تىڭ باستامالار, قارىشتى قادامدار

قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز­دى­گى­نىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا مەم­لە­كەتىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا  «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» مەن «ينتەللەكتۋالدى ۇلت – 2020», «عى­لىم تۋرالى» مەملەكەتتىك باعدار­لا­مالارى اياسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ىرگەلى ءىس-شا­را­لار اتقارىلۋدا. ەلباسىمىز ءوزىنىڭ بيىلعى جىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى دا ەلىمىزدى دۇنيە جۇزىندەگى الدىڭعى قاتارلى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوساتىن, قازىرگى الەمدىك وركەنيەت باسەكەسىنە لايىق ينتەللەكتۋالدى تۇلعا, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ. ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتى مەن يننوۆاتسيالار جۇيەسىن الەم­دىك وزىق دەڭگەيدەگى بيىك بەلەستەرگە كوتەرۋ نەگىزى ءبىلىم بەرۋ سا­لاسىنداعى ىرگەلى رەفورمالار ار­ق­ى­لى جۇزەگە اسۋدا دەسەك, يۋنەسكو-نىڭ 2011 جىلعى ءبۇ­كىل­الەمدىك «ءبىلىم – بارلىعى ءۇشىن» ەسەپتى بايانداماسىندا قا­زاقستان ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ يندەكسى بويىنشا 129 مەملەكەتتىڭ ىشىندە العاشقى ءتورت كوشباسشى مەملەكەتتەر قاتارىنا ەنىپ وتىر. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بۇل رەيتينگتە ءبىز تمد مەملەكەتتەرى ىشىندە دە كوش باستاپ وتىرۋىمىز (بەلورۋسسيا – 26, وزبەكستان – 48, ۋكراينا – 53-ءشى ورىنداردا) قۋانارلىق ءجايت. حالىقارالىق ءىMD باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىسى بويىنشا دا  سوڭعى ەكى جىلدا  قاتارىنان قازاقستان حالقىنىڭ ەرەسەك ازاماتتار اراسىنداعى ساۋاتتىلىق دەڭگەيى بويىنشا الەمدە كوش باستاپ, ءبىرىنشى ورىندى يەلەنىپ كەلەمىز. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى­نىڭ نەگىزگى ناتيجەلى ينديكاتورى بولىپ تابىلاتىن ادام دامۋى ين­دەكسىنىڭ بۇل كورسەتكىشتەرى – قا­زاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ ساياسا­تى­نىڭ دۇرىستىعىن كۇن ساناپ ءدا­لەل­دەپ وتىر. ەڭ باستىسى, مەم­لە­كە­تىمىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدە ءبا­سەكەگە قابىلەتتى, ءبىلىمدى, بىلىكتى, كرەاتيۆتى يدەيالارعا باي ادامي كاپيتالعا يە ۇلت رەتىندە تا­نىلۋى. بۇل – پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلىنىڭ دانا كوشباس­شى­لىعىمەن اتقارىلىپ جاتقان يگى ىستەردىڭ جەمىسى, بۇگىندە الەم مويىنداپ, «الەمدىك دەڭگەيدەگى كوشباسشى مەملەكەت قايراتكەرى»  رەتىندە تانىلىپ وتىرعان ەلبا­سىمىزدىڭ جانە ەلباسىمەن بىرگە كەلە جاتقان بارشا قازاقستان حالقىنىڭ جەڭىسى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ەلىمىز ەگەمەندىك العان العاشقى كۇن­دەردە-اق: «بوستاندىق پەن تاۋەل­سىز­دىكتى جەڭىپ الۋ جەتكىلىكسىز, ونى تاباندى تۇردە قورعاپ, نى­عايتىپ, ۇرپاقتارعا قالدىرۋ قا­جەت», دەپ كورسەتكەن ەدى. بۇگىندە مەملەكەت بولاشاعىن تاربيە­لەۋ­مەن اينالىساتىن ءبىلىم وشاق­تا­رى­نىڭ,  بارشا ۇستازدار مەن عا­لىمدار الدىندا كەلەلى مىندەتتەر تۇر جانە بۇل سالادا  ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن بىرقاتار يگى  ىستەر اتقارىلۋدا. ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ورتالىقتاندىرىلعان ۆەرتيكالدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ ورناتۋ, مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ, مودەرنيزاتسيالاۋ باعىتىندا ارنايى ءپان مۇعالىمدەرىنىڭ فورۋمدارىن وتكىزۋ (ۇستىمىزدەگى جىلى مامىر ايىندا وتكەن ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ العاشقى سەزى), ۇستازدار بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە ۆاۋچەرلىك-مودۋلدىك قارجىلان­دى­رۋ­دى ەنگىزۋ, حالىقارالىق «بولا­شاق» باعدارلاماسى اياسىندا جاڭا فورماتسياداعى كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى  پەداگوگتار دايىنداۋ ءۇشىن 2011 جىلدان  باستاپ كۆو­تا­لى ورىندار ءبولىنۋى, وقۋلىقتار ساپاسىنا  ءۇش ساتىلى تالقىلاۋ وتكىزۋ – تەك ورتا ءبىلىم بەرۋ سالا­سىنداعى ءبىلىم ساپاسى مەن قوعام­داعى ۇستاز مارتەبەسىن كوتەرۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار ءىس-شارالاردىڭ بىرەگەيى عانا ەل تاريحىنداعى رەفورما­تورلىق جاڭا قادامدار. ال جوعارى ءبىلىمدى كاسىبي ماماندار دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا كەلسەك, بارشا پرو­فەس­سور-وقىتۋشى عالىمدار قۇ­رامى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭ­تا­رىنان ىسكە قوسىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارل­ا­ما­سىن» – «قازاقستان-2030» سترا­تە­گياسىندا كورسەتىلگەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات پەن قازاقستان  پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى دامۋى­نىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سترا­تە­گيا­لىق جوسپارى تۋرالى» ۇكىمىن ىسكە اسىرۋعا ارنالعان نەگىزگى قۇ­جا­تىن  باسشىلىققا الا وتىرىپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسە كەلەلى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋدا. قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پە­دا­گوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى – قا­زاقستانداعى 67 جىلدىق دامۋ تا­ريحى بار ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. نەگىزگى باعىتى – مەكتەپ وشاقتارىنا كاسىبي ماماندار داي­ىندايتىن ءارى تەك قىز با­لا­لا­ر عانا وقيتىن وقۋ ورنى بول­عاندىقتان, وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر پلەياداسىندا وزىندىك ورنى مەن ەرەكشەلىگى بار وقۋ ورداسى. جەتپىس مىڭنان اسا تۇلەگى قا­زاق­ستاننىڭ بار ايماعى مەن شەت مەملەكەتتەردە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ۋنيۆەرسيتەتتە كۇنى بۇگىن 43 ماماندىق بويىنشا 9248 ستۋدەنت, 21 ماماندىق بويىنشا 139 ماگيسترانت ءبىلىم الىپ جاتقان بولسا ولارعا 718 پروفەسسور-وقىتۋ­شى­لار ءدارىس وقۋدا. قازاقستان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى­نىڭ بولون دەكلاراتسياسىنا, ليسسابون كونۆەنتسياسىنا كىرۋىنە بايلانىستى ءۇش دەڭگەيلى ماماندار دايىنداۋ جۇيەسى تولىعىنان ەنگىزىلىپ, ولاردى دايىنداۋدا اكا­دەميالىق ۇتقىرلىق ماسەلەلەرىن شەشۋ شۇعىل قولعا الىندى. جەدەل تۇردە بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ ءبىرىنشى سەمەسترىندە  ەلىمىزدىڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن كەلىسىم-شارتتار جاسالىنىپ, ىسكە اسىرىلدى. قازىرگى كەزەڭدە جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن,  اباي اتىنداعى قازۇپۋ-مەن,  پاۆ­لودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن, ءبو­كە­توۆ اتىنداعى قارمۋ-مەن, اتى­راۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن ستۋدەنتتەر الماسۋ قولعا الىنسا, سونى­مەن  قاتار, رەسەي, تۇركيا, مالايزيا مەملەكەتتەرىنىڭ بەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ەكى ديپلومدىق ءبىلىم بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدەر جۇرگىزىلۋدە. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگى كۇن ساناپ كەڭەيۋدە. از عانا ۋاقىت ىشىندە سينتسزيان پەدا­گوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن (قى­تاي), ميسسيسسيپي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن (اقش), نيگدە ۋنيۆەرسيتەتىمەن (تۇركيا), تومسك پوليتەحنيكالىق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن (رەسەي) كەلىسىم-شارتتارعا قول قويىلدى. قازاق مەم­لەكەتتىك قىزدار پەداگوگي­كا­لىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن شىڭجاڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ارا­سىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ ءۇشىن قىتاي ەلىنىڭ مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن دارىپتەۋ جانە قى­تاي ءتىلىن ۇيرەتۋ ماقساتىندا «قى­تاي ءتىلى ورتالىعى» جۇمىس جاساي باستادى. 2011-2013 جىلدار ارا­لى­عىندا ۋنيۆەرسيتەتتە حالىق­ارا­لىق ىنتىماقتاستىقتى نى­عاي­تۋ بارىسىندا شىڭجاڭ پەداگو­گي­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋ­شى­سى جۇمىس ىستەۋگە كەلدى. 2011-2012  وقۋ جىلىندا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتىنىڭ «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسى بويىنشا ءبىر جىل­دىق عىلىمي تالىمناماعا سانكت-پەتەربۋرگ, ماسكەۋ قالالارىنا پسيحولوگيا, فيزيكا, جالپى پەداگوگيكا, مۋزىكالىق ءبىلىم كافەدرا­لا­رىنان  4 وقىتۋشى, اۆستراليا مەملەكەتىنىڭ ءGrىffىth ۋنيۆەرسيتەتىنە شەت تىلدەر فاكۋلتەتىنەن 2 وقىتۋشى جىبەرىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن بىرنەشە ىرگەلى جانە قولدانبالى جوبالار بويىنشا عى­لىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلەدى. ولار: «پەداگوگيكاداعى ادىستەمەلىك ءىلىم قۇرىلىمىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن ۇلتتىڭ ينتەل­لەكتۋالدى پوتەنتسيالىن دامى­تۋ­دىڭ  فاكتورى رەتىندە قاراس­تى­رۋ», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىن­داعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە گەندەرلىك تۇرعىدان قاراۋ»,  «ورىس ءتىلىن قازاق ادەبي ءتىلى تۋرالى عىلىمدا ارنايى تەرمينولوگيا ترانسليا­تو­رى رەتىندە قاراستىرۋ ماسە­لە­لەرى» تاقىرىبىنداعى جانە «12 جىل­دىق وقۋعا ءوتۋ كە­زە­ڭىندەگى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك نە­گىزدەرىن قۇرۋ» تاقىرىبىنداعى جوبالار. 2011 جىلدىڭ تامىز-قىركۇيەك ايلارىندا ۋنيۆەرسيتەت سالالىق مينيسترلىكتىڭ  قارجىلاندى­رۋى­مەن وتەتىن ىرگەلى جانە قولدان­بالى جوبالار بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ كونكۋر­سى­نا 11 عىلىمي جوبا, الماتى قا­لاسى كاسىپكەرلىك جانە ونەر­كاسىپ باسقارماسىنىڭ «يننوۆا­تسيا­لىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تا­رىنىڭ كونكۋرسىنا» 3 عىلىمي جوبا, جاستار ساياساتى باسقارما­سى­نىڭ ءى يننوۆاتسيالىق كونۆەنتىن وتكىزۋىنە وراي ۇيىمداستىرعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ كونكۋرسىنا 2 عىلىمي جوبا جىبەردى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا «الەۋمەتتىك گەندەرلىك عىلىمي-زەرتتەۋ» ينستيتۋتى,  «قازاق مەك­تە­بىنىڭ دامۋ ماسەلەلەرى» زەرت­حاناسى جۇمىس جاسايدى. الداعى ۋاقىتتا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ الەۋەتىن سارالاي وتىرىپ, مامانداندىرىلعان وقۋ زەرتحا­نا­لا­رىن (جاڭارىپ تۇراتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ زەرتحاناسى ت.ب.),  عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىق­تا­رىن (پەداگوگيكالىق جانە پسي­حو­لوگيالىق زەرتتەۋلەر, ءوزىن-ءوزى تانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ, «حي­ميا» قا­زاق­ستان-رەسەي يننو­ۆاتسيالىق عى­لىمي ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى) اشۋ قاراس­تى­رى­لۋدا. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا» رەسپۋب­ليكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ەلەكتروندىق كىتاپ­حا­ناعا 2010 جىلى 26% وقۋ ورىن­دارىنىڭ مۇشە ەكەندىگىن كورسەتە وتىرىپ, بۇل كورسەتكىشتىڭ 2015 جىلى 55%, ال 2020 جىلى 100% بولۋ قاجەتتىلىگى باسا ايتىلعان. قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت عى­لىمي كىتاپحاناسىن ەلەكتروندى كىتاپحانا رەتىندە جابدىقتاۋ جۇ­مىسى شۇعىل تۇردە قولعا الىنىپ, قر ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ ءتاجى­ري­بەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ستراتە­گيالىق جوسپارى جاسالۋدا. سونىمەن قاتار, ءبىلىم بەرۋدەگى جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ماسە­لە­سى دەسەك,  مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­دا  بۇل كورسەتكىش 2010 جىلى  6% بولعاندىعى, ال 2015 جىلى  20%  بولۋ قاجەتتىگى كورسەتىلگەن. بۇل باعىتتا  ۋنيۆەرسيتەت جا­نىن­داعى عىلىمي-پەداگوگيكالىق كا­در­لار بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ورتا­لى­­عىنىڭ 2011-2015 جىلدارعا ار­نال­عان ارنايى باعدارلاماسى بەكىتىلدى. ەلەكتروندى وقىتۋ جۇيە­سىن وقىتۋ, ونى وقۋ پروتسەسىندە قول­دانۋ ماسەلەسى بويىنشا ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 60 وقىتۋشىسى «E-ءLearnىng – ەلەكتروندىق وقىتۋ جانە ونىڭ قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنداعى ءبىلىم بەرۋدى دا­مى­تۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنال­عان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىنداعى ءرولى مەن ورنى» تا­قىرىبىندا 36 ساعاتتىق, قازان ايىندا 30 وقىتۋشى «كەيستەردى دايىنداۋ تەحنولوگياسى» تاقىرى­بىندا 36 ساعاتتىق ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلعان ءادىس­تەمەلىك سەمينار-ترەنينگتەن ءوتتى. البەتتە, ءبىر ماقالا كولەمىنە بۇكىل ۇجىم اتقارىپ جاتقان كەلەلى ءىس-شارالاردى سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. ايتسە دە, ءبىر ۇجىمنىڭ جەتىستىكتەرى ارقىلى ەگەمەن ەلى­مىزدىڭ ەلەۋلى تابىستارىنا كوز جەتكىزۋگە بولاتىنداي. 2011 جىل – قازاقستان رەس­پۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل تولىپ وتىرعانى وزىمىزگە بەلگىلى. مىنە, بيىلعى جىل وسى جيىرما جىل ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى باعامداپ, بولاشاعىمىزعا باعىت سىلتەپ, الەمدىك كەڭىستىكتەگى بيىك بەلەستەرگە جەتەلەگەن تاريحي جىل بولىپ وتىر. دۇنيە جۇزىندە كورىنىس تاپقان سوڭعى وقيعالار تاۋەلسىز جاس مەملەكەتىمىز ۇستان­عان باعىتتىڭ دۇرىستىعىن, ەلبا­سى ساياساتىنىڭ كورەگەندىگىن كۇن ساناپ دالەلدەي تۇسۋدە. سونىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, بۇل سالاعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ وركە­نيەتتى ەلدەر دەڭگەيىنە جەتكىزىلۋى. ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز – باسەكەگە قابىلەتتى, كاسىبي بىلىكتى ءارى جوعارى ءبىلىمدى, رۋحاني جان-دۇنيەسى تازا, وتانىن شەكسىز سۇيەتىن ءارى ماقتان تۇتاتىن,  ينتەللەكتۋال تۇلعالاردان تۇراتىن ادام كاپيتالى. قازىرگى ۋاقىت, ەلباسىمىز كورسەتكەندەي, «ادامزات بيىگىن بىلەكپەن ەمەس, بىلىممەن  باعىندىرۋ زامانى». جو­عارى ءبىلىمدى  قوعام عانا بۇگىنگى حالىق­ارالىق ارەنادا ءىرى جەڭىس­تەرگە جەتپەك. دينار نوكەتاەۆا, قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق  ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى.