ەۋروپا مەن ازيا مەدياسىنىڭ التىنشى فورۋمىندا باق-تارعا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەرمەن قاتار, ەۋرازيا يدەياسىنىڭ ناقتى جۇزەگە اسا باستاعانى تۋرالى جان-جاقتى اڭگىمە قوزعالدى
استانانىڭ «رەديسسون» قوناقۇيىندە ەۋروپا مەن ازيا مەدياسىنىڭ التىنشى فورۋمى (ەامف) باستالدى. ەكى كۇنگە سوزىلاتىن فورۋم «20 جىلدىق تاۋەلسىزدىك: باق جانە قوعام» دەگەن ۇرانسوزبەن وتۋدە. فورۋمنىڭ جۇمىسىنا تمد مەن بالتىق بويى ەلدەرىنەن جانە گرۋزيادان 250-گە جۋىق ماسس-مەديا وكىلدەرى, ونىڭ ىشىندە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى مەديا-يندۋستريانىڭ جەتەكشى توپ-مەنەدجەرلەرى, بلوگەرلەرى مەن ساراپشىلارى قاتىسۋدا.
بۇل فورۋم العاش رەت وسىدان بەس جىل بۇرىن, 2006 جىلى ءماسكەۋدە وتكەن ەدى. سودان كەيىن تاعى دا ءۇش رەت ءوزى ومىرگە كەلگەن وسى قالادا بولىپ ءوتتى. ال بىلتىر ول ۋكراينانىڭ استاناسى كيەۆ قالاسىندا بولدى. بيىل ەستافەتا استانادا جالعاسىپ وتىر. فورۋمنىڭ بىرنەشە جىلدان بەرگى نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىسى رەسەيدىڭ «ريا نوۆوستي» اقپارات اگەنتتىگى بولىپ كەلەدى. فورۋمدا كوتەرىلەتىن نەگىزگى تاقىرىپتار – وسى زامانعى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ شۇعىل دامىپ جاتقان جاعدايىنداعى سىناقتارعا مەديانىڭ توتەپ بەرۋ جولدارى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتارالىق ەكونوميكالىق بىرلەستىكتەردىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى پىكىرلەر دە ورتاعا سالىنادى. كەدەن وداعى جانە ونىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە ۇلاسۋى ەۋرازيالىق باق-تار باسشىلارىنىڭ بۇگىنگى كۇندەرى تالماي كوتەرەتىن تاقىرىپتارىنا اينالعانى بەلگىلى. ويتكەنى, قوعامنىڭ نەگىزگى تىرەگى بولىپ تابىلاتىن ەكونوميكانىڭ دامۋى ەشكىمدى دە بەي-جاي قالدىرماسى بەلگىلى.
فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ پىكىرلەرىنە قاراعاندا, ول – تمد, بالتىق بويى ەلدەرى جانە گرۋزيانىڭ باق وكىلدەرى ءۇشىن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بالاماسى جوق ايرىقشا ۇنقاتىسۋ الاڭى. ول بۇرىنعى كسرو رەسپۋبليكالارى جۋرناليستىك قاۋىمداستىعىنىڭ باسىن قوسپاق بولعان نەگىزگى ماقساتىن مۇلتىكسىز ورىنداپ كەلەدى. حالىقارالىق جيىنداردا مىندەتتى تۇردە قولدانىلاتىن اعىلشىن ءتىلى دە مۇندا جوق, مۇندا ءبارىمىز دە ەركىن مەڭگەرگەن ورىس ءتىلى جۇمىس ءتىلى بولىپ تابىلادى, دەيدى ۇيىمداستىرۋشىلار ونىڭ ەرەكشەلىگى قاتارىندا.
ەامف-2011-ءدىڭ اقپاراتتىق ارىپتەستەرى قاتارىنا «مير» مەملەكەتارالىق تەلەراديوكومپانياسى, رەسەي مەملەكەتتىك «گولوس روسسي» راديوتاراتۋ كومپانياسى جانە قازاقستاندىق «نۇر-مەديا» حولدينگى, «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى, «حابار» رەسپۋبليكالىق تەلەارناسى, «قازاقپارات» اقپارات اگەنتتىگى ەنىپتى.
كەشە «رەديسسون» قوناقۇيىندە فورۋمنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ ءراسىمى بولدى. وندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن وقۋ ءۇشىن العاشقى ءسوز پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆقا بەرىلدى. ءبىز سىزدەردى قازاقستان استاناسىندا قارسى الىپ وتىرعانىمىزعا قۋانىشتىمىز. وسىنداي القالى جيىننىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ءوتىپ وتىرعانى دا قۋانتادى. فورۋمدا كوتەرىلەتىن تاقىرىپتار بۇرىن كسرو قۇرامىندا بولىپ, قازىر تاۋەلسىز ەلدەر اتانىپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى جاقسارتۋدى كوزدەگەن ەكەن. مەن استانا فورۋمى ءوزىنىڭ وسى ماقساتىنا جەتىپ, جىلى قاتىناستاعى پىكىر الىسۋ الاڭىنا اينالار دەگەن ءۇمىتتەمىن, دەدى ءوزىنىڭ كىرىسپە ءسوزىندە باعلان اساۋباي ۇلى. سونىمەن قاتار, ول وسى جيىندى ۇيىمداستىرعان «ريا «نوۆوستي» اقپارات اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى سۆەتلانا ميرونيۋككە بەلسەندىلىگى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارىنە جەمىستى ەڭبەك تىلەگەن ب.مايلىباەۆ ودان ءارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى.
تمد جانە بالتىق بويى ەلدەرىنەن فورۋمعا كەلگەن باق-تىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنە ىستىق سالەم جولدايمىن. قازاقستاننىڭ جاس ەلورداسىنىڭ تاۋەلسىز ەلدەردىڭ اقپاراتتىق ارىپتەستىگى جايىندا «تاۋەلسىزدىككە – 20 جىل: باق جانە قوعام» دەگەن ۇرانسوزبەن وتكىزىلىپ وتىرعان فورۋمدى ۇيىمداستىرۋعا تاڭدالعاندىعىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. 16 جەلتوقساندا قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. وسى جىلداردىڭ بارىندە قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ءوزارا جاقىنداسۋىندا جەتەكشى ءرول اتقارىپ كەلدى. ءبىزدىڭ باستامامىزبەن جانە بەلسەندى قاتىسۋىمىزبەن ەۋرازەق, ۇقشۇ, كەدەن وداعى قۇرىلدى. باۋىرلاس ەلدەردىڭ ءبىراۋىزدان قولداۋىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان ەقىۇ توراعاسى بولىپ سايلاندى. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ءوزارا سەنىمنىڭ جوعارىلىعىن جانە ىنتىماقتاستىق بولاشاعىنىڭ جارقىن ەكەندىگىن كورسەتەدى.
بيىل التىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان ەۋروپا جانە ازيا ەلدەرى باق وكىلدەرىنىڭ مەديا فورۋمى تمد مەن بالتىق بويى ەلدەرىنىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعى مەن دامۋىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالدايتىن بەدەلدى پىكىر الماسۋ الاڭىنا اينالىپ ۇلگەردى. وسىنداي كەزدەسۋلەر ءبىزدىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرىمىزدىڭ دامۋىنا ءوزىنىڭ ەلەۋلى اسەرىن تيگىزەدى, دەي كەلىپ قۇتتىقتاۋدىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا تابىستى جۇمىس تىلەيدى.
