ۋاقىتىنان وزعان يدەيا

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «ريا نوۆوستي» جانە «ينتەرفاكس» اقپارات اگەنتتىكتەرىنە بەرگەن سۇحباتى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن اپتادا بولعان ماسكەۋدەگى جۇمىس ساپارىنىڭ اياسىندا رەسەيدىڭ جەتەكشى اقپارات اگەنتتىكتەرىنە سۇحبات بەردى. اڭگىمەگە باستى ارقاۋ بول­عان ماسەلە شىن مانىندەگى تاريحي وقيعا – كەدەندىك «ۇشتىك» – قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋستىڭ ينتەگراتسيالانۋدىڭ بارىنشا جاڭا جوعارى ساتىسىنا شىعۋى تۋرالى بو­لىپ وتىر. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا قۇرى­لىپ, 2012 جىلدىڭ 1 قاڭ­تا­رىنان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىس­تىك­تىڭ (بەك) جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالايتىن شەشۋشى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. ەۋرازەق-تەن كەدەن وداعىنا جانە بەك-كە دەيىن, ودان ءارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­قا كىرىگۋگە دەيىن كەزەڭ بويىنشا دايەك­تى­لىك­پەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان ءۇش مەملەكەتتىڭ ەۆوليۋتسيالىق ىنتىماقتاستىق جولى وسىن­داي. «ريا نوۆوستي» اگەنتتىگى اتاپ جازعا­نىن­داي, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇرىنعى كسرو اۋماعىنداعى اسا زور جانە بارىنشا ءتيىمدى ينتەگراتسيالىق جو­بانىڭ اۆتورى بولىپ تابىلادى. 1994 جىلى, كسرو تۋرالى ەستەلىك ءالى سانادا جاڭعىرىپ تۇرعان كەزدە, كسرو-نىڭ كۇيرەۋىنە بايلا­نىس­تى ەكونوميكالىق جانە ساياسي اپاتتار بە­لەڭ العان شاقتا ەۋرازيالىق وداق قۇرۋدى تۇڭ­عىش رەت ەلباسى ۇسىنعان بولاتىن. ءبىز وقىر­مان­دار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعان بۇل سۇح­باتتا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءوزىن-ءوزى تارا­تۋى تۋرالى باستاماسىنان باستاپ, رەسەيدە وتەتىن الداعى سايلاۋ ناۋقانىنا دەيىنگى جانە باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەر ءسوز بولدى.  – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءبىز­دىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اۋما­عىن­دا ەۋرازيالىق قاۋىم­داس­تىق قۇرۋ تۋرالى سوناۋ 1994 جىلى ايتقان ءسىزدىڭ يدەيا­ڭىز­دىڭ ءجۇ­زەگە اسۋىمەن قۇت­تىق­تاپ قويۋعا رۇقسات ەتىڭىز. ءسىز­دىڭ باستا­ما­ڭىز ناق وسى كە­زەڭدە جىلدام ءارى ءتيىمدى ءجۇ­زەگە اسۋى نەگە باي­لانىستى؟ ءبىزدىڭ مەم­لە­كەتتەرى­مىز­دىڭ اۋما­عىنداعى بۇ­رىنعى ۇلت­تىق قۇرىلىم­دار­­دان جوعا­رى قۇرىلىمدار قۇ­رۋ كەزىندەگى جىبەرىلگەن قاتە­لىك­­تەردى ەندى قاي­تالاماۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟  – يدەيانىڭ كوبىنە ءوز ۋاقى­تىنان بۇرىن جۇرەتىندىگى بەلگىلى. بەلگىلى كلاسسيك ايتقانداي, يدەيالار ءتا­جى­ريبە جۇزىنە اسۋى ءۇشىن بۇقارانى باۋراپ الۋعا ءتيىس. كەڭەستەر ودا­عى كۇيرەگەننەن كەيىن بارلىق مەم­لەكەتتەردىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن سەزىنۋى ءۇشىن, ولار بۇدان ءارى قا­لاي داميتىندىعىن, ولاردىڭ ارقايسىسى باستى ءمۇد­دەسىنىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءۇشىن, جان-جاق­تا­رىن