مەديا فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ, پىكىرتالاستىڭ كورىگىن قىزدىردى
استانادا «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى: باق جانە قوعام» دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن ەكى كۇندىك ەۋروپا مەن ازيا مەدياسىنىڭ التىنشى فورۋمى كەشە ءوزىنىڭ مارەسىنە جەتتى. فورۋمنىڭ سوڭعى كۇنى وعان قاتىسۋشىلار بۇگىنگى تاڭنىڭ وزەكجاردى دەگەن ماسەلەلەرىن ەكى سەكتسيادا تالقىعا سالدى.
سەكتسيالىق تالقىلاۋلار ەكى زالدا قاتار وتكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءبىرىنشى سەكتسياداعى تالقىلاۋ تاقىرىبى «تۇراقسىز ەكونوميكاداعى مەديايندۋستريا» دەپ اتالدى. الدىمەن ءسوز لاتۆيا جۋرناليستەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى يۋريس پايدەرسكە بەرىلدى. ول تۇراقسىز ەكونوميكا جاعدايىنداعى داعدارىس ءوز ەلىنە دە جاقىنداپ قالعاندىعىن, سونىڭ سالدارىنان كەشە عانا ەكىنشى بانك جابىلعاندىعىن وكىنىشپەن جەتكىزدى. وسى رەتتە شەشەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى مىندەتى تۋىنداۋى مۇمكىن تاۋەكەلدەر مەن تەرىس سالدارلاردان حاباردار ەتۋ ەكەندىگىن العا تارتتى.
الايدا, بۇل جەردە كوممەرتسيالىق نەمەسە ساياسي قىسىمنىڭ دا بولارىن قاپەردەن شىعارماعان ءجون. بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن بەلگىلى ءبىر اقپاراتتاردى جازباۋ, قورعانۋ مۇمكىندىكتەرىنەن حاباردار ەتپەۋ نەمەسە تاۋەكەلدەر تۋرالى جالعان اقپارات بەرۋ – كوممەرتسيالىق قىسىمنىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى. ينتەرنەت ورتا ورناعان كەزدە وعان كوممەرتسيالىق قىسىم بولا قويمادى, الايدا, ۋاقىت وتە كەلە الەۋمەتتىك جەلىلەر كوممەرتسيالىق جانە ساياسي قىسىمدارعا ۇشىراپ, بەلگىلى ءبىر ساياسي ماقساتتاردى ءجۇزەگە اسىرادى. داعدارىستىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالار شاقتا اقپارات الۋشى نەندەي مەدياعا جۇگىنەرى بەلگىسىز. قازىرگى تاڭدا بلوگەرلەر ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن باسەكەگە تۇسە باستادى, دەدى ول ءوزىنىڭ سوزىندە.
كونتەنتتىڭ ساپاسى تۇرعىسىنان قاراعاندا, وزگە مەديالار ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان اسىپ تۇسەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ەگەر ءداستۇرلى مەديانى ءداستۇرلى مەديتسينامەن تەڭەستىرسەك, وندا بلوگەرلەر مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر حالىقتىق مەديتسينانى ەلەستەتەدى. ءداستۇرلى مەديا وكىلى سانالاتىن «موسكوۆسكي كومسومولەتس» گازەتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي روگوجكين ءوز سوزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگى باستى نازاردا بولۋى كەرەكتىگىمەن ءبولىستى. ماسەلەن, رەسەيدە وڭىرلىك باسىلىمداردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى جەرگىلىكتى مۋنيتسيپالدىق ورگاندار تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى. مۇنداي جاعداي سول باسىلىمداردىڭ ۇستانىمدارى مەن ساياساتىنا, ءتىپتى ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتەرىنە مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەتىن بولادى. تۇراقسىز ەكونوميكانى ايتقان كەزدە رەسەيدە 174 ميلليارد رۋبل مەملەكەتتىك اقپارات تاراتۋ جۇيەسىنە جۇمسالاتىنىن نازارعا سالا كەتسەك دەيمىز.
