قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن استانادا ءوتكەن «قۋاتتى قازاقستاندى بىرگە قۇرامىز!» اتتى فورۋم-كورمە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ورلەۋىن ايشىقتاعان ايرىقشا وقيعا بولدى. «قازاقستاندىق قامتۋ – 2011» كورمەسىنە تاڭداۋ تۇسكەن 139 تاۋار ءوندىرۋشى مەن قىزمەت كورسەتۋشىلەردىڭ تاۋارلارى ۇسىنىلۋى, ەلباسىعا 114 ميلليارد تەڭگەنىڭ 75 ينۆەستيتسيالىق نىسانى تانىستىرىلعانى وتانداستارىمىزدى ماقتانىش سەزىمىنە بولەدى. بۇل, ەلباسى ايتقانىنداي, ستراتەگيالىق ماڭىزى بار يندۋستريالىق ساياساتتىڭ العاشقى كەزەڭىنىڭ قورىتىندىسى ءارى الەمنىڭ وزىق 50 ەلىنىڭ قاتارىنا ءبىرتابان جاقىنداي ءتۇسكەنىمىزدى بىلدىرەتىن بيىك باعام.
2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اقمولا وبلىسىنىڭ ۇلەسى جالپى قۇنى 649 ميلليارد تەڭگەنىڭ 31 جوباسىن قامتيتىن ينۆەستيتسيالىق الەۋەتتى قۇراپ وتىر.
بۇلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوڭىر ءتىرشىلىگىن جانداندىرۋداعى ورنى ەرەكشە. سولاي دەسەك تە, «التىنتاۋدىڭ» اتى بولەك شىعىپ تۇراتىندىعى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋم-كورمەدە الەمدىك دەڭگەيدەگى جاڭا كاسىپورىننىڭ اياق الىسىن ۇلگى ەتىپ ءسويلەۋى, وسىمەن ساباقتاستىرىپ, ەلىمىزدە الداعى كەزدە جىلىنا 70 توننا التىن ءوندىرۋ مىندەتىن قويۋى كەزدەيسوق ەمەس. قازاقستاندا 120 التىن كەن ورنى بولسا, ۇكىمەتكە وسىناۋ وندىرىسكە قاتىستى بىرىڭعاي زاۋىت قۇرىپ, ساپالىق كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋعا تاپسىرما بەرىلدى.
قازاقستانداعى «Altۋntau Resources» كومپانيالار توبى 2011 جىلى وسى ماقساتتا قۇرىلعان بولاتىن. بۇل ءىرى بىرلەستىك وندىرىستىك قۋاتتاردى مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانىپ, رۋدا وندىرۋدەن باستاپ 9999 پروبالى اففيناجدى التىن الۋعا دەيىنگى تولىق تسيكلدى قامتاماسىز ەتەدى. «Altۋntau Resources» ۆاسيلكوۆ كەن ورنىنداعى «Altۋntau Kokshetau» جانە شىعىس قازاقستانداعى «Altۋntau Vostok» ەنشىلەس كاسىپورىندارىن بىرىكتىرەدى
پرەزيدەنتتىك باعدارلاما شاراپاتى
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ايرىقشا باقىلاۋىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى كومپانيامىزدىڭ جاڭا بەلەستەرگە قۇلاش سەرمەۋىنە مۇمكىندىك بەردى. وزگە ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە ءبىزدىڭ الدىمىزعا شيكىزاتتىق باعىتتى جەتىلدىرىپ, دايىن ءونىم ءوندىرۋ مىندەتى قويىلدى. قىرىق جىلدان استام تاريحى بار ءوندىرىس ورنى كۇردەلى بۇرالاڭ بەلەستى باستان وتكەردى. الىپ كەشەننىڭ جۇمىسى توقتاپ قالعان كەزدەر دە بولعان. سوعان قاراماستان, 1991 جىلى كەن ورنىندا تمد-دا العاش رەت كەندى ۇيمەلەپ ۇساقتاۋ ءتاسىلى قولدا-نىلدى. ول التىن ايىرۋ دەڭگەيىن كوتەرىپ, كاسىپورىن تيىمدىلىگىن ارتتىرادى دەپ كۇتىلدى. ءايتكەنمەن, اتالعان ءادىس تابيعي قورى بىرتىندەپ ازايىپ كەلە جاتقان قىشقىل قۇرامدى كەننىڭ ءتيىمدى وڭدە-ءلۋىن قامتاماسىز ەتكەنىمەن, قورلانۋى جونىندە مەيلىنشە سەنىمدى سۋلفيد كەنىن قايتا وڭدەۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى جانە قوماقتى ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرۋدى العا تارتتى. پرەزيدەنتتىك باعدارلاما