باعدارلاپ الۋى ءۇشىن ۋاقىت كەرەك بولعان شىعار. بۇگىنگى جاھاندانۋ الەمىندە ءوز شەكاراسىنىڭ شەڭبەرىندە تۇي­ىق­تالىپ قالعان مەملەكەتتى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل تى­عى­رىق, بۇل كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن تۇ­رالاپ قالۋمەن بىردەي. بۇگىندە الەمدە 240 ينتەگرا­تسيا­لىق ءبىر­لەس­تىكتىڭ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان­دى­عى دا تەگىن ەمەس. ولار­دىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرىلەرى – ەۋروپالىق وداق, سولتۇستىكامە­ري­­كا­لىق NARTA, وڭ­تۇستىكامە­ريكا­لىق MERCOSUR, شانحاي ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمى, اتەس. ال پوس­ت­كەڭەستىك كەڭىستىك ءىشىن­دە­گى ءىرى دە ەڭ ساليقالىسى – كەدەن وداعى, ەندى, مىنە, ءبىرتۇتاس ەكو­نو­ميكالىق كە­ڭىستىك بولىپ وتىر. مەن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­­ۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا ين­تە­گرا­تسيالىق يدەيا تۋرالى ايت­قان­نان بەرى دە 17 جىل ۋاقىت ءوتتى. ناق سول كەزەڭدە, بۇل يدەياعا حالىقتار ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ كەلسە دە, ءبىزدىڭ بارلىق مەم­لەكەتتەرىمىزدىڭ ەليتا­لا­رى جانە مەملەكەت باسشىلارى ونى قول­دامادى. مىنە, اقىرىندا ول ءىس جۇزىنە استى. ونىڭ تاجىريبە ءجۇ­زىندە ىسكە اسۋى رەسەي پرەزي­دەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ بەل­سەندى قولداۋى ارقاسىندا ءمۇم­كىن بول­دى. تاعى ءبىر اتاپ ايتاتىن ءما­سە­لە, سوناۋ 2005 جىلى ۆلا­دي­مير پۋتين پرەزي­دەنت بولىپ تۇر­عان كەزدە سوچي­دە ءبىز كەدەن ودا­عىن قۇرۋ تۋ­را­لى پىكىرلەسكەن بو­لا­تىنبىز. ياعني, ەۋروپالىق وداق 40 جىل ۋاقىت جۇمساعان جولدى ءبىز 5 جىل ىشىندە ەڭسەردىك. بۇل ءۇشىن وراسان كوپ زاڭدار قا­بىل­داۋعا جانە راتيفيكاتسيالاۋعا تۋرا كەلدى. ەندى ءبىز ينتە­گرا­تسيا­نىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە: ءبىرتۇتاس ەكو­نو­مي­كالىق كەڭىستىك قۇرۋعا كوش­تىك. وسى ماقسات ءۇشىن 17 كە­لى­سىم قابىلداندى, ولاردىڭ ورىن­­دالۋى بەك-ءتىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزادى. ەندى بىزگە مونوپوليالىق ينفرا­قۇ­رى­لىم­دىق قىزمەتتەردىڭ ءبىرتۇ­تاس تا­ريفىن كەلىسۋ, جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيى, ينفلياتسيا دەڭگەيى, مەم­لەكەتتىك قارىز مولشەرى سياقتى ما­كروەكونوميكالىق كورسەتكىش­تەر­دى بىرىزدەندىرۋ تۋرا­لى زاڭدار قابىلداۋ كەرەك. بۇل ۇدەرىس 2015 جىلى اياقتالادى. سوندا ءبىز ەۋرازيالىق ەكونومي­كا­لىق وداق قۇرۋ كەزەڭىنە اياق با­سا­مىز. ءدال قازىرگى كەزەڭدە بىزدەر ءۇشىن وتە قاجەت وداق قۇرۋعا ءۇش مەملەكەت قانا قابىلەتتى بولدى جانە ساياسي جىگەر تانىتتى. – ەۋرازيالىق ەكونوميكا­لىق وداقتى جانە ەو-نى ءجيى سا­لىستىرادى. وسى ورايدا ەو – رە­سەي, قازاقستان جانە بەلارۋس العا ماقسات رەتىندە قويعان ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇ­رۋ­دىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدەگى فلاگ­ما­نى بولدى دەپ ايتۋعا بولا ما؟ –  مەن ءوزىمنىڭ جەكە پىكىرىمدى بىلدىرەيىن. ەۋروپالىق وداق ءبىز­بەن – ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كە­ڭىس­تىكپەن جانە ءبىز قۇرعالى وتىر­عان ەۋرازيالىق وداقپەن ىنتى­ماق­تاستىق جاساۋعا ارقاشان مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. سەبەبى, مۇندا رىنوك جانە رەسۋرس كوزدەرى مول. ناق وسى جەردەن ەۋروپا ەنەرگورەسۋرستار «ءنارىن» الۋدا. بارلىعى ەۋرو­پا­لىق جەتەكشىلەردىڭ جىگەرىنە باي­لانىستى بولادى. الايدا, مەن ەۋ­رو­پانىڭ بولاشاعى ءبىزدىڭ ەۋرا­زيا­لىق وداقپەن ىنتىماقتاستىققا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىنە كامىل سەنەمىن. – ەۋرازيالىق وداقتا قانداي ۆاليۋتا ءجۇرۋى مۇمكىن؟ ول قازىر قولدانىستاعى نەمەسە باسقا ءبىر جاڭا ۆاليۋتا ما؟ – ءبىز بۇل تۋرالى ءالى اڭگىمە قوز­عاعانىمىز جوق. ينتەگرا­تسيا­لىق بىرلەستىك ەركىن ساۋدا اي­ما­عىن, كەدەن وداعىن, ءبىرتۇتاس ەكو­نوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋدان باس­تالادى. ودان كەيىن ەكونوميكالىق وداق قۇرىلادى جانە سودان كەيىن بارىپ قانا ەۋروپاداعى «ەكيۋ» (European Currency Unit – ەۋرو قابىلدانعانعا دەيىن ەو ىشىندە ەسەپ ايىرۋ ءۇشىن قولدانىلعان كليرينگتىك ۆاليۋتا, ەۋروپالىق ۆاليۋتا بىرلىگى – «ريا نوۆوستي») سياقتى ەسەپ ايىرىسۋ بىرلىگى كىرگىزىلەتىن بولادى. ەڭ الدىمەن, ينتەگراتسيانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنەن ءوتۋىمىز قاجەت. سودان كەيىن ءبىر­تۇتاس ۆاليۋتا تۋرالى ويلاناتىن بولامىز. الايدا, قازىردىڭ وزىندە قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا ءىرى تاۋار كولەمى بويىنشا ساۋدا دول­لارمەن ەمەس, رۋبلمەن جانە تەڭ­گەمەن جۇرگىزىلۋى ءۇشىن نەگىز قا­لانۋ­دا. ءبىز ۆتب بانكىندە بولدىق. وسى بانك ارقىلى تاۋلىك سايىن 600-800 ميلليون تەڭگە اينالىمعا تۇسەدى. قازاقستاندىق ۆاليۋتا رۋبلدەن كەيىن ەكىنشى دارەجەنى يەلەنەدى. ءبىز ءوزارا ساۋدا جاساعان كەزدە ۇلتتىق اقشالارىمىزدى پاي­دالانۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىرىنشى قا­دام بولىپ تابىلادى. الدى­مەن ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكالىق كەڭىستىگىمىزدىڭ تەڭ قۇقىلىعىن جانە پايدالىلىعىن ءوزىمىز ءۇشىن دالەلدەۋىمىز كەرەك. سودان كەيىن ءبىرتۇتاس ۆاليۋتا تۋرالى ماسەلە ءسوزسىز تۋادى. الايدا, مەن بۇل ءرولدى ورىنداۋعا ءبىر دە ءبىر ۇلتتىق ۆاليۋتا, ونىڭ ىشىندە ەڭ قۋاتتى دەپ سانالاتىن رۋبل دە جارامايدى دەپ ەسەپتەيمىن. باسقا ۆاليۋتا, باسقا اتاۋ قاجەت. – قازاقستان پارلامەنتتىك سايلاۋ قارساڭىندا تۇر. ءسىز نە­لىكتەن دەپۋتاتتاردىڭ پارلا­مەنت­تى تاراتۋ جونىندەگى ۇسى­نىسىن قولدادىڭىز؟ ۇكىمەتتە اۋىس-ءتۇيىس بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىر ما؟ – بيىلعى جىلى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە كوپ وقيعالار بول­دى. بىرىنشىدەن, تومەننەن باس­تال­عان باستاما بويىنشا مەنىڭ وكىلەتتىگىمدى ۇزارتۋ تۋرالى رە­فە­رەندۋم وتكىزۋ جونىندە ۇسى­نىس جاسالدى. مەن قازاق­ستان­نىڭ بارلىق ازاماتتارىنا العى­سىمدى ءبىلدىردىم, دەگەنمەن, رە­فە­رەندۋمعا بارعانىم جوق, مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنت سايلاۋى وتكىزىلدى. بۇل ماسەلەلەر 3 ساۋىردە