قۇتتىقتاۋدى وقىپ بولعان سوڭ باعلان مايلىباەۆ ءوزى تاراپىنان جۋىردا ماسكەۋ قالاسىندا قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا تۋرالى» دەكلاراتسيا مەن «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا» ءجونىندەگى كەلىسىم-شارتقا قول قويعانىن ەسكە سالىپ, ءبىز ەۋرازيالىق وداقتىڭ تۋىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ كۋاگەرلەرى بولىپ وتىرمىز, دەدى. بىراق وسىناۋ وداق تۋرالى العاشقى يدەيانى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1994 جىلى-اق كوتەرگەنىن كەيبىر تمد ەلدەرى ۇمىتىپ قالعان سەكىلدى. وسى ورايدا, باستامانىڭ كىمنەن شىققانىن ۇنەمى, اسىرەسە, سوڭعى كۇندەرى ءجيى ايتىپ وتىرعان رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىزگە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز, دەدى ول.
وسىدان كەيىن ءسوز فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا ارنالعان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەرۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ بايلانىس جانە كوپشىلىك كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى الەكسەي مالينينگە بەرىلدى. دميتري اناتولەۆيچ ءوزىنىڭ فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا قۇتتىقتاۋ سالەمىن جولداپ وتىرعانىنا جانە ونىڭ رەسەيدىڭ دوس ەلى – قازاقستاننىڭ ەلورداسىندا وتكىزىلىپ وتىرعانىنا قۋانىشتى ەكەنىن ايتىپتى. ودان ءارى د.مەدۆەدەۆ بۇگىنگى كۇنى, كوممۋنيكاتسيا مەن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ شۇعىل كوبەيىپ كەلە جاتقان ۋاقىتىندا باق اۋديتورياسىنىڭ ايتارلىقتاي ارتقانىن ەسكە سالىپتى. اسىرەسە, قوعامنىڭ جاس وكىلدەرى مەدياكەڭىستىكتىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالىپ كەلەدى. ينتەرنەت باسىلىمدار سانى كۇن وتكەن سايىن وسۋدە. بلوگسفەراسىنىڭ ىقپالى دا كۇشەيە تۇسۋدە. وسىنداي جاعدايدا جۋرناليست مامانداردىڭ جەدەل جۇمىس ءىستەۋىنىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. بىراق بارلىق ۋاقىتتا دا اقپاراتتاردىڭ ناقتى ءارى شىنشىل ەكەندىگى جۇمىس ساپاسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى كريتەريى بولىپ قالا بەرەدى. ارينە, جۋرناليست كوزقاراسى كەڭ بولۋىمەن قاتار, ءوزىنىڭ جۇمىسىندا ءتوزىمدىلىك پەن باسقالاردىڭ قۇقىن سىيلاۋ قاعيداتتارىن ۇمىتپاۋى كەرەك. ءسىزدەردىڭ فورۋمدارىڭىزدا كوتەرىلگەن باستامالار ءىس جۇزىنە اسىپ, حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاندانۋى مەن جاقسارۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەگەن سەنىمدەمىن, دەلىنگەن قۇتتىقتاۋدا.
ءسوز كەزەگى وزىنە بەرىلگەندە بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ فورۋمنىڭ ءوزارا پىكىر الماسۋدا, تاجىريبە جيناقتاۋدا جانە قاجەتتى اقپاراتپەن الماسۋدا وتە پايدالى سانايتىنىن ايتا كەلىپ, فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا جانە ونى ۇيىمداستىرۋشىلارعا ۇلكەن العىسىمدى بىلدىرەمىن, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن. مۇنداي فورۋم وسىدان 20 جىل بۇرىن ۇيىمداستىرىلعان بولسا, ارينە, بۇگىنگى كوپتەگەن ماسەلەلەر ايتىلماس ەدى. سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك تاپسىرىس, باق-قا قويىلاتىن تالاپتار, ينتەرنەت ماسەلەسى دەگەندەردى ول ۋاقىتتا ءالى ەشكىم بىلە دە قويمايتىن. ال قازىرگى جاعداي مۇلدە باسقاشا, دەي كەلىپ, قازاقستانداعى ينتەرنەت رەسۋرستاردىڭ, ساندىق تەلەۆيزيانىڭ ءبۇگىنگى احۋالى تۋرالى اقپارات بەرىپ ءوتتى. 2015 جىلعا دەيىن قازاقستان اۋماعى تولىعىمەن ساندىق تەلەديدارعا كوشىرىلەدى. ونىڭ العاشقى قادامى – جەرسەرىگىندىك ساندىق تەلەديداردى ءبىز ءبۇگىنگى كۇنى ىسكە قوسىپ ۇلگەردىك. ول قازاقستاننىڭ بارلىق اۋماعىن قامتىعان. ال ەفيرلىك ساندىق تەلەديدارعا كەلەتىن بولساق, الدىمىزداعى ەكى ايدا ءبىز ونىمەن استانا, الماتى, قاراعاندى جانە جەزقازعان قالالارىن قامتىماقپىز. ال 2014 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ەلدىڭ بارلىق اۋماعىن قامتيتىن بولامىز. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ حالقىمىز ساپالى سيگنالعا عانا ەمەس, وزدەرىنە قاجەتتى بارلىق ارنالارعا قول جەتكىزەتىن بولادى.
ودان ءارى مينيستر استاناداعى ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىندا تەلەارنالارعا ارنالىپ سالىنىپ جاتقان 75 مىڭ شارشى مەترلىك عيمارات تۋرالى ايتتى. ول الەمدەگى ەڭ ساپالى جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ارنالاردىڭ ءبىزدىڭ حالقىمىزعا بارىنشا انىق سيگنالدار جەتكىزۋىنە ءمۇمكىندىك بەرەتىن بولادى, دەدى ا.جۇماعاليەۆ. ينتەرنەت تۋرالى ايتقاندا ول قازاقستان حالقىنىڭ 41 پايىزى ونى قولداناتىنىن جەتكىزدى. بۇگىنگى كۇنى ءداستۇرلى باق-تار وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن قالاي جانداندىرۋدى, قالاي تابىس تابۋدى ويلاپ ءجۇر. وسىعان وراي ءبىزدىڭ مينيسترلىك تاراپىنان ءتيىستى كومەكتەر جاسالادى. سونىڭ ىشىندە سايتتارىن اشۋعا كومەك بەرەمىز. مۇندا العاشقى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, قاراجات تابا باستاعاندارى دا بار. ارينە, قازاقستانداعى باق-تىڭ بارلىق تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى مەن پروبلەمالارىن بۇل جەردە ايتۋدىڭ قاجەتتىگى جوق شىعار, دەگەنمەن, مەن وسى ماسەلەلەردە دە وزدەرىڭىزدىڭ ءتاجىريبەلەرىڭىزبەن بولىسكەندەرىڭىزدى قالار ەدىم, دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىندا اسقار جۇماعاليەۆ.