ەكىنشى سەكتسيادا «ينتەرنەتتەگى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جانە ونىڭ مەديالارعا اسەر ەتۋى» تاقىرىبى قاۋزالدى. بەلارۋس ەلىنەن كەلگەن وكىلدەر ءوز ەلدەرىندە ينتەرنەتكە ەشقانداي دا مەملەكەتتىك قاداعالاۋدىڭ جوقتىعىن, ويتكەنى, جەلى ساياسي جاعدايعا ەشقانداي دا اسەر ەتىپ وتىرماعاندىعىن ورتاعا سالدى. قازىرگى تاڭدا بۇل ەل حالقىنىڭ سانى 10 ميلليون بولسا, سونىڭ 60 پايىزعا جۋىعى ينتەرنەتكە ەركىن كىرە الادى ەكەن. ينتەرنەتتى باقىلاۋعا الۋدىڭ استارىندا نەگىز بولۋى شارت. مىسالى, مولدوۆادا پروۆايدەرلەرگە اقپاراتتاردىڭ جارتى جىلعا دەيىن ساقتالۋىن مىندەتتەيتىن زاڭ قابىلدانعان. بۇل ءوز كەزەگىندە كىم اقپاراتتى قايدان العاندىعىن دالەلدەۋگە قاجەت كورىنەدى. بىرەۋدى جازالاۋ ءۇشىن اقپاراتتى ساقتاۋ كەرەك پە, جوق پا دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە ۇزاق ءجارىسسوز ۇيىمداستىرۋعا دا بولار ەدى.
«ۆەچەرني بيشكەك» باسپا ءۇيى جاق-تىڭ ديرەكتورى الەكساندر كيم ءوز كەزەگىندە وشتاعى قاقتىعىستارعا ينتەرنەتتەگى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ىقپالى بولعاندىعىن ورتاعا سالدى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار مۇنداي پىكىرمەن كەلىسە قويعان جوق. ءويتكەنى, بۇدان دا سويقان قاقتىعىس وسىدان جيىرما جىل بۇرىن دا ورىن العان. باسپا ءۇيى باسشىسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قىرعىزستاندا ينتەرنەتتى مەملەكەت تاراپىنان قاداعالاۋعا قادام جاسالعانىمەن, ول ءوز ناتيجەسىن بەرە قويماعان.
ۋكراينا وكىلى ءوز سوزىندە نەگىزىنەن ينتەرنەتتەگى سىندى بولدىرماۋ ءۇشىن شەنەۋنىكتەر جەلىنى مىقتاپ قاداعالاۋعا الىپ جاتاتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. الايدا, ولاردىڭ وزدەرى سوڭعى كەزدە الەۋمەتتىك جەلىلەرگە اۋەس بولىپ الدى, دەدى شەشەن. سول جەلىلەر ارقىلى كوپتەگەن سىندار مەن ەسكەرتپەلەردى دە ەستۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە سول شەنەۋنىكتەردىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي بولۋىنا ىقپال ەتەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. سوندىقتان دا, ينتەرنەتكە تاۋەلدى نەمەسە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دەگەن پىكىر دە قالىپتاسىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ينتەرنەت سول ەلدىڭ سالت-ءداستۇرىن, رەجىمى مەن قوعامىن كورسەتەتىن ايناعا اينالدى. ەكىنشى جاعىنان مۇنداي پىكىرمەن كەلىسپەۋگە دە بولادى. كەيبىر ەلدەردە ينتەرنەت نە دەسە دە جاعدايدىڭ وزگەرىپ كەتكەنى شامالى. سوندىقتان ماسەلە باسقادا جاتقان جوق پا دەگەن دە پىكىر قىلاڭ بەردى.
ءتۇس كەزىندە «قابىرعاعا – قابىرعا» پىكىرتالاسى كەزىندە «الەۋمەتتىك جەلىلەر: ءححى عاسىردىڭ عاجايىبى ما, جوق الدە سورى ما؟» دەگەن تاقىرىپ جان-جاقتى تالقىعا سالىندى. ينتەرنەت قازىرگى كەزدە نەگە ۇلكەن سۇرانىسقا يە, دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەلدى. جارىسسوزگە قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ينتەرنەتتى, ەڭ الدىمەن عالىمدار ارىپتەستەرىمەن پىكىر الماسۋ ءۇشىن پايدالانا باستاعان. قازىرگى تاڭدا بۇل جەكە اۋەسكە اينالىپ شىعا كەلدى. باسقا جاعىنان قاراعاندا, ينتەرنەت اشىق كىتاپحانا ءرولىن دە اتقارۋدا. ونىڭ تيىمدىلىگىن ايتقاندا, جەدەل ءارى تەگىن اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بار.
الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قاتىستى جارىسسوزدە پىكىر ەكىگە جارىلدى. ءبىر جاعى ونىڭ پايداسى شامالى ەكەندىگىن العا تارتسا, ەكىنشىلەرى سول جەلىلەرمەن كەز كەلگەن اداممەن حابارلاسۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. لاتۆيالىق بلوگەر كريتيانس روزەنۆالدس وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اقش-قا جاساعان ساپارى بارىسىندا سول ەلدىڭ عالىمدارىنىڭ ينتەرنەتتى تەك قۇرال رەتىندە كورەتىندىكتەرىن, اشىق كىتاپحانا رەتىندە باعالايتىندىقتارىن ايتقان سوزدەرىن مىسال رەتىندە كەلتىردى. ونىڭ پايىمىنشا, ينتەرنەتتە اقپارات كوپ بولعانىمەن, ونى قوعامعا جەتكىزۋ ءۇشىن ءبارىبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مىندەتتى تۇردە قاجەت.
زالدا وتىرعانداردان قولدارىن كوتەرۋ ارقىلى سۇراۋ سالۋ كەزىندە جاستاردىڭ بارلىعى دەرلىك الەۋمەتتىك جەلىلەردى بەلسەندى پايدالاناتىندىعى, ال جاسى ەگدە تارقان ازاماتتار ونى الدەقايدا سيرەك قولداناتىنى انىقتالدى. سوندىقتان دا ۆيرتۋالدى الەمگە باس قويعاندار شىنايى جاعدايدان كەتپەۋى قاجەتتىگى دە ايتىلىپ قالدى.
وسىلايشا ەۋروپا مەن ازيا مەدياسىنىڭ پروبلەمالارى مەن جەتىستىكتەرىن تالقىعا سالعان ەكى كۇنگە سوزىلعان فورۋمنىڭ جۇمىسى كەشە تۇستەن كەيىن اياقتالدى. ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا قورىتىندى قۇجات تالقىلانىپ, قابىلداندى. استانا فورۋمى اسا تارتىمدى دا وتكىر تالقىلاۋلارمەن وتكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك.
اسقار تۇراپباي ۇلى.
_______________________
استانادا «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى: باق جانە قوعام» دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن ەكى كۇندىك ەۋروپا مەن ازيا مەدياسىنىڭ التىنشى فورۋمى كەشە ءوزىنىڭ مارەسىنە جەتتى. فورۋمنىڭ سوڭعى كۇنى وعان قاتىسۋشىلار بۇگىنگى تاڭنىڭ وزەكجاردى دەگەن ماسەلەلەرىن ەكى سەكتسيادا تالقىعا سالدى.
سەكتسيالىق تالقىلاۋلار ەكى زالدا قاتار وتكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءبىرىنشى سەكتسياداعى تالقىلاۋ تاقىرىبى «تۇراقسىز ەكونوميكاداعى مەديايندۋستريا» دەپ اتالدى. الدىمەن ءسوز لاتۆيا جۋرناليستەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى يۋريس پايدەرسكە بەرىلدى. ول تۇراقسىز ەكونوميكا جاعدايىنداعى داعدارىس ءوز ەلىنە دە جاقىنداپ قالعاندىعىن, سونىڭ سالدارىنان كەشە عانا ەكىنشى بانك جابىلعاندىعىن وكىنىشپەن جەتكىزدى. وسى رەتتە شەشەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى مىندەتى تۋىنداۋى مۇمكىن تاۋەكەلدەر مەن تەرىس سالدارلاردان حاباردار ەتۋ ەكەندىگىن العا تارتتى.
الايدا, بۇل جەردە كوممەرتسيالىق نەمەسە ساياسي قىسىمنىڭ دا بولارىن قاپەردەن شىعارماعان ءجون. بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن بەلگىلى ءبىر اقپاراتتاردى جازباۋ, قورعانۋ مۇمكىندىكتەرىنەن حاباردار ەتپەۋ نەمەسە تاۋەكەلدەر تۋرالى جالعان اقپارات بەرۋ – كوممەرتسيالىق قىسىمنىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى. ينتەرنەت ورتا ورناعان كەزدە وعان كوممەرتسيالىق قىسىم بولا قويمادى, الايدا, ۋاقىت وتە كەلە الەۋمەتتىك جەلىلەر كوممەرتسيالىق جانە ساياسي قىسىمدارعا ۇشىراپ, بەلگىلى ءبىر ساياسي ماقساتتاردى ءجۇزەگە اسىرادى. داعدارىستىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالار شاقتا اقپارات الۋشى نەندەي مەدياعا جۇگىنەرى بەلگىسىز. قازىرگى تاڭدا بلوگەرلەر ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن باسەكەگە تۇسە باستادى, دەدى ول ءوزىنىڭ سوزىندە.
كونتەنتتىڭ ساپاسى تۇرعىسىنان قاراعاندا, وزگە مەديالار ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان اسىپ تۇسەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ەگەر ءداستۇرلى مەديانى ءداستۇرلى مەديتسينامەن تەڭەستىرسەك, وندا بلوگەرلەر مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر حالىقتىق مەديتسينانى ەلەستەتەدى. ءداستۇرلى مەديا وكىلى سانالاتىن «موسكوۆسكي كومسومولەتس» گازەتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي روگوجكين ءوز سوزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگى باستى نازاردا بولۋى كەرەكتىگىمەن ءبولىستى. ماسەلەن, رەسەيدە وڭىرلىك باسىلىمداردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى جەرگىلىكتى مۋنيتسيپالدىق ورگاندار تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى. مۇنداي جاعداي سول باسىلىمداردىڭ ۇستانىمدارى مەن ساياساتىنا, ءتىپتى ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتەرىنە مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەتىن بولادى. تۇراقسىز ەكونوميكانى ايتقان كەزدە رەسەيدە 174 ميلليارد رۋبل مەملەكەتتىك اقپارات تاراتۋ جۇيەسىنە جۇمسالاتىنىن نازارعا سالا كەتسەك دەيمىز.
ەكىنشى سەكتسيادا «ينتەرنەتتەگى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جانە ونىڭ مەديالارعا اسەر ەتۋى» تاقىرىبى قاۋزالدى. بەلارۋس ەلىنەن كەلگەن وكىلدەر ءوز ەلدەرىندە ينتەرنەتكە ەشقانداي دا مەملەكەتتىك قاداعالاۋدىڭ جوقتىعىن, ويتكەنى, جەلى ساياسي جاعدايعا ەشقانداي دا اسەر ەتىپ وتىرماعاندىعىن ورتاعا سالدى. قازىرگى تاڭدا بۇل ەل حالقىنىڭ سانى 10 ميلليون بولسا, سونىڭ 60 پايىزعا جۋىعى ينتەرنەتكە ەركىن كىرە الادى ەكەن. ينتەرنەتتى باقىلاۋعا الۋدىڭ استارىندا نەگىز بولۋى شارت. مىسالى, مولدوۆادا پروۆايدەرلەرگە اقپاراتتاردىڭ جارتى جىلعا دەيىن ساقتالۋىن مىندەتتەيتىن زاڭ قابىلدانعان. بۇل ءوز كەزەگىندە كىم اقپاراتتى قايدان العاندىعىن دالەلدەۋگە قاجەت كورىنەدى. بىرەۋدى جازالاۋ ءۇشىن اقپاراتتى ساقتاۋ كەرەك پە, جوق پا دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە ۇزاق ءجارىسسوز ۇيىمداستىرۋعا دا بولار ەدى.
«ۆەچەرني بيشكەك» باسپا ءۇيى جاق-تىڭ ديرەكتورى الەكساندر كيم ءوز كەزەگىندە وشتاعى قاقتىعىستارعا ينتەرنەتتەگى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ىقپالى بولعاندىعىن ورتاعا سالدى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار مۇنداي پىكىرمەن كەلىسە قويعان جوق. ءويتكەنى, بۇدان دا سويقان قاقتىعىس وسىدان جيىرما جىل بۇرىن دا ورىن العان. باسپا ءۇيى باسشىسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قىرعىزستاندا ينتەرنەتتى مەملەكەت تاراپىنان قاداعالاۋعا قادام جاسالعانىمەن, ول ءوز ناتيجەسىن بەرە قويماعان.
ۋكراينا وكىلى ءوز سوزىندە نەگىزىنەن ينتەرنەتتەگى سىندى بولدىرماۋ ءۇشىن شەنەۋنىكتەر جەلىنى مىقتاپ قاداعالاۋعا الىپ جاتاتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. الايدا, ولاردىڭ وزدەرى سوڭعى كەزدە الەۋمەتتىك جەلىلەرگە اۋەس بولىپ الدى, دەدى شەشەن. سول جەلىلەر ارقىلى كوپتەگەن سىندار مەن ەسكەرتپەلەردى دە ەستۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە سول شەنەۋنىكتەردىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي بولۋىنا ىقپال ەتەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. سوندىقتان دا, ينتەرنەتكە تاۋەلدى نەمەسە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دەگەن پىكىر دە قالىپتاسىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ينتەرنەت سول ەلدىڭ سالت-ءداستۇرىن, رەجىمى مەن قوعامىن كورسەتەتىن ايناعا اينالدى. ەكىنشى جاعىنان مۇنداي پىكىرمەن كەلىسپەۋگە دە بولادى. كەيبىر ەلدەردە ينتەرنەت نە دەسە دە جاعدايدىڭ وزگەرىپ كەتكەنى شامالى. سوندىقتان ماسەلە باسقادا جاتقان جوق پا دەگەن دە پىكىر قىلاڭ بەردى.