بولعان ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق دەپۋتاتتار جۇمىس ىستەپ  تۇرعان پارلامەنتتى ءمۇم­كىن­دىگىنشە تاراتۋ كەرەكتىگى تۋ­را­لى اڭگىمە قوزعاي باستاعان بولا­تىن. بۇل ورايداعى ولاردىڭ باس­تى دالەلى ەلىمىزدىڭ كونستيتۋ­تسيا­سىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەم­لەكەتتىڭ ەڭ باستى زاڭ قابىل­داۋ­شى ورگانىندا كەمىندە ەكى پارتيا بولۋى كەرەك ەكەندىگىنەن تۋعان ەدى. قازىر ءارتۇرلى ساياسي قوزعالىستار بار. الايدا, ءبىر پارتيا – «نۇر وتان» عانا باسىمدىققا يە. ەكىنشى ايعاق – ءبىزدىڭ بارلىعىمىز داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنى كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز جانە بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. ونى ءبىز دەنەمىز ءتى­تىركەنە سەزىنۋدەمىز. داعدا­رىس­تىڭ بولماۋى دا مۇمكىن. دەگەن­مەن, ەۋروپاداعى, امەريكاداعى جانە باسقا مەملەكەتتەردەگى بو­لىپ جاتقان جاعدايلارعا قارا­عان­دا, ونىڭ بولۋى ابدەن ءمۇم­كىن. وسىعان بايلانىستى پارلا­مەنتاريلەر 2012 جىلى ساي­لاۋ­عا الاڭداۋدان گورى, ناقتى ىسپەن شۇعىلدانۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى. ۇشىنشىدەن – قازاقستان قۋات­تى يندۋستريالاندىرۋ باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا. تەك ەكى جىل ىشىندە عانا 350 جاڭا كا­سىپورىن ىسكە قوسىلادى. قازىردىڭ وزىندە ەكونوميكامىزدا وڭدەۋ ونەركاسىبى باسىمدىق الىپ كە­لەدى. بۇل بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن جانە بارلىق ازاماتتار ءۇشىن اسا زور جۇمىس. دەپۋتاتتار ونى جۇزەگە اسىرۋدا جاڭا زاڭدار قابىل­داي­تىن پارلامەنتكە جاڭا ادام­دار­دى اكەلۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. مەن بۇل دالەلدى تۇجىرىمدارمەن ساناسپاي تۇرا المادىم. ونىڭ ۇستىنە بۇل پارلامەنت ءوزىنىڭ سوڭعى سەسسياسى بويىنشا جۇمىس ىستەدى. مەن تاراتۋ جونىندەگى ايعاقتى دالەلدەرمەن كەلىستىم. كونستيتۋ­تسيا بويىنشا پرەزيدەنتتىڭ دە­پۋ­تاتتار ۇسىنىس جاساماي-اق پار­لامەنت ليدەرلەرىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا دا تاراتۋعا قۇقى بار. بۇل قالىپتى, كونستيتۋتسيالىق, زاڭدى قۇبىلىس. – رەسەي مەن قازاقستان ءوزارا ۇيلەسىمدى ءۇردىس ارقىلى بسۇ-عا مۇشە بولىپ كىرە المادى. رەسەي ءبىرىنشى كىرگەلى وتىر. بۇل رەسەي مەن قازاقستاننىڭ بايلانىس­تارىنا جانە ەۋرازيالىق كەڭىس­تىكتەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس­تەرگە اسەر ەتپەي مە؟ – ءبىز كەدەن وداعىن قۇرۋدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ بۇل تاقىرىپتى كوتەردىك. قازىر ءىس جۇزىندە كەلىسىمدەردى بىتىردىك: 2012 جىلدىڭ سوڭىندا ۇيىمعا قا­بىلداۋ ءۇشىن قازاقستان دا داي­ىن بولادى. الايدا, بسۇ-عا ۇجىم­دىق تۇردە كىرۋ ۇلگىسى جوق. قازاقستان ءۇشىن رەسەيدىڭ بسۇ-عا الدىمەن كىرۋى وتە ماڭىز­دى. ءبىزدىڭ ەۋروپاعا شىعاتىن بارلىق كولىك دالىزدەرىمىز رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اۋماعى ارقىلى وتەدى. ەگەر رەسەي كىرمەيتىن بولسا, ءبىز قىرعىزستاننىڭ جاعدايىنا تاپ بولامىز. ول بسۇ-عا كىردى, الايدا بۇل ۇيىمعا مۇشە ەمەس مەملەكەتتەردىڭ ورتاسىندا