ينستيتۋت عالىم­دارى بەلسەنە قاتىسقان ەدى. سونىڭ ءناتي­جەسىندە قابىلدانعان زاڭدا ءشيتتى ماقتا وندىرۋشىلەر مەن ونى وڭدەيتىن كاسىپ­ور­ىن­دار اراسىنداعى قاتىناستار, ەسەپ ايى­رىسۋدا جاڭا جۇيەنى ەنگىزۋ, ءشيتتى ماق­تانى ساتىپ الۋدا جانە ماقتا تالشىعىن ساتۋدا ونىڭ ساپاسىن قاداعالايتىن ماقتا ينس­پەكتسياسىن قۇرۋ, ماقتا وڭدەيتىن كاسىپ­ورىنداردى ليتسەنزيالاۋ جۇيەسى جانە ت.ب. كوپتەگەن وڭ وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار ماقتا وندىرۋشىلەرگە مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديا­نىڭ جاڭا جۇيەسىن ەن­گىزۋدە جانە شا­­­­رۋا قوجا­لىق­تا­رىن جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇ­قىم­دىق شيتپەن قامتاماسىز ەتۋدە, ەلي­تالىق تۇقىم شارۋا قوجالىقتارىن قۇرۋدا جاڭا جۇيەگە بىرقاتار ۇسىنىستار ەنگىزىلدى. بۇل ۇسىنىس­تاردىڭ بارلىعى دەرلىك قابىلدا­نىپ, قابىل­دانعان زاڭنامالارعا ەندىرىلدى. ەگەمەندىك جىلدارىندا ينستيتۋتتىڭ سە­لەكتسيالىق باعىتىنداعى قىزمەتى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, قوزا باپتاۋ تەحنولو­گيا­سىن­داعى جانە جالپى عىلىمي باعىت­تاعى جۇ­مىستارى قارقىندى دامىدى. اتاپ ايت­قان­­دا, وتاندىق ماقتا سورتتارىن باپ­تاۋ­دىڭ ەكى قارقىندى تەحنولوگياسى جانە اۋىسپالى ەگىستىڭ جاڭا ءتيىمدى قىسقا تاناپ­تى 2 كەستەسى ازىرلەندى, ەليتالىق-تۇقىمدىق شارۋاشى­لىق­تارعا ارنالعان تۇقىمداردى جاڭارتۋ بەسجىلدىق كەستەسى جانە كەلەشەكتە ماقتا سورتتارىن الدىن الا كوبەيتۋ ءۇش جىل­دىق كەستەسى, ماقتانى تەرەڭ وڭدەۋ سالاسى بو­يىنشا 8 ستاندارتى جانە ماقتا­نىڭ شيكى­زاتىن, ماقتا تالشىعىنا وڭدەۋ تەحنولو­گيالىق رەگلامەنتتەرى ازىرلەندى. ماقتانى جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ, ارىقشالار­مەن سۋارۋ جانە توپىراقتىڭ تۇزدانۋ مەن جەر استى سۋىنىڭ تەرەڭدىگىنە بايلانىستى كۇزگى-قىس­قى سۋارۋ ءتارتىبى جاسالدى جانە اگروەكو­جۇيەنىڭ فيتوسانيتارلىق جاع­دايىن ەسەپكە الا وتىرىپ, توپىراقتى قالپىنا كەلتىرۋ نەگىزىندە قوزا باپتاۋدىڭ سۋ ۇنەمدەۋ تەحنو­لوگياسى ازىرلەندى. ينستيتۋت عالىمدارى ازىرلەگەن ماقتا قوزاسىن باپتاۋدىڭ قار­قىندى تەحنولوگياسى 27 مىڭ گا ماقتالىق ەگىس كولەمىنە ەنگىزىلدى. «قول­دانۋ كۇشى ۇزارتىلعان مينەرالدى تىڭايت­قىشتار الۋ ءتاسىلى» بويىنشا ونەر تابىسقا يننوۆا­تسيا­لىق پاتەنت الىندى. سونىمەن قاتار, ينستيتۋت عالىمدارى كون­كۋرستىق گرانتتىق باعدارلاما بويىنشا بۇكىل­الەمدىك بانك پەن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قولداۋى نەگىزىندە قارجىلاندىرىلعان «قا­زاق­ستاننىڭ وڭتۇستىك جاعدايىندا ماقتا قو­زاسىنىڭ وتاندىق «ماقتاارال» ماقتا سورت­تارىن باپتاۋدىڭ سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋ» باعىتىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. قازىرگىدەي