ءتۇس كەزىندە «قابىرعاعا – قابىرعا» پىكىرتالاسى كەزىندە «الەۋمەتتىك جەلىلەر: ءححى عاسىردىڭ عاجايىبى ما, جوق الدە سورى ما؟» دەگەن تاقىرىپ جان-جاقتى تالقىعا سالىندى. ينتەرنەت قازىرگى كەزدە نەگە ۇلكەن سۇرانىسقا يە, دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەلدى. جارىسسوزگە قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ينتەرنەتتى, ەڭ الدىمەن عالىمدار ارىپتەستەرىمەن پىكىر الماسۋ ءۇشىن پايدالانا باستاعان. قازىرگى تاڭدا بۇل جەكە اۋەسكە اينالىپ شىعا كەلدى. باسقا جاعىنان قاراعاندا, ينتەرنەت اشىق كىتاپحانا ءرولىن دە اتقارۋدا. ونىڭ تيىمدىلىگىن ايتقاندا, جەدەل ءارى تەگىن اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بار.
الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قاتىستى جارىسسوزدە پىكىر ەكىگە جارىلدى. ءبىر جاعى ونىڭ پايداسى شامالى ەكەندىگىن العا تارتسا, ەكىنشىلەرى سول جەلىلەرمەن كەز كەلگەن اداممەن حابارلاسۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. لاتۆيالىق بلوگەر كريتيانس روزەنۆالدس وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اقش-قا جاساعان ساپارى بارىسىندا سول ەلدىڭ عالىمدارىنىڭ ينتەرنەتتى تەك قۇرال رەتىندە كورەتىندىكتەرىن, اشىق كىتاپحانا رەتىندە باعالايتىندىقتارىن ايتقان سوزدەرىن مىسال رەتىندە كەلتىردى. ونىڭ پايىمىنشا, ينتەرنەتتە اقپارات كوپ بولعانىمەن, ونى قوعامعا جەتكىزۋ ءۇشىن ءبارىبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مىندەتتى تۇردە قاجەت.
زالدا وتىرعانداردان قولدارىن كوتەرۋ ارقىلى سۇراۋ سالۋ كەزىندە جاستاردىڭ بارلىعى دەرلىك الەۋمەتتىك جەلىلەردى بەلسەندى پايدالاناتىندىعى, ال جاسى ەگدە تارقان ازاماتتار ونى الدەقايدا سيرەك قولداناتىنى انىقتالدى. سوندىقتان دا ۆيرتۋالدى الەمگە باس قويعاندار شىنايى جاعدايدان كەتپەۋى قاجەتتىگى دە ايتىلىپ قالدى.
وسىلايشا ەۋروپا مەن ازيا مەدياسىنىڭ پروبلەمالارى مەن جەتىستىكتەرىن تالقىعا سالعان ەكى كۇنگە سوزىلعان فورۋمنىڭ جۇمىسى كەشە تۇستەن كەيىن اياقتالدى. ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا قورىتىندى قۇجات تالقىلانىپ, قابىلداندى. استانا فورۋمى اسا تارتىمدى دا وتكىر تالقىلاۋلارمەن وتكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك.
اسقار تۇراپباي ۇلى.