شاراپاتىمەن كەنىشتە تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل ىسكە 60 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 700 ميلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرىلدى. كوپتەن كۇتكەن التىن ايىرۋ فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى 2008 جىلدىڭ ساۋىرىندە باستالىپ, 2009 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا اياقتالدى. مۇنداي سەرپىلىس الەمدىك تاجىريبەدە بولماعان. ادەتتە مۇنداي نىسانداردى پايدالانۋعا بەرۋگە ورتا ەسەپپەن بەس جىل ۋاقىت جۇمسالادى. ۇمتىلىستارىمىز وزىندىك قايتارىمىن بەرۋدە. ساراپتاۋىمىزشا, فابريكانىڭ تولىق قۋاتىنا ەنۋىمەن جىلىنا 8 ميلليون توننا شيكىزات وڭدەۋگە مۇمكىندىك تۋادى, ال الىنعان جالپى كەننىڭ كولەمىن 122,3 ميلليون تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. مۇندا قازىردىڭ وزىندە جىلىنا 13-14,5 توننا التىن ءوندىرۋ بەلگىلەنگەن نەمەسە كەنىشتى پايدالانۋدىڭ بارلىق كەزەڭىندە 215 توننا التىن الۋ جونىندە تۇجىرىم جاسالۋدا. بۇل وتكەن كەزەڭدەردەگى كورسەتكىشتەردەن 10 ەسە ارتىق دەگەن ءسوز. وندىرىستىك ۇدەرىستەگى نەگىزگى وزگەرىس – قۇرامىندا التىنى بار كەندى قايتا وڭدەۋ كەزىندە ونى ءۇيمەلەپ ۇگىتۋدەن باس تارتۋ جانە التىن ايىرۋ بارىسىنداعى ءداستۇرلى تاسىلدەرمەن بىرگە كۇردەلى ءارى كەشەندى تەحنولوگيانى ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. ول فلوتاتسيا, گراۆيتاتسيا جانە تسيانداۋ تاسىلىنەن كورىنىس بەرۋدە. جاڭا فابريكا 600 اتاۋدان تۇراتىن, كوپتەگەن كورسەتكىشتەرى بويىنشا زامانالىق وزىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان. بۇلار نەگىزىنەن كانادا, اۆستراليا, اقش, بولگاريا, شۆەتسيا, فينليانديا, گەرمانيا, يتاليا جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنەن جەتكىزىلدى. كەن ءوندىرىسى پاركىنىڭ جابدىقتارى تولىق الماستىرىلدى. قازىر مۇندا امەريكا, جاپونيا, شۆەتسيانىڭ سىننان وتكەن زامانالىق 67 دانا تاۋ-كەن تەحنيكاسى جۇمىس ىستەۋدە. بۇل تەحنيكالاردىڭ جالپى قۇنى 50 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. ارينە, مۇنداي وزىق تەحنولوگيا مەن جابدىقتاردى باسقارۋ جوعارى بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەدى. كومبينات قۇرامىندا 2300 ادام بولسا, ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك كاسىبي قايتا دايارلىقتان وتكەن. جالپى, كومپانيا سوڭعى ەكى جىلدا كادرلاردى وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋعا 2 ميلليون دوللاردان استام قارجى جۇمسادى. سونداي-اق, ۇجىم مۇشەلەرىنە ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋعا, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ايرىقشا كوڭىل بولىنۋدە. وسى ماقساتتارعا 4 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلىپ وتىر. بىلتىر 95 پاتەرلىك جاڭا تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, ورتاشا ەڭبەكاقى 700 دوللاردى قۇرايدى. ال, بيىل جوعارى جانە ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە «التىن ۇرپاق» اتالاتىن شاكىرتاقى تاعايىندادىق. ولار ديپلومدى مامان رەتىندە «التىنتاۋ-كوكشەتاۋعا» جۇمىسقا ورنالاستىرىلادى. مارلەن مىرزابەكوۆ, «التىنتاۋ-كوكشەتاۋ» جشس باس ديرەكتورى.