اعىن سۋ تاپشىلىعى جاعدايىندا, بۇل تەحنو­لوگيانىڭ قولدانىلىپ جۇرگەن تەحنولوگيالاردان ارتىق­شىلىعى – ماقتانىڭ ءوسىپ-ءونۋ كەزەڭىندە 30 پايىزدان ارتىق اعىن سۋ ۇنەمدەۋىندە. سوڭعى جىلدارى ينستيتۋت عالىمدارى وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ ماق­­سا­تىندا تەك ماقتانىڭ سەلەكتسياسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, باقشا داقىلدارى مەن كوپ جىلدىق وسىمدىكتەردىڭ سەلەكتسياسىمەن دە اينالىسۋدا. ويتكەنى, بۇل داقىلداردىڭ ءونىم­دەرىنە دەگەن سۇرانىس جىل سايىن ارتۋدا. وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ينستيتۋت عالىمدارى اتالمىش داقىلدىڭ جوعارى ساپا­لى تۇقىمىنا دەگەن سۇرانىستى قا­ناعات­تاندىرۋ ماقساتىندا, سونداي-اق وبلى­سىمىز­دىڭ اگروقۇرىلىمدارىن جوڭىش­قا­نىڭ ەلي­تا­­لىق تۇقىمىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا كوپ جىلدىق بۇرشاق تۇقىمداس داقىلداردىڭ قاتارىنا كىرەتىن جوڭىش­قانىڭ جوعارى ءونىمدى, باسەكەگە قابىلەتتى جاڭا «كوكساراي» سورتىن شىعاردى. ۇسى­نىپ وتىر­عان جوڭىشقانىڭ «كوكساراي» سورتى ءبىزدىڭ سۋارمالى جاعدايدا 5-6 ورىم بەرەدى جانە ورتاشا تۇزدانعان تو­پىراقتا, جەر استى سۋى 1,8-2,5 م. بولعان جاع­دايدا, ءار گەكتارعا شاققاندا 250-270 تس. ءونىم­دىلىك كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى باقشا داقىلدارىنا دەگەن سۇرانىس كۇرت ارتتى. باقشا داقىلدارىن ماقتاارال اۋدانىنىڭ ديقاندارى الىس جانە جاقىن شەتەلدەرگە كوپتەپ شىعارىپ ساتۋدا. اۋداننىڭ سۋار­مالى ەگىس جاعدايى باسەكەگە قابىلەتتى باقشا ونىمدەرىن ءوندىرۋ ءۇشىن ەڭ قولايلى ايماق بولىپ سانالادى. سوندىقتان دا ينس­تيتۋت ۇجىمى سۋارمالى ەگىس جاعدايىن­داعى باقشا داقىلدارىنىڭ تۇقىمشى­لى­عىن دا جولعا قويۋدى ناقتى ماقسات ەتىپ جۇمىس جۇرگىزۋدە. ناتيجە بارشىلىق. سۋار­مالى ەگىس جاع­دايىنا بەيىمدەلگەن, قاربىزدىڭ «دوس­تىق-10» جانە قاۋىننىڭ «قاراقاي» سورت­تارى شىعارىلدى. بۇل سورتتاردىڭ ءونىم­دىلىگى جوعارى. مىسالى, سۋارمالى ەگىس جاعدايىندا قاۋىننىڭ ءونىم­دىلىگى گەك­تارىنا – 300-350 تسەنتنەر, ال قار­بىزدىڭ ونىمدىلىگى – 450-500 تسەنتنەر. ءپىسىپ-جەتىلۋ مەرزىمى قىسقا, ورتاشا 85-90 كۇن. قا­ۋىن­نىڭ قانت­تىلىعى 13,0-16,0 %, قاربىزدىڭ قانتتى­لىعى 7,0-9,0 %-دى قۇرايدى. تاسى­مالداۋعا ءتوزىمدى. 4-5 مىڭ شاقىرىم قاشىقتىققا ءونىم ساپاسىن جوعالتپاستان تاسىمالدانادى. سوڭعى بەس جىلدىڭ وزىندە ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ 275 عىلىمي ماقالالارى جانە 30-دان استام ۇسىنىستارى, مونو­گرافيالارى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرى جارىق كوردى, سونىمەن قاتار ينستيتۋت قابىرعا­سىندا 60-قا تارتا رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالار مەن وبلىستىق جانە اۋماقتىق كولەمدەگى سەمينارلار مەن دوڭگەلەك ۇستەل­دەر ۇيىمداستىرىلدى. ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ بىلىكتىلىگىن جوعارىلاتۋ, ماقتا سالاسى بويىنشا حا­لىق­ارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسۋ ماقسا­تىندا قىتاي, پاكستان, ءۇندىستان, اقش, برازيليا, وزبەكستان, تۇركيا, مالايزيا, افريكا (بۋركينا-فاسو), گەرمانيا, فرانتسيا, پولشا, رەسەي, وڭتۇستىك افريكا رەس­پۋبليكاسى مەملەكەتتەرىندە بولىپ, ءتاجى­ريبە الماسىپ قايتتى. سونى­مەن قاتار, ينس­تيتۋت عالىمدارى ماقتا سالاسى بويىنشا حالىقارالىق كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتپەن (مككح) تى­عىز جۇ­مىس جاساۋدا. وسىنىڭ ارقاسىندا الەمدىك رىنوكتاعى ماقتا تال­شىعىنىڭ ناقتى باعاسى ەسەپتەلىپ شى­عارىلىپ, شارۋا­لاردىڭ نازارىنا كۇندە­لىكتى ۇسىنىلىپ وتىرىلادى. – ماقتا وندىرىسىنە قاتىستى ءالى تو­لىق شەشىلمەگەن قانداي پروبلەمالار بار؟ – كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ول ماقتا ءوسىرىپ-وندىرۋشىلەردىڭ ءبىلىم دەڭ­گەيىن كوتەرۋ. ويتكەنى, ءبىلىمسىز اتقارىل­عان جۇ­مىس, سونىڭ ىشىندە, جاڭا سورتتار مەن ين­نوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءىسى ءتيىستى تيىمدىلىگىن بەرە المايدى. تاپشى بولىپ وتىرعان سۋدىڭ ءوزىن ءتيىمدى پايدالانا المايمىز. ەگەر فاكتىگە نازار اۋدارساق, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اۋىلشا­رۋا­­شىلىق ونىمدەرىن وندىرەتىن سالالاردا 71 مىڭنان استام شارۋا قو­جالىقتارى بولسا, ونىڭ 41 مىڭى ماقتا وندىرىسىمەن اي­نالىسادى ەكەن. مامان­دارى­مىزدىڭ زەرت­تەۋى­نە قاراعاندا, بار­لىق ماقتا ءوندىرۋشى شارۋاشىلىق باس­شىلارىنىڭ 13 پايىزى­نىڭ عانا ءتيىستى ماماندىعى بويىنشا جو­عارى ءبىلىمى بار. ال 17 پايىزى اۋىل شارۋا­شىلىعىنا قاتىسى جوق جوعارى ءبىلىمدى, قالعان 70 پايىزى تەك ورتا ءبىلىمدى ماماندار. دەمەك, شارۋا قوجالىقتارى جەتەك­شىلەرىنىڭ كوپشىلىگى قازىرگى زامان تالابىنا ساي اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدا­رىن ءوسى­رۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگيالارىن بىلمەيدى جانە تۇسىنبەيدى. – سوندا بۇل پروبلەمانى شەشۋ جول­دارى جوق پا؟ – ارينە بار. ءبىز ونى ءوز تاراپىمىز­دان قاراستىرىپ, ارەكەت ەتىپ تە جاتىر­مىز. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, “قاز­اگرويننوۆاتسيا” اق, وڭتۇستىك قا­زاق­ستان وب­لى­سى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن 2010 جىلى قاراشانىڭ 5-ءشى جۇلدىزىندا قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىنىڭ بازاسىندا «ماق­تا­ارال» ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعى اشىلدى. ورتالىقتا قازىر­دىڭ وزىندە بەكىتىلگەن جوسپار بويىنشا 7 عىلىمي-پراكتيكالىق وقۋ-سەمينارلار وتكىزىلىپ 