كەلەسى ءسوز حالىقارالىق جۋرناليستەر فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دجيم بۋمەللاعا بەرىلدى. ول دا ءوزى تاراپىنان فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلارعا العىسىن جەتكىزدى. مەن, دەدى ول, 130 مەملەكەتتەن 6 مىڭ جۋرناليست مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق ۇيىمدى باسقارامىن. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءماسكەۋدە بولعان فورۋمدا دا سويلەگەن ەدىم. سول كەزدە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ باق-قا تيگىزەتىن زاردابى تۋرالى ايتقان بولاتىنبىز. سول ءسوز شىندىققا اينالىپ, امەريكانىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ءبىرقاتار باق-تارى داعدارىستىڭ كەسەلىنە ۇشىرادى. ولاردىڭ بۇل كەسەلگە ۇشىراۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – باق-تى بارىنشا ىرىلەندىرىپ, ينۆەستيتسيالىق كاپيتالداردى قۇيۋ ارقىلى ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرعاندىقتا جاتىر دەپ ويلايمىز. بۇل, ارينە, اكتسيونەرلەردىڭ ءمۇددەسىن عانا ويلاعان شارا بولاتىن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ۇلكەن ماسس-مەديالاردىڭ تىعىرىقتان شىعاتىن امالدارىنىڭ جۋرناليستيكانىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن جاقتارى كوپ. اتاپ ايتقاندا, ولاردىڭ رەپورتەرلەردى قىسقارتىپ, كوررەسپوندەنتتىك تىرەكتەردى جابۋلارى باق-تاردىڭ ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. امەريكانىڭ زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ حابارىنا قاراعاندا, مۇنداي شارالار ءۇلكەن باق كورپوراتسيالارى اكتسيالارىنىڭ ارزانداپ, ءوزدەرىنىڭ ەكونوميكالىق تىعىرىققا تىرەلۋىنە اكەلىپ سوققان.
ارينە, دامىعان باتىس ەلدەرىندە ورىن العان مۇنداي وقيعالار دامۋشى ەلدەردە بولعان جوق. ءتىپتى, ولاردىڭ باق-تارى جاندانىپ, كۇشتى قۇرالعا اينالا باستادى. سونىڭ ىشىندە ءۇندىستان, قىتاي, برازيليا ەلدەرىندە گازەت شىعارۋ يندۋسترياسى بۇرىن بولىپ كورمەگەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ جاتىر. ءسوزىنىڭ سوڭىندا شەشەن باق-تىڭ جارقىن بولاشاعى – ءداستۇرلى جۋرناليستيكانى ساندىق سيگنالدارمەن ۇشتاستىرعان جوعارى تەحنولوگيادا ەكەنىن ايتتى. ودان ءارى ينتەرنەتتى قولدانۋ تەتىكتەرىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن جەتكىزە كەلىپ, بولاشاقتا جۋرناليستيكانىڭ ءداستۇرلى ادىستەرىنىڭ ءوزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىنە نازار اۋداردى. سونىمەن بىرگە, ول قارجىلاندىرۋ قاعيداتىن عانا ەسكەرۋ سەنىم قاعيداتىنىڭ جوعالۋىنا اكەلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن جەتكىزدى.
وسىدان كەيىن ءسوز تمد اتقارۋشى حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن وقۋ ءۇشىن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ اقپاراتتىق-ساراپتامالىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر زاۆارزينگە بەرىلدى. قۇرامىنا 11 مەملەكەت ەنەتىن ءبىزدىڭ ۇيىمىمىز تمد شەڭبەرىندەگى باق-تاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جاساعانىن قالاپ, ونىڭ جاندانۋىنا ۇلكەن كوڭىل بولەمىز, دەلىنگەن قۇتتىقتاۋدا. مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ جانىنداعى اقپاراتتىق جانە گۋمانيتارلىق-ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەڭەس سەكىلدى قۇرىلىمدار بۇل ىسكە ناقتىلى كومەك بەرىپ, ءوزارا ارەكەتتەردىڭ ۇنەمى بولىپ تۇرۋىنا جاعداي جاساۋدا. سونىڭ ىشىندە تەلەديدار ارقىلى اقپارات تاراتۋدا مەملەكەتارالىق «مير» تەلەراديوكومپانياسى بۇگىنگى كۇنى تابىستى جۇمىس ىستەپ وتىر. ءبىز باق جۇمىسىنىڭ ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇگىنگى كۇنى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ كەڭىنەن ايتىلعانىن قالار ەدىك. سونىڭ ىشىندە تمد-دان باسقا ەۋرازەق, ۇقشۇ, شىۇ, كەدەن وداعى سەكىلدى ۇيىمدار جۇمىسىنىڭ جاندانۋىندا, ولاردىڭ جۇمىسىنداعى وڭ ءناتيجەلەردىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى حالىقتارعا جەتۋىندە باق-تىڭ قىزمەتى زور. بۇگىنگى كۇنى جالپىعا ورتاق اقپاراتتىق كەڭىستىك قۇرۋ جانە ونى دامىتۋ بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي سياقتى ءۇش دوستاس ەل ىرگەتاسىن قالاعان ەۋرازيالىق وداقتىڭ دامۋىنا يگى اسەرىن تيگىزەرىنە سەنىمدىمىن, دەي كەلىپ, قۇتتىقتاۋىنىڭ سوڭىندا سەرگەي لەبەدەۆ فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا جەمىستى ەڭبەك تىلەپتى.
ءسوز كەزەگى وزىنە بەرىلگەندە رەسەيدىڭ «گولوس روسسي» راديوكومپانياسىنىڭ توراعاسى اندرەي بىستريتسكي تىڭداۋشىلار اۋديتوريالارىنىڭ ايىرماشىلىقتارى تۋرالى ايتتى. بۇگىن ءبىز ۇلتتىق مۇددە شەڭبەرىنەن شىعىپ, ءبارىمىزگە ورتاق پروبلەمالاردى ايتۋعا ءتيىسپىز. ءسويتىپ, ۇلتتىق شەكتەلۋدەن اتتاۋىمىز كەرەك. ارينە, وسى كۇنى ينتەرنەت ارقىلى دا ۇلتتىق شەڭبەرگە كەپتەلۋدەن بوسادىق. بىراق ءبىز ينتەرنەت ارقىلى ءبىر-ءبىرىمىزدى كوزبە-كوز كورمەيمىز, ال مىنا جەردە ءبىر-بىرىمىزگە تىكەلەي ويدا جۇرگەن ماسەلەلەرىمىزدى ايتۋعا بولادى, دەدى ول. ودان ءارى شەشەن باق-تىڭ قاراجات تابۋ مۇمكىندىگىنە توقتالدى. وعان مىسال رەتىندە امەريكالىق بي-بي-سي-ءدى اۋىزعا الدى. جىلىنا 20 ملرد. دوللار تابىس تاباتىن وسىنداي باق ۇلتتىق مۇددەنى عانا كۇيتتەگەن شەڭبەرگە تىرەلىپ قالسا, ونىڭ اقپاراتى وسىنشالىقتى قارجى اكەلمەس ەدى, دەدى ول.