* * *
دەرەك پەن دايەك
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەلىمىزدەگى كوشباسشى جانە جوعارى تەحنولوگيالىق التىن ءوندىرۋشى «Altۋntau Resources» اق كومپانيالار توبى قۇرىلدى. ول قۇرامىنا وسكەمەندەگى اففيناجدى ءوندىرىستى, ۆاسيلكوۆ, ريددەر-سوكولنىي, دوليننوە, وبرۋچەۆسكوە كەن ورىندارىن, ستاروە جانە چاشەنسكوە قالدىق قويمالارىنان تۇراتىن التى اكتۆتى بىرىكتىرەدى. مۇندا 4500 ادام جۇمىسقا تارتىلعان.
* * *
اكتيۆتەرىنىڭ ءبارىن قازاقستاندا ورنالاستىرعان اق كەن وندىرۋدە London Bullion MarketAssociation تالاپتارىمەن سەرتيفيكاتتالعان التىن جانە كۇمىس قۇيمالارىن شىعارۋعا دەيىنگى تولىق وندىرىستىك تسيكلدى قامتيدى.* * *
قازاقستاندا 2010 جىلى 547665 كگ. اففيناجدالعان كۇمىس جانە 13313 كگ. اففيناجدالعان التىن ءوندىرىلدى. كومپانيانىڭ جالپى قورلارى 2011 جىلدىڭ ناۋرىزىندا JORC-قا سايكەس P&P – 329 توننا التىندى, M&I+Inferred – 766 توننا التىندى قۇرادى.* * *
ەلباسى «التىنتاۋ كوكشەتاۋ» دەپ اتاعان ۆاسيلكوۆ كەنىشى قازاقستانداعى جەتەكشى ءارى بارلىق پارامەترلەرى بويىنشا الەمدەگى ءىرى كەنىش سانالادى. ونىڭ قورى 22 جىلدى جانە بۇكىل كەزەڭىندە 8,16 Moz التىن ءوندىرىسىن قۇرايدى.* * *
بىلتىر ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن «التىنتاۋ كوكشەتاۋدا» الەمدىك ۇزدىك ستاندارتتارعا ساي التىن ايىرۋ فابريكاسى ىسكە قوسىلدى. جاڭا كاسىپورىن جىلىنا 8 ميلليون توننا كەن جانە 550-650 koz التىن ءوندىرۋگە قابىلەتتى. كەن ورنىنىڭ تولىقتاي جاڭا ينفراقۇرىلىمى رەكوردتى مەرزىمدە, ەكى جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا سالىندى, بۇل قازاقستان اۋماعىندا دا, الەمدىك تاجىريبەدە دە بولماعان جاعداي.* * *
«كوكشەتاۋ التىنتاۋدى» بيىلعى جىل باسىنان ەسەپتەگەندە 27 ميلليارد تەڭگەنىڭ 7,7 توننا التىنى ءوندىرىلدى. ەڭبەك ونىمدىلىگىن 10 پايىزعا ارتتىرعان كاسىپورىن كۇن سايىن 30 مىڭ توننا رۋدا ءوندىرىپ, ونى ارىپتەستەرىنە توقتاۋسىز جونەلتۋدە.* * *
التىن ايىرۋ فابريكاسىندا بيىلعى قىركۇيەكتەن باستاپ ەڭبەكاقى كولەمى 20 پايىزعا ءوسىپ, بۇگىنگى كۇنى 700 دوللارعا دەيىن جەتىپ وتىر.* * *
ۆاسيلكوۆ كەن ورنىنىڭ قورى ەلىمىزدە الدىڭعى قاتاردا تۇرسا, بارلىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا الەمنىڭ وزىق 20 التىن ءوندىرۋشىلەرىمەن يىق تىرەستىرەدى. ونى بارشاعا بەلگىلى Soutھ Deep (ساۋد ارابياسى), Pascua-Lama (چيلي), Telfer (اۆستراليا) كەن ورىندارىمەن سالىستىرۋعا بولادى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جاريالانعان 1991 جىلى تمد-دا تۇڭعىش رەت باعالى رۋدانى ۇيمەلەپ وڭدەۋ ءادىسى قولدانىلىپ, 6 دانا كاتود التىنىنىڭ قۇيماسى الىندى. ول التىن وندىرۋشىلەردىڭ ءى بۇكىلوداقتىق كورمەسىندە ماماندار نازارىنا ۇسىنىلدى.* * *
بۇگىنگى تاڭدا «Altۋntau Resources» تاۋ-كەن وندىرىسىندە باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان Wenco جۇيەسىن ەنگىزگەن رەسپۋبليكامىزداعى العاشقى جانە بىردەن-ءبىر كومپانيا بولىپ سانالادى. ول جوعارى ساپا مەن زامانالىق تەحنولوگيالىق تالاپتاردى قامتاماسىز ەتۋدە. شۆەتسيانىڭ «Sandvik» ۇساقتاعىشتارىنىڭ ەكى تىزبەكتى جىلدىق قۋاتى 4-8 ميلليون تونناعا جەتەدى.* * *
كومبيناتتاعى فينليانديانىڭ اينالمالى ديىرمەندەرى مەن كانادانىڭ ەلەۋىشتەرى الەمدىك سۇرانىستاعى ۇزدىك قوندىرعىلار سانالادى. ماسەلەن, «Deswik» فيرماسىنىڭ (وار) بيسەرلىك ۋلتراديىرمەندەرى التىن رۋداسىن 4 ميكروندىق كلاستا 95 پايىزدىق كورسەتكىشپەن ۇنتاقتايدى. بۇل ادام شاشىنان دا جىڭىشكە دەگەن ءسوز.* * *
التىن ءوندىرىسى پروتسەسىندە 18 اتاۋلى رەاگەنتتەر قولدانىلاتىندىقتان (ونىڭ كوپشىلىگى ۋلى زاتتار), تابيعات قورعاۋ جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستالادى. كومبينات اۋماعىندا 2 قالدىق قويماسى سالىنعان. بۇعان قوسىمشا جالپى اۋماعى 111 مىڭ شارشى مەترلىك اسەر قۋاتى قاتتى ۋلى زاتتار ساقتالاتىن قويما جابدىقتالعان (سالىستىرمالى تۇردە ايتساق – 27 فۋتبول الاڭىنا تەڭ). كومبينات قۇرىلىسىنىڭ جوباسىندا قاۋىپسىزدىكتىڭ باسقا دا كەشەندى ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان.* * *
«Altۋntau Kokhsetau» بيىلعى جىل باستالعالى جالپى قۇنى 27 ميلليارد تەڭگەنىڭ 7,7 توننا التىنىن ءوندىردى. وسىناۋ جوعارى كورسەتكىش اقمولا وبلىسىن رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرسە, ەلىمىزدى الەمدەگى التىن ءوندىرۋشى جەتەكشى 15 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىپ وتىر. ەڭبەك ونىمدىلىگىن 10 پايىزعا ارتتىرىپ, كۇن سايىن 30 مىڭ تەكشە مەتر رۋدا وندىرەتىن كاسىپورىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىن ەسەلى تابىستارمەن قارسى الاتىنى ءسوزسىز.
ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ۇياسى
مەن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن «ينفورماتسيالىق تەحنولوگيا» ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن بويدا «ۆاسيلكوۆ كەن ورنىنا» جۇمىسقا ورنالاستىم. بۇل العا قويعان ماقساتىمنىڭ ورىندالعان قۋانىشتى شاعى ەدى. ويتكەنى, مۇندا ۆيشنەۆسكي اۋلەتىنىڭ ءۇش ۇرپاعى ۇزاق ۋاقىت ءارى ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. اتام 2006 جىلى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقسا, اكەم مەن اعام ۇلكەن ۇجىمنىڭ ابىرويلى مۇشەلەرى. وسى جۋىردا عانا مەنىڭ كەلىنشەگىم دە «التىنتاۋ-كوكشەتاۋدىڭ» قاتارىنا قابىلداندى. الداعى جارقىن كۇندەردە ءبىزدىڭ بالالارىمىز دا وسى اتاقتى كەنىشتە جۇمىس ىستەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. العاشىندا ادىمداۋشى ەكسكاۆاتور وپەراتورى بولىپ ورنالاستىم. ال, ءبىر جىلدان كەيىن كاسىپورىن باسشىلارى اۋىر تەحنيكالاردى پايدالانۋ ماستەرى ماماندىعىن سەنىپ تاپسىردى. قازىر تاۋ-كەن جابدىقتارىن پايدالانۋ جونىندەگى نۇسقاۋشىمىن. ءبىزدىڭ كەنىشىمىزدىڭ 40 جىلدىق تاريحىندا ۇجىم مۇشەلەرىنە قامقورلىقتىڭ جاقسى ءداستۇرى قالىپتاسقان. كەشەگى داعدارىس قىسپاعىنا بوي بەرمەگەن كەنىش 2 مىڭنان استام ادامعا جۇمىس بەرىپ, تۇراقتى دا جوعارى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. كوكشەتاۋدا ادەمى تۇرعىن ءۇي سالىندى. ءوندىرىس ورنىنىڭ قارجىسىمەن سىرتتاي وقىپ جاتقان مەن كەلەسى جىلى «كەن ءىسى» ماماندىعى بويىنشا ەكىنشى جوعارى ءبىلىم الماقپىن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ابىرويلى تاريحىن جازىپ جاتقان, ۇلان-عايىر وزگەرىستەر تۋىن بەرىك كوتەرگەن, ەلىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن قۋاتتاندىرىپ جاتقان «التىنتاۋدى» ءبىز دە ماقتان ەتەمىز, جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ادال اتقارۋدى پارىز سانايمىز. ال, جاس مامان رەتىندە كاسىبي مۇمكىندىكتەرىمدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن التىن ۇيامنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋعا كۇش سالامىن. دميتري ۆيشنەۆسكي, تاۋ-كەن جابدىقتارىن پايدالانۋ جونىندەگى نۇسقاۋشى.* * *
بولاشاعىمىزعا سەنىمدىمىز
مەن 31 جىل بويى اۋىر ماشينا جۇرگىزىپ كەلەمىن. العاشىندا «بەلاز» وزدىگىنەن جۇك تۇسىرەتىن اۆتوكولىگىنە وتىرعانمىن. سودان بەرى ارقيلى كەزەڭدەردى باستان وتكەردىك. ونىڭ ءبارىن تىزبەلەۋدىڭ قاجەتى شامالى. ەل تاۋەلسىزدىگى كاسىپورىننىڭ تىنىسىن كەڭىتىپ, قۇلاش سەرمەي جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەردى. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى باسشىلىققا جاس تا بولسا بيىك ماقساتتاعى ازاماتتاردىڭ كەلۋى ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزىپ وتىر. باسقاسىن ايتپاعاندا, مىنە, ءۇشىنشى جىل بولدى زامانالىق ءارى قۋاتتى «Caterpillar» كولىگىن تىزگىندەپ ءجۇرمىن. بىزگە تەگىن تۇسكى تاماق, مونشا, تاعى باسقا يگىلىكتەر قاراستىرىلعان. كاسىپوداق تاراپىنان كومەك كورسەتىلەدى. مۇندايعا كەز كەلگەن جۇمىس بەرۋشى بارا بەرمەيتىنىن ەسكەرسەك, «التىنتاۋدىڭ» بولاشاعى زور ەكەندىگى بايقالادى. وتكەن جىلدارداعى جاقسى داستۇرلەر مەن بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ وزىق ءۇردىسىن جالعاستىرعان كاسىپورىندا جۇمىس ىستەۋ ارداگەرلەرگە كۇش-قايرات بەرەتىنىن, ۇجىمعا قاجەت ەكەندىگىن سەزىنەتىنىن دە ايتقىم كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ مامىرىندا كاسىپورنىمىزعا ەلباسىنىڭ كەلۋى ۇمىتىلماس وقيعا سانالادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەنىمەن قول الىسىپ, جاعداي سۇرادى. جاعدايىمنىڭ جاقسى ەكەندىگىن, ءوزى اتىن قويعان «التىنتاۋدا» ايەلىم, ۇلىم, ءىنىم, ەكى جيەنىم ىستەيتىنىن ايتتىم. نەمەرەلەرىم دە كەلەتىن شىعار دەدىم. پاۆەل تريشش, ەڭبەك ارداگەرى. ___________________________ دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ اقمولا وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى باقبەرگەن امالبەك.