_______________________
فورۋمعا قاتىسۋشىلار لەبىزى
سامۆەل مارتيروسيان, الەۋمەتتىك مەديا جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ساراپشى, ارمەنيا: – مەديا فورۋمدى وتكىزۋدەگى باستى ماقسات بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ارالاسۋىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ۇنقاتىسۋ الاڭىن قۇرۋ. سونداي-اق بۇعان دەيىنگى قالىپتاسقان بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋ دا بۇل شارانىڭ بەرەرى بولسا كەرەك. اسىرەسە, ونىڭ ەۋرازيا جۇرەگى سانالاتىن استانا قالاسىندا ءوتۋىن ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن استانا حالىقارالىق جيىندار وتكىزەتىن ورىنعا اينالىپ وتىر. قاپ تاۋى وڭىرىندە گرۋزيا, ارمەنيا جانە ازەربايجان ەلدەرى ءار ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبىر-بىرىمەن تىعىز ارالاسا الماي قالدى. سوڭعى ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, بىزگە تەك وسىنداي فورۋمداردا عانا باسقوسۋعا مۇمكىندىك بار. ال ەندى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى بايلانىسقا كەلسەم, ءسوز بوستاندىعى مەن ادامنىڭ ەركىن اقپارات الۋ قۇقى ساقتالۋى ءتيىس. ايتسە دە, ونىڭ تەرىس جاعى دا بار. سونىڭ تەرىس سالدارىنا تەرروريزم مەن ەكسترەميزم جانە وزگە دە ز ۇلىمدىقتاردى ناسيحاتتاۋدى جاتقىزۋعا بولادى. ەگيپەتتەگىدەي ينتەرنەتتى جاۋىپ تاستاۋعا بولار, بىراق بۇل دۇرىس جول ەمەس. كەيدە ءتىپتى رەتتەۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ جاتادى. وندا ادامدارعا تەرىس ىقپال ەتەتىن اقپاراتتار اعىنى قاپتاپ كەتكەن بولار ەدى. سوندىقتان دا بىزگە «وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماي» قوعام بولىپ, وسى ماسەلەگە بەلسەنە ارالاسۋىمىز كەرەك. ەگەر شەنەۋنىك قوعامعا جات ز ۇلىمدىق ۇرىعىن سەبەتىن يدەيالاردىڭ تاراپ جاتقانىن بايقاسا, وندا ول سول زامات بۇل اقپاراتتاردىڭ دۇرىس ەمەستىگىنە وقىرمانداردىڭ كوزىن جەتكىزۋى ءتيىس. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءوزىن ءوزى اقتامايدى. بۇل – شىڭدىق, ونى مويىنداۋ كەرەك. سوندىقتان دا كەيبىر باسىلىمدار نەمەسە تەلەارنالار دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىنە سۇيەنەدى, ولاي بولسا, سولاردىڭ ىقپالىندا كەتىپ جاتادى. مىنە, وسى جاعىن دا قاپەردەن شىعارماعان ءجون. پەتەر ەرنيتس, «Maaleht» اپتالىق گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, ەستونيا: – قۇر بوسقا قاراپ وتىرعاننان گورى, وسىنداي حالىقارالىق فورۋمداردا پروبلەمالاردى اشىق ايتىپ, ونىڭ شەشۋ جولدارىن ۇسىنعان الدەقايدا ءتيىمدى. ەۋروپا جانە ازيا مەديا فورۋمى-2011 حالىقارالىق شاراسىنىڭ ءوتىپ جاتقانى دا سوندىقتان. ءار ەلدىڭ جۋرناليستەرى باسقوسقان وسى ءبىر جيىن ەلدەرىڭىزدىڭ بەدەلىن اسقاقتاتىپ, قازاقستاندى تاعى ءبىر قىرىنان تانۋعا وزىندىك يگى ىقپالىن تيگىزەرى انىق. سونىمەن قاتار, وسىنداي فورۋمدار ەلدەردىڭ مەديا سالاسىنداعى ىزدەنىستەرىن, ءبىر-بىرىمەن بايلانىستارىن جانە ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەستونيادا ءجۇرىپ-اق الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىمەن ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى بايلانىسقا شىعۋعا بولار ەدى. الايدا, قانشاما ينتەرنەت دامىعان زاماندا سونىڭ بارلىعى دا مىناداي بەتپە-بەت كەلىپ پىكىر الىسۋعا, ۇنقاتىسۋعا جەتپەيدى. ينتەرنەت بولعان سوڭ, وندا جاقسىسى مەن جامانى دا بارى بەلگىلى. مىنە, سول جامان جاقتارىن ءسۇزگىدەن وتكىزۋ ءۇشىن ەل اۋماعىندا ناتو تاراپىنان ارنايى قىزمەت تە قۇرىلدى. وسى رەتتە ەستونيادا كەڭجولاقتى ينتەرنەتتى دامىتۋ ماسەلەسى جولعا قويىلعاندىعىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ياعني, سىمسىز جەلى ارقىلى ينتەرنەتكە قوسىلۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. ەستونيالىق ازامات ەۋروپالىق ەلدەردىڭ بىرىنە بارار بولسا, وندا تەگىن ينتەرنەتتى بارلىق جەردە قولدانا المايتىن قولايسىزدىقتارعا ۇشىرايدى. ال مەن بولسام ءوز ەلىمدە كەز كەلگەن جەردە ينتەرنەتكە ەركىن كىرىپ, جۇمىس ىستەي بەرەمىن. مىنە, وسىلايشا ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ومىرىمىزدەن ماعلۇمات الىپ قانا قويماي, تاجىريبە دە الماسامىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە اتالعان فورۋمنىڭ بەرەرى مول. باقىتبەك ورۋنبەكوۆ, «كىرگىز تۋسى» باسپا ءۇيىنىڭ ديرەكتورى, قىرعىزستان: – مەديا فورۋم نە ءۇشىن قاجەت, دەگەندە مەن ونىڭ تمد ەلدەرى ءبىر-بىرىمەن جاقىن ارالاسۋى ءۇشىن دەپ جاۋاپ بەرگەن بولار ەدىم. مۇنداي كەزدەسۋلەر بارىمىزگە ءبىر-بىرىمىزبەن جاقىن تانىسۋعا, پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ينتەرنەت قازىرگى كەزدە ەركىن ارالاسۋىمىزعا ۇلكەن جول اشىپ وتىر, بىراق تا ول وسىنداي فورۋمداردى الماستىرا المايدى. اتالعان حالىقارالىق شارانىڭ باۋىرلاس قازاق جەرىندە, وندا دا ەۋرازيا جۇرەگىندە ورنالاسقان اسەم استانا تورىندە ءوتۋى بىزدەرگە دە مارتەبە. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ باسشىلىعىمەن قازاقستان كوپتەگەن تابىستارعا قول جەتكىزىپ كەلەدى. قىرعىز اعايىندار سىزدەردەگى ءاربىر جەتىستىككە سۇيسىنە قارايدى, ويتكەنى, ءبىزدىڭ تاعدىرىمىز ۇقساس, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن دوستىق ءارى كورشىلىك پەيىلىمىز ءتۇزۋ. ءوز ەلىمدى ايتار بولسام, قازىرگى كەزدە بىزدە ينتەرنەت ەرەكشە قارقىن الا باستادى. كوپتەگەن ەلدەرمەن ارالاسىمىز جولعا قويىلىپ, باسقا باسىلىمدارمەن بايلانىسىمىز دا ارتۋدا. وسى ورايدا, قازاقستاندا مەديا رىنوك ەرەكشە قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتسا, بۇل ۇدەرىستەردەن قىرعىزستان دا كەم ەمەستىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. سوندىقتان دا, بىزگە وسىنداي مەدياتۇعىر كەرەك, بۇل كوپتەگەن پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن تابۋىنا جانە دە ءبىر-بىرىمىزبەن جاقىن ارالاسىپ, تاجىريبە الماسۋىمىزعا وتە قولايلى. الەكساندر كۋپريانوۆ, «نوۆوستي» راا جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى, رەسەي: – مەديا فورۋم – ماڭىزدى دا ەرەكشە شارا. ول مەديا قۇرىلىمدار مەن كومپانيالاردىڭ باسقوسىپ, ورتاق پروبلەمالاردى تالقىلاۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوساتىن مەدياتۇعىر دەسەم دە بولادى. مەن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە پروبلەمالاردى كوتەرىپ, ونى شەشۋدە بىرلەسە ارەكەت ەتۋ جولدارىن قاراستىراتىن وسىنداي ءىرى شارانىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن ايتا كەتسەم دەيمىن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز كوپتەگەن يگى شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ماعان سىزدەردىڭ باس قالالارىڭىز استانا وتە ۇناعاندىعىن دا ايتا كەتەيىن. ال ەندى الەۋمەتتىك جەلىلەرگە كەلەر بولساق, مەن ونى بالعاعا تەڭەر ەدىم. قازىرگى جاڭا تەحنولوگيالىق دامۋ زامانىندا قوعامنىڭ بولىنبەس بولشەگىنە اينالىپ تا ۇلگەرگەن جەلىلەر كوپتەگەن پروبلەمالاردى شەشۋگە, بەلگىلى ءبىر بيىكتىكتەردى باعىندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك جەلىلەر جاڭا پروبلەمالاردى دا الىپ كەلۋدە. قوعام وسى پروبلەمالاردى تۇسىنۋگە, ءتىپتى تۇيسىنۋگە دايىن بولۋى ءتيىس. ينتەرنەت سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن اشكەرە ەتەتىن نەمەسە ادىلەتسىزدىككە قارسى ماتەريالداردى جاريالاۋعا, سونىمەن دە قوعامعا جەتكىزۋگە وتە ىڭعايلى. دەسەك تە, ونىڭ ەكسترەميزم مەن تەررورلىق ارەكەتتەردى ناسيحاتتايتىن جامان جاعىن دا قاپەردەن شىعارماعان ءجون. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە مەديا رىنوك ونشا دامىماعان, دامىسا دا ءار ءار جەردە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. كوبىنەسە ءبىز مەديا رىنوك اقشا قاي جەردە بولسا, سول جاقتا داميدى دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل – جاڭساق پىكىر. ماسەلەن, ۋكراينا اناۋ ايتقانداي باي مەملەكەت ەمەس, الايدا, وندا ەڭ ءبىر ەركىن دە قىزعىلىقتى مەديا ورناعاندىعىن كورىپ وتىرمىز. رەسەيدە دە قىزعىلىقتى, قازىرگى زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن مەديا بار. كەيبىر پىكىرلەرگە قاراعاندا, مۇنداعى مەديا تاۋەلسىز سانالمايدى. سوندىقتان دا تاۋەلدىلىك مەديالاردىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. قازاقستاندا ساپالى مەديالار, سونىڭ ىشىندە ينتەرنەت مەديالار بارشىلىق. ال تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا وسىنداي مەديا فورۋمداردى وتكىزىپ تۇرۋ اسا قاجەت. نۇرلان ەرىمبەتوۆ, «ايتپارك» پىكىرسايىس كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى, قازاقستان: – كوپ جاعدايلاردا ءار ەلدىڭ ازاماتتارى باسقا ەلدەر جونىندەگى پىكىرىمىزدى وسى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جەتكىزىپ جاتامىز. ماسەلەن, رەسەيدە بولماي-اق سول ەل تۋرالى اقپارات قۇرالدارىن قاراۋ ارقىلى ءوز باعامىزدى بەرەمىز. سوندىقتان مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ماسەلەنى كوتەرەتىن ەدىم. ءبىر ءتىلشى ءوزىنىڭ كورگەن, بىلگەنى ارقىلى مىڭداعان وقىرماندارى مەن كورەرمەندەرى اراسىندا پىكىر قالىپتاستىرا الادى. كوپتەگەن جاعدايلاردا سىني ماقالالار بولادى, ءبىر-ءبىرىمىزدى رەنجىتەتىن جاعدايلارعا دا بارامىز. مەنىڭ بايقاعانىم, ءتيىپ-قاشىپ اقپارات بەرۋ زامانى ءوتتى. وزگە ەلدەردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن ارالاسۋىمىز كەرەك, سولار تۋرالى ناقتى اقپاراتتان حاباردار بولعانىمىز ءجون. سوندا عانا جاعدايدى جاقسى تۇسىنۋىمىزگە جول اشىلادى. ولار دا ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى كورىپ, جاقىن تانىسۋعا ءمۇمكىندىك الادى. ايتسە دە, رەسەيلىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ىقپالى قازاقستاندا مىقتى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ەڭ وڭاي جولى ولارعا جولدى – جاۋىپ تاستاۋ: سپۋتنيكتى ءوشىرۋ, گازەتىن جەتكىزبەۋ جانە تاعىسىن-تاعىلار. بىراق ءبىز وعان بارمايمىز, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ ارقىلى ءوزىمىزدىڭ مىقتى ەكەنىمىزدى دالەلدەۋىمىز شارت. قازىر ءبىز جۋرناليستەرىمىزدىڭ دەڭگەيىن كوتەرىپ, قۇرال-جابدىقتارىمىزدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. تەك باسەكە عانا ءبىزدى العا جەتەلەيتىن بولادى. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن حابار جەتكىزەتىن تىلشىلەرىمىزدىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز – ۋاقىت تالابى. حالىقارالىق ارەنادا ورىن العان وقيعاعا وزگە ەلدەردىڭ كوزقاراسىمەن قاراماۋىمىز كەرەك. مەديا فورۋم ارالاسۋعا جانە تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز ينتەرنەتپەن دوستىق, ءتىپتى جەكە قارىم-قاتىناستار جاساسساق تا, ەشقايسىسى بەتپە-بەت اڭگىمەلەسۋگە جەتپەيدى. جۇرەكتەن جۇرەككە جەتەتىن جىلى راۋىشتەگى ارالاسۋدى ەشقانداي دا ينتەرنەت جەتكىزە المايدى. ------------------------------------------ سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