وسىدان كەيىن ءسوز بۇكىلرەسەيلىك قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ (بقزو) باس ديرەكتورى ۆالەري فەدوروۆقا بەرىلدى. ول اۋديتوريانى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى 12 ەل مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن «ەۋرازيا مونيتورينگى» اتتى زەرتتەۋلەردىڭ سوڭعى كەزدەردەگى ناتيجەلەرىمەن تانىستىردى. سونىڭ ءىشىندە شەتەلدىك باق-تاردى قانشالىقتى كوپ كورەسىز, وقيسىز, ەستيسىز دەگەن سۇراقتان ەڭ الدىڭعى ورىندى قازاقستان وكىلدەرى الىپتى. قازاقستاندىق رەسپوندەنتتەردىڭ 34 پايىزى شەتەلدىك باق-تى كورەتىن, ەستيتىن جانە وقيتىن بولىپ شىققان. ال ۋكراينادا بۇل ۇلەس – 16, ارمەنيادا – 11 جانە رەسەيدە 6 پايىز عانا بولعان. شەتەلدىك باق-تىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن انىقتاۋ ءۇشىن قويىلعان سۇراقتاردا دا قازاقستان وكىلدەرى الدا بولعان. ولار شەتەلدىك باق-تىڭ شىنشىل ەكەنىنە كوبىرەك يلانادى. سۇرالعانداردىڭ 17 پايىزى وسىنى اتاعان. بۇل سۇراق بويىنشا بىزدەن مولدوۆا عانا الدا. مىنە, وسىنداي نەشە ءتۇرلى سۇراقتار بويىنشا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى.
ەۋرازيا وداعى دەگەن ءسوزدى ايتقاندا تد-لار اراسىنان ءبىزدىڭ مەملەكەتارالىق «مير» تەلەراديوكومپانياسى اۋىزعا الدىمەن ىلىگەدى, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن ونىڭ قازىرگى توراعاسى راديك باتىرشين. ودان ءارى شەشەن تاريحقا شولۋ جاساپ, تمد-نىڭ قۇرىلۋ سەبەبى كسرو-نىڭ بەيبىت جولمەن ءبولىنىپ, ورنىنا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ قۇرىلۋىنا قىزمەت ەتكەنىن ەسكە سالدى. وسى كەزدە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر تۋرالى يدەيالار قوزعاعانىن, ونىڭ بارىنە دە ءتيىمدى بولاتىنىن دالەلدەگەنىن جانە ونىڭ ءىس جۇزىندە كەدەن وداعى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋعا ۇلاسقانىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى قۇرىلىم ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا دا جول اشىپ وتىر. وسى ىستەردىڭ بارىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ۇلكەن ەڭبەگى بار. قۇرىلعانىنىڭ 20 جىلدىعىن الدىمىزداعى جىلى اتاپ وتەتىن ءبىزدىڭ ەلارالىق «مير» تەلەراديوكومپانياسى دا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قۇرىلعان ەدى. ول قازىر پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى الدىڭعى قاتارلى باق-تىڭ بىرىنە اينالدى. ءبىزدىڭ تەحنيكالىق ءمۇمكىندىگىمىز 136 ملن.-دىق اۋديتوريانى قامتىعان. كومپانيا شەڭبەرىندە ۇلتتىق تۆ-لاردىڭ باسىن قوسقان كلۋبىمىز دا بار. قازاقستاننان وعان «قازاقستان» ترك مەن «ەرا تۆ» ەنگەن. ولار وزدەرىنىڭ جارناسىن تولەپ, كلۋبقا ەنگەن سوڭ ءبىزدىڭ ارنا ارقىلى سيۋجەتتەرىن بەرە الادى. بۇگىنگە دەيىن 8 مىڭنان ارتىق وسىنداي سيۋجەتتەر ءوتتى, دەدى راديك باتىرشين.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول «ەامف-2012-ءنىڭ ەڭ جاقسى مەدياجوباسى» اتتى كونكۋرستىڭ قورىتىندىسىن جاريالادى. ونى قازاقستاندىق «حابار» تەلەكومپانياسىنىڭ «پرورىۆ-سەرپىن» اتتى جوباسى جەڭىپ العان ەكەن. فورۋم بارىسىندا راديك باتىرشين مەن «ريا «نوۆوستي» باس ديرەكتورى سۆەتلانا ميرونيۋك ەكەۋى جەڭىمپازعا ارنالعان جۇلدەنى «حابار» اگەنتتىگى» اق باسقارما توراعاسى ايدوس ۇكىباەۆقا تابىس ەتتى.
وسىدان كەيىن فورۋم جۇمىسىنا ءۇزىلىس جاريالاندى. ال ۇزىلىستەن كەيىن «ەامف-2011» ارناۋلى قوناعى, بەلگىلى كينورەجيسسەر نيكيتا ميحالكوۆ ساحناعا شىقتى. ول ەۋرازياشىلدىق يدەياسى تۋرالى ءوز تۇسىنىگىن ايتىپ, ودان ءارى وسى فورۋمعا كورسەتۋ ءۇشىن ارنايى اكەلگەن «ورىس فيلوسوفى يۆان يلين» اتتى دەرەكتى ءفيلمىن كورسەتتى. فيلمدە 1883 جىلى تۋعان ورىس فيلوسوفى يۆان ءيليننىڭ تاعدىرى مەن شىعارماشىلىعى ءسوز بولادى. فيلم اۆتورىنىڭ پايىمداۋى بويىنشا, ول كسرو-نىڭ تارايتىنىن 40 جىل بۇرىن ايتىپ كەتكەن. گەرمانيا مەن شۆەيتساريادا ەميگراتسيادا بولىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەردە ساباق بەرگەن جانە 140-قا جۋىق ەڭبەك جازعان. كسرو كەزىندە ونىڭ ەسىمى اتالماعان, ويتكەنى, ول «اق گۆارديا» قوزعالىسىنىڭ قاتىسۋشىسى جانە بەلسەندى مۇشەسى بولعان. فيلمنەن كەيىن رەجيسسەر ن.ميحالكوۆ جۋرناليستەردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
تۇستەن كەيىن فورۋم جۇمىسى «قازاقستان ەكونوميكاسى – 20 جىلدىق تابىستار, بولاشاقتىڭ كورىنىسى» دەگەن تاقىرىپتاعى جالپى وتىرىسپەن جالعاستى. ونى «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق پەن «ريا «نوۆوستي» بىرلەسە وتىرىپ دايىنداعان ەكەن. مۇندا فورۋم قوناقتارىنا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك تابىستارى كەڭىنەن كورسەتىلدى. بايانداما جاساعاندار قاتارىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق باسقارما ءتوراعاسى تيمۋر ق ۇلىباەۆ, «قازمۇنايگاز» ۇك اق باسقارما ءتوراعاسى بولات اقشولاقوۆ جانە ت.ب. بولدى.