قالدى. سونىمەن بىرگە, ءبىز ۇشتىك (رەسەي, قازاقستان, بەلارۋس) كەلىسكەنبىز جانە قازاقستان مەن رەسەي ارا­سىندا دا بسۇ-عا مۇشە بولعاننان كەيىن ماسكەۋ ءبىزدىڭ مۇشەلىگىمىزدى بارلىق جاعىنان قولدايتىندىعى تۋرالى كەلىسىم بار. رەسەيدىڭ ۇي­ىمعا مۇشە بولىپ كىرىپ وتىرعان جاعدايى قازاقستان ءۇشىن وتە ءتيىمدى. ويتكەنى, رەسەي تاراپى قازىر بىزدە قولدانىستاعى تاريف­تەر­دەن گورى وزىنە بارىنشا جو­عارى تاريفتەردى كەلىسىپ الدى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ بسۇ-عا رەسەيدەن كەيىن مۇشە بولۋى قا­لىپتى جاعداي دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ءبىزدىڭ كەدەن وداعىنا ەش­قانداي اسەر ەتپەيدى. – قازاقستان شانحاي ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمىن كەڭەيتۋ بو­لاشاعىنا, اتاپ ايتقاندا, وعان يراننىڭ مۇشە بولۋىنا قالاي قارايدى؟ – قازىر شانحاي ىنتىماقتاس­تىق ۇيىمىنا يراندى قوسقاندا التى مەملەكەت باقىلاۋشى نە­مە­سە سەرىكتەس بولىپ تابىلادى. ءاري­نە, پروبلەمالار جوق ەمەس, بار. سوندىقتان مۇنداي ماسەلە­لەر بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا پاتۋالاسۋىمەن بىرىگىپ شەشىلۋى كەرەك. ءوز باسىم ءۇندىستان مەن پاكستاننىڭ, كەيىن مۇمكىن يران­نىڭ قابىلدانۋىن قالار ەدىم. بۇل باعىتتار بويىنشا ساياسي پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن جوق­قا شىعارۋعا بولمايدى. جەكە پىكىرىمە كەلسەك, شىۇ-نىڭ كەڭەيۋى­نە قارسى ەمەسپىن, تاعى قايتالاپ ايتامىن, ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە بارلىق مەملەكەتتەر اتسالىسۋى قاجەت. شانحاي ىن­تى­ماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ون جىل­دى­عىن اتاپ وتكەن تۇستا استانادا بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە اڭگىمە بولىپ, ۇيىمعا قابىلداۋدىڭ ءتار­تىپ-شارتتارى كەڭىنەن قوزعالعان. ۇيىمنىڭ بەرىك, ورنىقتى بول­عا­نىن تىلەيمىن. – سوڭعى كەزدەرى كوپتەگەن ەلدەردى, اسىرەسە, اراب ەلدەرى اۋما­عىن ۇكىمەتتەرگە قارسى باعىت­تالعان جاپپاي تولقۋلاردىڭ شارپىپ وتكەنى ءمالىم. بۇل وقي­عالاردان بۇرىنعى پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار قۇرامىنداعى ەلدەر ۇكىمەتتەرى قانداي قورى­تىندى شىعارعانى ءجون؟ – ءبىز جاپپاي تولقۋلاردى سول­تۇستىك افريكادان عانا ەمەس, سو­نىمەن قاتار, اقش, ۇلىبري­تا­نيا, ەۋروپانىڭ باسقا ەلدەرىنەن دە كەزدەستىرىپ وتىرمىز. اڭگى­مە­نىڭ ءبارى ادىلەتتىلىككە كەلىپ تىرەلەدى. ەركىندىك پەن ادىلەتتىلىك – اجىراعىسىز ۇعىم. ازاتتىقتىڭ, تەڭدىكتىڭ قاجەتتىگى تۇسىنىكتى. قازىرگى اڭگىمە وتە اۋقاتتىلار مەن جارلى-جاقىبايلار اراسىن ودان ءارى ەكىگە جاراتىن ادىلەتتىلىك تۋ­رالى بولىپ وتىر. داعدارىس وسى ەكى الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ بەت-پەردەسىن ايقارا اشىپ بەردى. ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى وسىن­داي تولقۋلاردى تەزدەتتى. سوندىقتان دا الەۋمەتتىك تەڭدىك, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ جوعارىلىعى ەكونوميكانىڭ باس­تى فاكتورى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ەشكىم كۇتپەگەن داعدارىس ەكو­نوميكانى كۇرت قۇلدىراتىپ جىبەردى, الەۋمەتتىك شىعىندار قىس­قارۋدا, قاراپايىم ادامدار زار­دا­بىن كوپ تارتۋدا. ەڭ باستى ماسەلە بۇل. مۇنىمەن قوسا, بۇكىل الەمدە لاڭكەستىك ارەكەتتەر دە كۇشەيىپ كەلەدى. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, مۇنداي كەلەڭسىز وقيعالار قازاق­ستاندا دا ورىن الدى. ارينە, ولار­دىڭ ۇيىمداسقان ەشقانداي ءتۇپ تامىرى دا, وپپوزيتسيالىق توپ­تارعا قاتىسى دا جوق. جۇرت­شىلىق تاراپىنان قاتاڭ سىنعا ۇشىراۋدا. تەرروريزم شەكارا دەگەندى بىلمەيدى, سوندىقتان وعان قارسى مەملەكەت بولىپ كۇرەسكەن ءجون. – باتىستىڭ تەھرانعا قار­سى سانكتسيا جاريالاۋ جونىندەگى ۇستانىمىنا ءسىزدىڭ كوزقا­راسى­ڭىز قانداي؟ ويتكەنى, ورنا­لاسۋى جاعىنان يران كورشى ءوڭىر بولىپ تابىلادى عوي. – يرانعا قانشا رەت سانكتسيا جاريالانعانىن جاقسى بىلەمىز. الايدا, ەل رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ تە, ەڭ­بەك ەتىپ تە جاتىر. مەملەكەت رەتىندە دە ورنىقتى. يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا كەلەتىن بولساق, ديپلوماتيالىق كەلىسىمدەردى ودان ءارى جالعاستىرۋدى قولداۋشىلاردىڭ ءبىرىمىن. ەگەر يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى تۋرالى ءسوز قوزعايتىن بولساق, وندا نەگە پاكستان, يزرايل ءتوڭى­رەگىندە ماسەلە كوتەرمەسكە؟ ولاردا شىن مانىندە يادرولىق قارۋ بار عوي. ماسەلەگە بىرجاقتى قاراۋعا بولمايدى. يران اتومدى بەيبىت ماقساتقا پايدالانىپ وتىرعانىن, ماگاتە دە جاعدايدىڭ قالىپتى ەكەنىن مالىمدەيدى. كەنەت الدەبىر جاسىرىن پيعىل-ماقساتتار تۋ­را­لى اقپارات ورىستەيدى. سوندىقتان كەلىسسوزدەردى ودان ءارى جالعاس­تى­رىپ, ماگاتە ينسپەكتورلارىن بارلىق وبەكتىلەرگە جىبەرۋدى تالاپ ەتۋ كەرەك. وسىلايشا يادرو­لىق باعدارلامانى بەيبىت ماق­سات­قا پاي­دالانىپ جاتقانىن الەمگە دالەل­دەسىن. يران ماسەلەسىن كۇش­پەن شەشۋگە بولمايدى. ونىڭ سوڭى الەم ءۇشىن دە, ايماق ءۇشىن دە اۋىر زار­داپتارعا سوقتىرۋى ابدەن مۇمكىن.  – قازىر تەھرانعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, سيرياعا قارسى سانكتسيا قولدانۋ ماسەلەسى تال­قىلانۋدا. ءسىزدىڭ تۇسىنىك­تە­مە­ڭىز؟ – ءبارىمىز دە بۇۇ ليۆياعا قا­تىستى قانداي شەشىم قابىلداعا­نى­نا كۋامىز. ونىڭ اقىرى كاد­دافيدىڭ ولىمىمەن اياقتالدى. مەن كاددافيدىڭ جاقتاسى ەمەسپىن, ونى قورعاۋ نيەتىم دە جوق. الايدا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى شە­شى­مىنىڭ بۇرمالانعانىن نازاردان تىس قالدىرۋعا استە بولمايدى. مەملەكەتتىڭ ىشكى ىسىنە ءجونسىز ارالاسۋعا جول بەرىلدى. بۇل اششى وقيعا مۇنداي ارەكەتتەردى باسقا تاۋەلسىز ەلدەرگە قولدانۋعا بول­ماي­تىنىن كورسەتتى. ماسەلەن, سي­ريا­عا. بىتىمگەرشىلىك قاۋىم­داس­تىق ادامداردىڭ وپات بولىپ جات­قانىن اشكەرەلەۋدە. سوندىقتان دا پروبلەمالاردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىمەن اينالىسۋىمىز كەرەك. قا­زاقستان يسلام ىنتىماق­تاس­تىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتەدى. ءبىزدىڭ جەتەكشىلىگىمىزبەن يىۇ-نىڭ ءماجىلىسى وتەدى. وندا بۇل ماسەلەنى تالقىلايتىن بولامىز. – قازاقستان – قۋاتتى ەنەر­گە­تيكالىق مەملەكەت. ءسىز قالاي ويلايسىز, رەسەي مەن قازاقستان الەمدىك ەنەرگەتيكالىق رىنوك­تا ارىپتەس پە الدە باسەكەلەس پە؟ – رەسەيدىڭ مۇناي, گاز ءون­دىرەتىن الىپ دەرجاۆا ەكەنى بەلگىلى. جىلىنا 500 ميلليون توننا مۇناي جانە 500 ميلليارد تەكشە مەتردەي گاز شىعارادى. قازاقستان 20 جىل بۇرىن 20 ميلليون توننا مۇناي وندىرسە, قازىرگى مەجەمىز – 80 ميلليون توننا. 25 ميلليارد تەكشە مەتر گاز وندىرەمىز. 2020 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 100 ميللياردتى قۇرايتىن بولادى. سون­دىقتان قازىرگى مەزەتتە ءبا­سە­كەلەستىكتى كورىپ وتىرعان جوقپىن. ءبىز رەسەيدىڭ گاز جەلىلەرىن پاي­دالانامىز. ال رەسەيگە گاز شي­كىزاتتارىن ساتامىز, ولار ودان ءارى سىرتقا جىبەرەدى. بۇدان تىس­قا­رى قىتايعا گاز جانە مۇناي تاسى­مال­دايتىن جەلىلەرىمىز بار. بىزدە ءبىر-بىرىمىزگە بوگەت جاساۋ, رىنوك كوزدەرىن جابۋ سەكىلدى جاعدايلار بولعان ەمەس. كەرىسىنشە, ەكى ەل ءبىر­دەي ونىمدەر وندىرەدى. بيىلعى­داي استىق مول جىلى قيىندىقتى بىرگە وتكەردىك. رەسەيدە دە, قازاق­ستاندا دا شەتكە استىق تاسيتىن تەرمينالدار جەتىسپەيدى. بىراق ءمۇم­كىندىك بار. ءبىرتۇتاس ەكونومي­كا­لىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە ماك­رو­ەكونوميكالىق جانە سىرتقى ساۋدا بايلانىستارى كەلىسىلىپ, ورتاق مامىلەلەرگە قول جەتكىزەتىن بولا­مىز. سوندا باسەكەلەستىك تە جايى­نا قالادى. – قازاقستان ءۇشىن گاز تاسى­مال­داۋدىڭ قاي جولى باسىم­دىققا يە؟ ترانسكاسپيلىك پە, الدە كاسپي بويىلىق  جەلى مە؟ – قازاقستان بۇگىندە بۇل با­عىتتار بويىنشا رەسەيمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان. قازاق­ستان ارقىلى «ورتا ازيا – ور­تالىق», «ورتا ازيا – ۋرال» گاز قۇبىرى جەلىلەرى, تۇركىمەن, وزبەك گازدارى وتەدى. قازاقستان گازى دا رەسەي ارقىلى وتەدى. الايدا, كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ەكونو­مي­كا­لىق مۇددە قاشاندا ماڭىزدى. ەگەر بىزگە گازدى رەسەي ارقىلى تا­سىمالداۋ ءتيىمدى بولسا, وسى با­عىتتا جۇمىس ىستەي بەرەمىز. ءتيىمسىز دەپ سانالعان جاعدايدا, قىتاي جاعىنا جونەلتەتىن بولامىز. ءبىز قازىردىڭ وزىندە كاسپيدەن ەلىمىز­دىڭ وڭتۇستىگىنە دەيىن گاز قۇبىر­لارىن سالۋدامىز. كەيىن بۇل جەلى «تۇركىمەنستان – وزبەكستان», «قازاقستان – قىتاي» گاز جەلىلەرىمەن تۇيىسەتىن بولادى. – ءسىز رەسەيدى اينالىپ وتەتىن تۇركىمەنستان – ازەربايجان با­عىتىنداعى بولاشاق ترانسكاسپي گاز قۇبىرلارى جەلىلەرىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟ – شىنىن ايتسام, جوبانىڭ بو­لاشاعى وتە كۇماندى. ازىرگە ءسوز جۇزىندە عانا تالقىلانۋدا. كاسپي تەڭىزى تۇبىنەن باكۋگە گاز جەلىلەرىن تارتۋ قاراستىرىلعانى­مەن, ماسەلە ءالى شەشىلگەن ەمەس. رەسەيدىڭ تۇركىمەن گازىن ءوز اۋماعى ارقىلى وتكىزۋ جونىندەگى كەلىسىمى توقتاتىلدى. سەبەپتەرى ماعان تۇسىنىكسىز. تۇركىمەنستان دا رەسەيگە گاز بەرۋدى توقتاتتى. بۇگىندە تۇركىمەنستاننان قا­زاق­­ستان ارقىلى قىتايعا دەيىن وتكى­زۋ مۇمكىندىگى 30-40 ميلليارد تەك­شە مەترگە تەڭ گاز قۇبىرى جەلىسى سالىندى. مەنىڭ بىلۋىمشە, ءتۇر­كىمەنستان گازدى اۋعانستان جانە پاكستان ارقىلى جونەلتۋدى كوزدەپ وتىر. جۋىردا, قيىندىق­تار­عا قاراماستان, كەلىسىمدەرگە قول