143 شارۋا-ديقان ءدارىس الدى. ورتالىقتاردىڭ ءبىلىم بەرۋ جوس­پار­لارى مەن باعدارلامالارى ءوندىرۋشى­لەر­دىڭ ءمۇد­دەلەرىنە قاراي باعدارلانعان. كونسۋلتانتتار, جاتتىقتىرۋشىلار جانە لەك­تورلار رەتىندە قازاق ماقتا شارۋا­شىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى عا­لىم­دارى مەن باسقا دا جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ عالىمدارى قاتىس­تىرى­لۋدا. بۇل ءىس-شارادان بولەك ينستيتۋت عالىمدارى وبلىستاعى ماقتا جانە باسقا دا اۋىلشا­رۋاشىلىق داقىلدارىن ەگۋمەن اينا­لى­ساتىن اۋداندارداعى قىسقى اگرو-وقۋ مەن سەمينارلارعا بەلسەندi تۇردە قاتىسىپ وتى­رادى. ماقتا سالاسىنداعى سوڭعى تەح­نولو­گيالىق جەتىستىكتەرمەن تانىستىرىلادى. ماقتا شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تاعى ءبىر ۇلكەن پروبلەما وسى ءونىمدى ءون­دىرۋمەن شۇعىلداناتىن شارۋاشىلىق­تار­دىڭ شەكتەن تىس ۇساقتالىپ كەتكەندىگى بولىپ وتىر. ماسەلەن, ءبىزدىڭ وڭىردەگى ءاربىر شارۋا قوجا­لىعىنىڭ ماقتالىق جەرى ورتا ەسەپپەن 4,3-4,5 گەكتاردان عانا اينالادى. مۇنداي جاع­دايدا جاڭا تەحنولوگيا, جاڭا سورت, باسقا دا يننوۆاتسيالىق جاڭالىق­تاردى ەندىرۋ وتە قيىنعا سوعادى. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ۇجىمداسا ارەكەت ەتۋىنىڭ جولىن تابۋىمىز قاجەت. سونىمەن, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دىعىندا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى قىرۋار حالىقتىڭ تىرشىلىگىنىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ وتىرعان, سوندىقتان اق التىن اتالىپ كەتكەن ءشيتتى ماقتا ءوندىرىسى ەندى شيكىزاتتىق شىلاۋدان شىعىپ, بىرتە-بىرتە ونەر­كا­سىپ­تىك, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعى­تى­نا قاراي ءتۇسىپ كەلەدى. ءارى ماقتا ساپا­سىنىڭ دا ارتىپ كەلە جاتقاندىعى انىق. جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا ءوز تىرشىلىگىن رەتكە كەلتىرىپ, بۇگىنگى تاڭدا جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتىپ جۇرگەن ماقتا ءوندىرۋشى شارۋاشىلىقتار وبلىستا جەتكىلىكتى. ەندى سول فەرمەرلەردىڭ جۇمىستارى­نىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ونىڭ ەكسپورت­تىق الەۋەتىن كوتەرۋ قاجەت. بۇل پروبلە­مالاردى شەشىپ, اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابى­لەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن وزىق تەحنولو­گيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ, اۋىلشارۋا­شىلىق ونىمدەرىن تەرەڭ ءوڭ­دەيتىن كاسىپ­ورىن­داردى ىسكە قوسۋ, جەكە شارۋالاردى مەملەكەتتىك قولداۋدى جال­عاس­تىرۋ جانە مايدا شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ جۇ­مىستارىن قاداعالاپ جۇرگىزۋ قاجەت. اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.