فورۋمنىڭ كەشكى جۇمىسى پىكىرتالاس سەسسيالارىندا جالعاستى. سونىڭ ىشىندە «جاڭا جانە ءداستۇرلى باق پەن ولاردىڭ ءوزارا بىرىگۋى, اجىراۋى, ترانسفورماتسياسى» دەگەن تاقىرىپتاعى ءبىرىنشى سەسسيانىڭ مودەراتورى ۋكراينا جوعارعى راداسىنىڭ دەپۋتاتى, بەلگىلى جۋرناليست يرينا گەراششەنكو, «مەدياتۇعىرنامانى دامىتۋ جانە قوعامدىق ۇدەرىستەر» اتتى ەكىنشى سەسسيانىڭ مودەراتورى قازاقستاننىڭ كتك تەلەارناسىنىڭ باس ديرەكتورى ارمان شوراەۆ بولدى.
بۇگىن فورۋم ءوز جۇمىسىن سەكتسيالىق وتىرىستاردا جالعاستىرادى.
جاقسىباي سامرات,
اسقار تۇراپباي ۇلى.
________________________________________________
پروبلەما كوپ, بارلىعىنا بىردەي جاۋاپ جوق
ەۋروپا جانە ازيا مەديا فورۋمى وسىمەن ءتورتىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىر. ونىڭ استانادا ۇيىمداستىرىلۋى ەلىمىزدىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسياعا قاتىسۋىمەن دە تۇسىندىرىلەدى. ءبىز اتالعان فورۋمنىڭ ماڭىزى مەن ماقساتىن اشىپ كورسەتۋ ماقساتىندا ممۋ-ءدىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتى زەرتتەۋ جونىندەگى اقپاراتتىق-ساراپتامالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى الەكسەي ۆلاسوۆپەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ءسىز قازىرگى ءوتكىزىلىپ وتىرعان مەديا فورۋمنان نە كۇتەسىز؟
– ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا ءماسكەۋدە قابىلدانعان شەشىمنەن كەيىن ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جوباسىنىڭ جاڭا كەزەڭىن جەدەل تۇردە اقپاراتتىق قولداۋ قاجەتتىگى مىندەتى قويىلدى. وندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, وسى ۇيىمعا كىرۋى مۇمكىن ەلدەردىڭ مەديا كۇشتەرىن جۇمىلدىرۋ قاراستىرىلدى. مەنىڭ ايتىپ وتىرعانىم, ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن ۋكراينا, ءتىپتى وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرى. فورۋمدا بۇل ءجونىندە اشىق ايتۋىمىز كەرەك, سەكتسيالاردا وسى سياقتى ماڭىزدى دەگەن ماسەلەلەر تالقىلاناتىن بولادى. فورۋمنىڭ ماقساتى مەن ماڭىزى دا وسىندا بولسا كەرەك.
– وسى ورايدا ينتەگراتسيالىق جوبالاردى ناسيحاتتاۋداعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى قايسى دەي الاسىز؟
– بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى ماسەلەسى وسى جوبانى قوعامدىق قولداۋعا يە ەتۋدىڭ جولدارى قايسى دەگەن تۇرعىداعى سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ. ءويتكەنى, قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىلارى تاراپىنان بارلىعى دا جاقسى دەگەنگە سايادى, ال ونىڭ قانشالىقتى ءساتتى جوبا ەكەندىگىن قاراپايىم تىلمەن جەتكىزۋ كەمشىن سوعىپ جاتىر. رەسەيدە دە, قازاقستاندا دا قاراپايىم حالىق بىزگە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا نە بەرەدى دەگەندى ونشا تۇسىنە بەرمەيدى. بۇل – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باستى مىندەتى. ادامدارعا ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە بيزنەس جاساۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن ءتۇسىنىكتى دە قاراپايىم مىسالمەن جەتكىزە ءبىلۋ كەرەك.
– پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە مەديا رىنوك قانشالىقتى دامىعان؟
– كورىپ وتىرعانىمىزداي, كەيبىر ەلدەردە ورىس ءتىلدى كەڭىستىك تىپتەن تارىلىپ بارادى. ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن قازاقستاننىڭ بۇعان قاتىسى جوق. ماسەلەن, وڭتۇستىك كاۆكاز وڭىرىندە بۇل ۇدەرىس ورىن الۋدا. رىنوك بارىنشا ءباسەكەلى بولا باستادى. قازىرگى تاڭدا بۇل وڭىرلەرگە اعىلشىن ءتىلدى, تۇركى ءتىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى كەلە باستادى. سوندىقتان دا قوعامدى جۇمىلدىرۋشى تەتىك كىم بولادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. قانداي تاقىرىپ, قانداي ءتىل, قانداي تەتىكتەر مەن قۇرالدار قولدانىلۋى كەرەك؟ مۇنىڭ بارلىعىنىڭ مەديا فورۋم اياسىندا تالقىدان وتكىزىلۋى ماڭىزدى. پانەلدىك وتىرىستاردىڭ بىرىندە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىنداعى مەديانىڭ ءومىر ءسۇرۋى جاعدايى تالقىلانادى. بۇل دا مەديا رىنوكتىڭ دامۋىنا وزىندىك اسەرىن تيگىزەتىن بولادى. پروبلەمالار وتە كوپ, الايدا ونىڭ بارلىعىنا جاۋاپ بەرىلە قويعان جوق.
– اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى ايتقان كەزىمىزدە قاپەرگە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ورالارى بەلگىلى. ءسىز وسى ماسەلە تۋرالى نە دەر ەدىڭىز؟
– ەگەر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ءماسەلەسىن الار بولساق, وندا لاڭكەستىكتى, ەكسترەميزمدى اشىپ كورسەتۋ جۋرناليستىك ەتيكاعا بارىپ تىرەلەدى. ءارينە, بۇل جەردە مەملەكەتتىك ساياساتقا دا قاتىسى بار. ءويتكەنى, مەملەكەت قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تەررورلىق وقيعا قالاي جاريالانىپ جاتقانىن قاداعالاۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە بۇرىن رەسەي اۋماعىندا ورىن الىپ جاتاتىن وقيعالاردىڭ اتىراۋ مەن تارازدا قايتالانۋىنا بايلانىستى وسى وڭىرلەر تۇرعىندارىنا ءوزىمنىڭ قولداۋىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ەشبىر جاعدايدا بۇل تاقىرىپتى ءوز ءمۇددەسىنە پايدالانۋعا تىرىسپاۋ كەرەك, بۇل ابىروي اپەرمەيدى. ءارينە, بۇل جۋرناليستەردىڭ كاسىپقويلىعى مەن ەتيكاسىنا دا بايلانىستى.