قويىلعانىن بىلەمىز. بۇل قا­دامدار تۇركىمەنستانعا ءوز پروب­لە­مالارىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىندايدا مەنىڭ ەسىمە سول­تۇستىك كاسپي مۇناي قۇبىرىن نوۆوروسسيسكىگە جەتكىزۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل سەرگەلدەڭگە تۇسكەن وقيعا ورالادى. بۇل ەلتسين مەن چەرنومىرديننىڭ ۋاقىتىندا بول­عان. مەنىڭ رەسەي تاسىمالداۋدان ءبىر جارىم ميلليارد دوللار قار­جى جوعالتاتىنىن دالەلدەۋىمە تۋرا كەلدى. ءبىز پورت سالىپ, تانكەرلەرمەن ازەربايجانعا مۇناي تاسىمالداپ, «باكۋ-جەيحان» با­عى­تى بويىنشا جۇمىس ىستەي باستادىق. سونىڭ وزىندە ماسەلە 4-5 جىلدان كەيىن عانا شەشىمىن تاپتى. ال كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا مۇنداي پروبلەمالار ورىن ال­مايدى.  – قاراپ وتىرساق, بۇرىنعى وداقتى قالپىنا كەلتىرۋ تۋ­رالى كەلىسىمدەردىڭ ءساتسىز اياق­تال­عانىنا 20 جىل بولىپ قا­لىپتى. تمد-نىڭ قۇرىل­عا­نىنا دا وسىنشا جىل ەكەن. ءسىز وسى ۇدەرىستەردىڭ باسى-قاسىندا بولدىڭىز عوي. – كەڭەستەر وداعىنىڭ كۇيرەۋى جونىندە كوپ ايتىلعاندىقتان, وعان ورالماي-اق قويايىق. ول – ءوز الدىنا جەكە تاقىرىپ. وداقتىڭ تاراۋى بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن وتە قيىن كەزەڭ بولدى. بارلىق بايلانىستار ءۇزىلىپ, ەكونوميكا توقىراپ قالدى. مەن وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا, 1991 جىلعى 21 جەلتوقساندا الماتىدا باسقا پىشىندەگى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋدى ۇسىندىم. (1991 جىلى 8 جەلتوقسانداعى بەلوۆەج كەلىسىمىنەن الدەقايدا كەڭ اۋقىمدا – «كپ» رەداكتسياسىنىڭ ەسكەرتۋى). العاشقى كۇننەن تمد-نىڭ ءتيىمدى بىرلەستىك بولۋىن جاقتادىم. كەيىنىرەك تىعىز ينتەگرا­تسيا­لىق بايلانىستار ورناتۋ ماقسا­تىمەن ەۋرازيالىق وداق قۇرۋدى ۇسىندىم. وسى نەگىزدە ەۋرازەق دۇنيەگە كەلدى. 2012 جىلى 1 قاڭ­تاردان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونو­ميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە ناقتى پراكتيكالىق قادامدار باستالادى. ءسويتىپ, ۇدەرىس 2014-2015 جىلدارى اياقتالاتىن بولا­دى. قىسقاشا تاريحى وسىلاي. وتە ماڭىزدى شەشىمدى جاريالاۋ ءۇشىن ارنايى جينالىپ, د.مەدۆەدەۆكە العىسىمدى ايت­تىم. شىنى كەرەك, بۇل ورايدا رەسەي وتە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. مىنا ءجايت تۋرالى دا ايتا كەتكەن ءجون. رەسەي قازىر اسا ما­ڭىزدى ساياسي ناۋقان كەزىندە تۇر. الدىمەن دۋما, سوسىن پرەزيدەنت سايلاۋى وتەدى. ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر رەتىندە ۇسىنى­لۋى ماعان ۇنامدى اسەر قالدىر­دى. ول 2000 جىلى بيلىككە كەلگەندە رەسەي كۇيرەۋ جانە ازامات سوعىسى قارساڭىندا تۇرعان بولا­تىن. وسى قيىندىقتاردى ەڭسەرىپ, رەسەي اۋماعىندا ءتارتىپ ورناتتى. دميتري مەدۆەدەۆ تە مەملەكەتتىك اقىل­دىلىق, كورەگەندىك تا­نى­تا ءبىلدى دەپ سانايمىن. رەسەي ءۇشىن تۇراق­تىلىق اۋاداي قاجەت. قازىر ەكەۋىنىڭ اراسىندا الدەبىر تارتىس جۇرگىزۋ ۋاقىتى ەمەس. ەكى ساياساتكەر دە رەسەي جانە رەسەيلىكتەر ءۇشىن ۇلكەن ەرلىك, قايراتتىلىق كورسەتتى. ولارعا جاڭا تابىستار, رەسەيگە تىنىش­تىق پەن ءوسىپ-وركەندەۋ تىلەيمىن.