* * *
اۋديتورياعا باعدار جاساۋ كەرەك
مەديا فورۋم بارىسىندا «ريا «نوۆوستي» اقپارات اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى سۆەتلانا ميرونيۋكتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– وسى فورۋمنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– ءبىز فورۋمدى جاڭا ۇلگىدە جاساۋعا تىرىستىق. بىزگە مۇنداي شارالار ءوزىمىزدىڭ «ريا نوۆوستيدىڭ» دامۋ جولدارىن كورسەتۋ ءۇشىن كەرەك شارا. ءارىپتەستەردىڭ پىكىرلەرى بارىسىندا ءبىز الدا جاسايتىن «جول كارتاسىنىڭ» نوبايىن تۇزەمىز. شىنىندا, ءوز سالاسىنىڭ بىلگىر ماماندارى ايتقان پىكىرلەر ءارقاشاندا قۇندى بولارى ءسوزسىز عوي. بيىلعى فورۋمنىڭ ەرەكشەلىگى قاتارىندا مەن ءۇش ءتۇرلى جاڭا ءپىشىندى قولدانىپ وتىرعانىمىزدى ايتار ەدىم. ءبىز سونىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلى كينورەجيسسەر نيكيتا ميحالكوۆتى شاقىرىپ وتىرمىز. ول – كەز كەلگەن اۋديتوريانى باۋراپ الاتىن ايرىقشا دارىندى ادام. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى كەزدە ول رەسەيلىك كوپتەگەن باق-پەن كيكىلجىڭ حالدە. سوندىقتان ن.ميحالكوۆ ولار تۋرالى شىنشىل دا تۋرا ءارى قىزىقتى پىكىرلەر ايتار دەگەن ۇمىتتەمىز. ماسكەۋ مەن استانا اراسىنداعى تەلەكوپىر ارقىلى ونىمەن كەزدەسۋدى رەسەيلىك كورەرمەندەر دە تاماشالايتىن بولادى.
ءبىزدىڭ بيىلعا ازىرلەگەن تاعى ءبىر جاڭا ءپىشىنىمىز ينتەراكتيۆتى پىكىرسايىس بولماقشى. ونى بەلگىلى تەلەجۇرگىزۋشى سۆەتلانا سوروكينا جۇرگىزەدى. تاڭداعان تاقىرىبىمىز باق-تىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى دەپ اتالدى. س.سوروكينا بۇرىن تەلەديدار ارقىلى وسىنداي توك-شوۋلار وتكىزىپ جۇرگەن بولسا, ەندى جاندى اۋديتوريامەن پىكىرسايىس وتكىزىپ, باق-تىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى اڭگىمە قوزعايتىن بولادى. بيىلعى فورۋمعا دايىنداعان ءۇشىنشى ەرەكشەلىك: بارلىق اۋديتوريانى پىكىرسايىسقا قاتىستىرۋ. ول قانداي جولمەن ىسكە اسىرىلادى دەيتىن بولساڭىز, بىلاي: زالعا ءبىز تەگىن ءموبيلدى تەلەفون ورناتىپ قويدىق. سول ارقىلى شىعىپ ءسويلەگەن ادام تۋرالى پىكىرلەرىڭىزدى ءبىلدىرىپ, داۋىس بەرەسىز. ءسويتىپ, ءبىز ءبىر تاقىرىپقا سويلەگەن شەشەننىڭ ءسوزى قانشالىقتى ءساتتى شىققانىن انىقتايتىن بولامىز.
– كەلەسى فورۋمدا دا وزىندىك ەرەكشەلىكتەر بولاتىن شىعار؟
– ءبىز قازىر «ەامف-2012» ءوتكىزۋدىڭ الدىن الا جوسپارىن جاساۋ ۇستىندەمىز. ونىڭ ەڭ ۇلكەن ەرەكشەلىگى سول – ول شىعىس ەلدەرىنىڭ بىرىندە بولماق. ءبىز سولاي ۇيعارىپ وتىرمىز. ازىرگە قاي ەل ەكەنى بەلگىسىز. ارىپتەس بولامىن دەگەندەر بولسا, كەز كەلگەن ۇسىنىستى قاراستىرامىز. ويتكەنى, باتىستان گورى شىعىستىق وي-پيعىلدار قازىر قىزىقتى كورىنەدى. شىعىستىق ەل دەگەنگە تمد اۋماعىمەن عانا شەكتەلمەيمىز, ول كەز كەلگەن ازيالىق ەل بولۋى ءمۇمكىن. ال جۇمىس ءتىلى تۋرالى ايتاتىن بولساق, وعان اعىلشىن ءتىلىن اتاۋعا ءازىرمىز. ال ەكىنشى جۇمىس ءتىلى – ورىس ءتىلى بولادى. سونىمەن بىرگە, كەلەسى فورۋمعا شىعىس ەۋروپاداعى ارىپتەستەرىمىزدى دە شاقىرماقشىمىز.
– «ريا ءنوۆوستيدىڭ» بولاشاقتاعى دامۋ جولدارى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– دامۋ ءۇردىسى قانداي بولۋى كەرەكتىگىن ءبىزدىڭ ءارىپتەستەرىمىز ايتىپ كەلەدى. مەنىڭ ولارعا الىپ-قوسارىم جوق. ويتكەنى, ءبارى دە سول باعداردا بولارى ءسوزسىز. اقپاراتتى جەتكىزۋ ادىستەرىن جەتىلدىرە ءتۇسۋىمىز قاجەت. مۇنىڭ ءوزى ءوندىرىس تەحنولوگيالارىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى. وزگەرىس دەگەن ءبىزدىڭ ەركىمىزدەن تىس بولاتىن دۇنيەلەر عوي. ءبىز تەك سولارعا توسەلە ءبىلۋىمىز كەرەك.
– ۇلتتىق مەديالاردىڭ پروبلەمالارى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– ارينە, تىلدە عوي. ءتىل ءۇيرەنۋدى ەڭسەرە الماساق, جاڭا بيىكتەرگە جەتەمىز دەپ ويلاۋ قيىن. سوندىقتان ۇلتتىق مەديالار پروبلەما ءبىزدىڭ اينالامىزدا ەمەس, پروبلەما ءبىزدىڭ ىشىمىزدە دەپ ۇققاندارى دۇرىس. مەديا دەگەنىمىزدىڭ ءوزى دە ورتا عوي. وسىدان 3-5 جىل بۇرىن عانا مەديا-لاندشافت باسقاشا ەدى, قازىر مۇلدە وزگەرىپ كەتتى. قازىر كەز كەلگەن بلوگەر ءوزىنشە ءبىر باق. ونىڭ دا سۇرانىستارى, تابىستارى بار. بىراق ارقاشان ورتانىڭ قالاعان نارسەسىن ىستەۋىڭ كەرەك, سوندا جەتىستىكتەرگە جەتەسىڭ. ال ورتانى ءوز قالاۋىڭا باعىندىرامىن دەسەڭ, ودان تۇك تە شىقپايتىن سەكىلدى. قازىر ءبارى دە وزگەرىپ جاتىر. ءرولدەرىمىز دە, دومينانتتارىمىز دا... مەنىڭشە, ءداستۇرلى جۋرناليستيكا قازىر ولەر شاعىندا سياقتى. ويتكەنى, ولار ەڭ باستى قاعيداتتى, ياعني اۋديتوريانىڭ سۇرانىسىنا توسەلە المايدى. مىنە, وسىنداي پىكىرلەردى ەسكەرەتىن بولسا, ۇلتتىق مەديا دا تابىستارعا جەتەدى دەپ ويلايمىن.
* * *
فورۋمنىڭ بەرەرى مول
الەكسەي تسىبۋلكو, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ءباسپاسوز ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
استانادا ءوتىپ جاتقان ەۋروپا جانە ازيا مەديا فورۋمىنىڭ جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن اسەم دە ايشىقتى قالا – استانادا وتكىزىلۋى بارشامىزعا قۋانىش سىيلادى. قوناقجاي قازاق جەرىندە باس قوسۋىمىزدىڭ اسەرى ۇزاق جىلدارعا ساقتالادى. ال ەندى اتالعان شارانىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ وتسەم دەيمىن.
مەديا فورۋم پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى جۋرناليستىك بىرلەستىكتەر: جۋرناليستەر وداعى, باسىلىمدار جانە وزگەلەرى اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋعا يگى ىقپالىن تيگىزەتىن بولادى. وسى ورايدا اتالعان شاراعا ەلەكتروندى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, باسىلىمدار مەن اگەنتتىكتەردىڭ, ينتەرنەت باسىلىمداردىڭ وكىلدەرى شاقىرىلىپ وتىرعاندىعى قۋانتادى. سوڭعى كەزدە حالىقارالىق ماڭىزدى شارالارعا ينتەرنەتپەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتروندى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسشىلارى, ينتەرنەتپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن بلوگەرلەر شاقىرىلا باستادى. وسى ورايدا بەلارۋستە, ۋكراينا مەن قازاقستاندا مەديا رىنوك باياۋ دامىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. ال رەسەيدىڭ كەيبىر مەديا الپاۋىتتارى ەۋروپالىق, ءتىپتى امەريكالىق باق-تارمەن ءباسەكەلەسە الادى. بۇرىن باتىسقا قاراپ, سولاردان ۇيرەنۋگە تالپىنساق, ەندى كورشىلەس رەسەيلىك مەديا الپاۋىتتاردان دا ءۇيرەنۋگە بولارىنا كوزىمىز جەتىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز ۋاقىتپەن ساناسىپ, وزىق ءتاجىريبەلەردى ءوزىمىزدە قولدانۋعا تىرىسۋدامىز.
اقپارات سالاسىنداعى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن كوتەرگەندە ءاربىر ەلدىڭ ورتاق ءبىر ۇقساستىقتارى بولادى. الايدا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ءسال دە بولسا وزگەشەلىكتەر بار. اقپارات سالاسىندا سوققىنىڭ قاي تۇستان بولارىن بولجاپ ءبىلۋ قيىن. قازىرگى تاڭدا نەگىزگى سوققى ينتەرنەت سالاسى تاراپىنان ءجۇرگىزلۋدە. اسىرەسە, جاڭا تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن نەمەسە قازىرگى جاعدايعا بەيىمدەلگەن الەۋمەتتىك جەلىلەر سوڭعى ايلاردا الەمدى ءدۇرلىكتىرۋدە. بارلىق الەۋمەتتىك قارسىلىقتار سول جەلىلەردە جاستار تاراپىنان قالىپتاستىرىلىپ, قوعامعا جولداما الىپ جاتادى. قاۋىپتەر سول جاقتان شىققانىمەن, ونى بولدىرماۋ جانە كەيبىر شارالار ارقىلى ورىن الۋى مۇمكىن زارداپتاردىڭ الدىن الۋ كەرەك.
بەلورۋسسيادا مەديا رىنوك ايتارلىقتاي ءوز دەڭگەيىندە دامىپ وتىر. ينتەرنەت تەحنولوگيا مەن ينتەرنەت يندۋسترياسى ايتارلىقتاي جولعا قويىلعان. بىزدە مەملەكەت تاراپىنان بىرقاتار زاڭدار قابىلدانىپ, سونىڭ ءناتيجەسىندە كەز كەلگەن باسىلىمنىڭ ينتەرنەتتە ەلەكتروندىق نۇسقاسى بولۋى كەرەكتىگى قاتاڭ تالاپ ەتىلەدى. بۇل تالاپ بارلىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قاتىستى بولعاندىقتان, بارلىق تەلەارنا نەمەسە وزگەسى بولسىن ءوز سايتتارى مەن بلوكتارىن اشىپ العان. ونىڭ قانشالىقتى وقىرماندار مەن تىڭدارماندارعا قاجەتتىگىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. سوڭعى بىرنەشە جىل قاتارىنان بەلورۋسسيادا ينتەرنەت دامۋى قارقىن الىپ وتىر. 3G ينتەرنەتى ءۇش جىل ىشىندە قوعامىمىزعا دەندەي ەنسە, ەندىگى ماسەلە ونى تاعى ءبىر ساتىعا كوتەرىپ تۇر. ەگەر ءمالىمەتتەرگە جۇگىنەر بولساق, 9,5 ميلليون تۇرعىننىڭ 3 ميلليونى ينتەرنەتتى بەلسەندى تۇتىنۋشى ەسەبىندە تۇر. ارينە, ءبىز باتىس ەۋروپا ەلدەرىنەن, ءتىپتى رەسەيدەن قالىپ قويدىق. بىراق سونىڭ وزىندە قازىر شيراق قيمىلداپ, يندۋستريالى دەرجاۆاعا ىلەسۋگە تىرىسۋدامىز. مىنە, وسىنداي كەزدە تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزاتىن استاناداعىداي فورۋمداردىڭ قاجەتتىگىن سەزىنەسىڭ. ولاي بولسا, اتالعان شارا بىزگە كەرەك جانە ونىڭ بەرەرى مول.
* * *
ينتەگراتسيا ىسپەن دالەلدەنۋى ءتيىس
قاراپايىم تۇرعىندارعا ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جوباسىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدى مىسالدارمەن جەتكىزۋ – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مىندەتى. وسى ورايدا, ءبىز بۇكىلرەسەيلىك قوعامدىق پىكىرلەردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ۆالەري فەدوروۆپەن جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتارعا جاۋاپ العان بولاتىنبىز.
– ۆالەري ۆالەرەۆيچ, ەۋروپا ءجانە ازيا مەديا فورۋمىنىڭ قازاقستاندا, سونىڭ ىشىندە استانادا وتۋىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– قازاقستان – بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى جەرىنىڭ كولەمى جانە تۇرعىندارىنىڭ سانى بويىنشا جەتەكشى مەملەكەت. ەگەر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى جاعىنان كەلەر بولساق, وندا دا الدىڭعى ورىندا تۇر. سونىمەن قاتار, قازاقستان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرعان ەلدەردىڭ ءبىرى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, استانانىڭ ەۋروپا جانە ازيا مەديا فورۋمىن وتكىزۋ ءۇشىن تاڭدالۋىن دۇرىس سانايمىن, نەگىزدەلگەن جانە ورىندى دەپ بىلەمىن. كەلەسى فورۋمنىڭ وتەتىن ورنى ءالى بەلگىلەنە قويعان جوق. ونىڭ جۇمىسىنا دا قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەلسەنە اتسالىسادى دەپ سەنەمىن.
– ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ماسەلەسىن بەلسەندى تۇردە ناسيحاتتاۋدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى قانداي؟
– ۇمىتپاسام, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازيالىق وداق تۋرالى 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ايتقان بولاتىن. سودان بەرى قانشاما جىل ءوتتى, ونىڭ اراسىندا كوپتەگەن شۋلى جوبالار ۇسىنىلىپ جاتتى. بىراق بارلىعى ناتيجەسىز اياقتالدى. سونىڭ سالدارى بولۋى كەرەك, قازىر ادامدار ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ماسەلەسىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋعا ونشا ق ۇلىقتى ەمەس. ويتكەنى, ونىڭ جۇمىس ىستەپ كەتەتىنىنە ونشا سەنە قويمايدى. ءالى دە ەۋرازييالىق ينتەگراتسيانىڭ ولاردىڭ ومىرىنە قالايشا اسەر ەتەتىنى تۋرالى تولىق تۇسىنىك قالىپتاسا قويماعان. اتالعان قۇرىلىم ولاردىڭ ءومىر ساپاسىنا وڭ ىقپال ەتە مە, جوق پا دەگەن ماسەلە تۇسىنىكسىز قالپىندا قالىپ تۇر. ولاي بولسا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حالىققا بارىنشا ءتۇسىنىكتى ءارى ناقتى مىسالدارمەن جەتكىزە بىلۋدەگى ءرولى وراسان دەر ەدىم.
– ونى حالىققا بارىنشا تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزۋدىڭ تەتىگى رەتىندە ءسىز نەنى ايتار ەدىڭىز؟
– ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جوباسى تەك بيلىك ەليتاسىنىڭ, پرەزيدەنتتەردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ەلدىڭ, ۇلتتىڭ, ءتىپتى حالىقتاردىڭ جوباسى بولۋى شارت. ولاي بولسا, وسى جاعىن بارىنشا جەتكىزۋ, ءسويلەسۋ قاجەت. سوندىقتان دا مۇنىڭ ءجاي ءسوز ەمەستىگىن ناقتى ىستەرمەن كورسەتۋ ارقىلى دالەلدەگەن ورىندى. ەكىنشىدەن, بۇل وزگەرىستەردىڭ بارلىعى دا تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا يگى ىقپال ەتەتىنىن بارىنشا اشىپ كورسەتۋ قاجەت. ەگەر بۇل ماسەلەنى ەۋرازيالىق وداققا ءمۇشە مەملەكەتتەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى الدىنا قويار بولساق, وندا ونىڭ شەشىمى جاقىن ۋاقىتتا بولۋى ءتيىس. ەۋرازيالىق وداق جوباسىنىڭ وڭدى شەشىمىنە وڭ ىقپال ەتەتىن قولداۋ بارلىق ەلدەر تاراپىنان جۇزەگە اسارىنا سەنگىم كەلەدى.
* * *
جاۋاپكەرشىلىك سەنىم ۇيالاتادى
ۆلاديمير سكاچكو, «كىەۆسكىي تەلەگراف» قوعامدىق-ساياسي اپتالىق گازەتىنىڭ باس رەداكتورى.
ەۋروپا جانە ازيا مەديا فورۋمى – 2011 اتتى حالىقارالىق شارانىڭ بەرەرى مول ەكەندىگىنە ەشكىمنىڭ دە تالاسى بولا قويماس. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ارامىز ايتارلىقتاي الشاقتاپ كەتتى, ەندىگى ماسەلە – سونى بارىنشا جاقىنداتۋ.
مەديا فورۋم ەڭ الدىمەن ارالاسۋعا مۇمكىندىك بەرسە, ەكىنشىدەن, تاجىريبە الماسۋعا وتە قاجەت. ءبىز ينتەرنەتپەن دوستىق, ءتىپتى جەكە قارىم-قاتىناستارمەن بايلانىستا بولساق تا, ەشقايسىسى بەتپە-بەت اڭگىمەلەسۋگە جەتپەيدى. جۇرەكتەن جۇرەككە جەتەتىن جىلى راۋىشتەگى ارالاسۋدى ەشقانداي دا ينتەرنەت الماستىرا المايدى. ءبىر كەزدەرى ۇلى وتانىمىز سانالعان كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىمەن بىزدەر ءار ءتۇرلى دامۋ جولىنا تۇستىك. بىرەۋلەرى العا كەتسە, كەيبىرى ءتىپتى ارتتا قالىپ قويدى. سونىڭ بارلىعىن دا اشىق ايتۋىمىز كەرەك.
سونىمەن بىرگە, ەشكىم دە ادامداردىڭ قالىپتاسۋىنداعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولىن ىسىرىپ قويعان ەمەس. نەگە ءبىر-بىرىمىزدەن اجىراۋىمىز نەمەسە قوسىلۋىمىز كەرەكتىگىن حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ ورىندى دەسەك, سول ۇدەدەن شىعىپ وتىرمىز با؟ مۇنى جۋرناليستەردەن باسقا ەشكىم دە ءتۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزە الماق ەمەس. ءتىپتى, وعان بلوگ پەن ەلەكتروندى جۋرنال وقىرماندارىنىڭ دا شامالارى كەلمەيدى. سوندىقتان وسىنداي حالىقارالىق فورۋمدار جۋرناليستەردىڭ ەلدەردەگى ءوتىپ جاتقان ۇدەرىستەردەن شەتكەرى ەمەس ەكەندىگىن سەزدىرتەدى.
مەن ءوزىم «كىەۆسكىي تەلەگراف» قوعامدىق-ساياسي اپتالىق گازەتىنىڭ باس رەداكتورىمىن. وكىنىشكە قاراي, گازەت ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ, ەلەكتروندىق پىشىندە جارىق كورە باستادى. قاعازعا باسىلىپ شىعۋدان باس تارتۋىمىز داعدارىستىڭ اسەرىنەن بولعاندىعىن ايتا كەتسەم دەيمىن. قالاي بولعان كۇندە بۇل جاعداي گازەتىمىزدىڭ دامۋىنا ەش كەدەرگى كەلتىرە العان جوق. ەلەكتروندى نۇسقاعا وتىسىمەن گازەتتە جاڭالىقتار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, كوپتەگەن تاريحي, تانىمدىق جانە وزگە دە دۇنيەلەر كوپتەپ باسىلا باستادى. ساياسي, ەكونوميكالىق ءجانە وزگە دە سالالارداعى ساراپتامالارىمىزدى سالىپ, كوپتەگەن بەينە جانە وزگە دە كوركەمدىك قۇرالدارمەن بەزەندىرۋدى كەڭىنەن قولدانۋدامىز. ال ەندى مەديا رىنوكتىڭ دامۋىنا كەلسەك, ونى ءالى دە قارقىندى دەۋدەن اۋلاقپىن. ءار ەلدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جەكە-دارا وزدەرىنشە كۇي كەشۋدە.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءوز حالقىنىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىنىڭ وسۋىنە جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋى كەرەك. ءبىر جاعىنان بۇل – وتە ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, ۇلتتىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان ونىڭ قورعالۋىنا, ۇلتشىلدىققا, ءناسىلدىك توزبەۋشىلىككە جاۋاپتىلىعىن سەزىنۋى ءتيىس. ارينە, مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر كورىنىسى ۋكراينا مەن وزگە دە ەلدەردە كەزدەسىپ قالىپ جاتادى. ينتەرناتسيونالدىق الەمدە كەيبىرەۋلەر نەگە وسىلايشا جامان تۇرىپ جاتىرمىز دەگ
