قازىرگى شىعىپ جاتقان قازاقشا فيلمدەردە ارتىستەردىڭ ويىنى سونشا نانىمسىز بولاتىن سەبەبى, ديالوگتارىنا بايلانىستى. بىرىنشىدەن, ديالوگ جاساندى سوزدەرمەن قۇرىلادى, ەكىنشىدەن, ارتىستەر ومىردە تازا قازاقشا سويلەمەگەندىكتەن, كەيىپكەرىنىڭ ءسوزىن دە جاساندى ەتىپ جەتكىزەدى «موتور» دەگەننەن كەيىن قازاقشا سويلەپ, «سنياتو» دەگەننەن كەيىن قايتا ورىسشاعا كوشەتىن ءتۇسىرۋ توبى ء(ارتىس قانا ەمەس) جاقسى فيلم تۇسىرە الا ما؟
كينوداعى ديالوگ دامۋ ءۇشىن ادەبيەتتەگى وزىق ديالوگتاردى ۇلگى ەتۋىمىز كەرەك. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «ەسكەك جەلىندە» مىناداي ءسات بار. كوزى كورمەيتىن كەمپىرگە بىلدىرمەي, بۇرىنعى كۇيەۋىن ۇيىنە كىرگىزەتىن تۇسى.
«– ءاي, رىسجان! قايداسىڭ؟
– مەن مۇندامىن, اجە.
– دالاعا شىعار مەنى.
رىسجان اجەسىن قولتىعىنان دەمەپ سىرتقا بەتتەدى. تولەپكە ىمداي سىبىرلاپ:
– بار, انە, قىزىڭدى كور, – دەدى.
– ءاي, رىسجان, وسى ۇيدەن تەمەكىنىڭ ءيسى شىعا ما؟ بىرەۋ بار ما؟
– ەي-ي, اجە-اي... كىم كەلۋشى ەدى, مۇندا. الگى جامان جانباي باعانا كۇپايكەمنىڭ قالتاسىنا تەمەكىسىن سالىپ ەدى, سودان قالعان ءيىس شىعار, – دەدى رىسجان قۇلاعىنا داۋىستاي سويلەپ.
– ە, ونىڭ سەندەگى شارۋاسى قانشا؟
– وسى اۋىلعا كۇيەۋمىن دەپ بارىمىزبەن وينايدى ەمەس پە؟
– ءوي, سۇيرەتىلگەن نەمە. ويىنشىلىن ءوزىنىڭ. ەسىرەكتەتپەڭدەر ءارى باستارىڭا شىعىپ الادى. ءۇيباي, اياعىم. الگى قانشايىمدى الديلەيمىن دەپ قارا جامباسىم ۇيىپ قاپتى عوي».
ادامدار ومىردە ءبىردى ايتىپ, بىرگە كەتەدى. مىقتى شىعارمادا دا سولاي بولادى. تەك ناشار ءفيلمنىڭ ستسەناريىندە عانا كەيىپكەرلەر نەگىزگى سيۋجەتكە قاتىستى سوزدەردى سويلەپ, ءبىر سىزىقتىڭ بويىمەن جۇرەدى. ال جاقسى فيلمدە...
كەيىنگى قازاق كينوسىنداعى دۇرىس ديالوگ دەپ «اعايىندى» سەريالىنىڭ ديالوگتارىن ايتۋعا بولادى. باستى كەيىپكەردىڭ ءبىرى شىڭعىس اكە-شەشەسىن اۋىلعا شىعارىپ سالىپ تۇرعاندا ماشيناعا ەڭكەيىپ, «انا پاكەت... پاكەتتى...» دەپ سويلەپ جاتادى. ناقتى نە دەپ جاتقانىن ەستي الماساڭىز دا, اۋىلعا سالەم-ساۋقات جىبەرىپ جاتقانىن تۇسىنەسىز. ءبىر ساتتىك, ەلەۋسىز عانا وسى ۇزىك فيلمگە ەرەكشە جىلۋ بەرىپ تۇر.
شىنايى سويلەسۋدىڭ تاعى ءبىر كلاسسيكالىق ۇلگىسى رەتىندە ۆاسيلي شۋكشيننىڭ «كالينا كراسنايا» فيلمىنەن ءبىر ءۇزىندى كەلتىرەيىك. ادەبيەتتەگى ديالوگ جاساۋ شەبەرلىگىن كينوعا دا اكەلگەن شۋكشيننىڭ بۇل شەدەۆرى (وسى كورىنىستىڭ ءوزى) – ءمان بەرۋگە تۇرارلىق مىسال.
«– سلۋشاي-كا, كاك تى دۋماەش, ەتو حوروشو – چتو مى جيۆيوم؟ موجەت, ۋج لۋچشە بىلو نە روديتسيا؟! ا؟
– تاك ۆەد, ناس تو نە سپراشيۆايۋت!
– تو جە ۆەرنو... نۋ چتو ج, توگدا پويديوم سەيات... يا پو-پرە-ە-ەجنەمۋ تاكوي جە...
– تى سكازال چەگو؟!
– يا پويۋ...
– چەگو, چەگو؟!
– پويۋ! وگلوح؟».
ۆاسيلي مەن ەگور وسىلاي سويلەسەدى. ىشىندە جۇرگەن ماعىنالى سۇراقتى دوسىنا ايتادى دا, ءارى قاراي اندەتىپ, ونى ەكىنشىسى ەستىمەي قالىپ, ەكى قايتارا سۇرايدى.
قازىرگى ادەبيەتتە زاماناۋي كينوعا ازىق بولاتىنداي شىعارمالار بار ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ول ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. ءبىزدىڭ ايتقىمىز كەلەتىنى, ازىرگە قازاق كينو ونەرى ادەبيەتتەگى قازاقشا سويلەۋدى كينوعا كوشىرە الماي وتىر. 90-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن كينو مەن ادەبيەتتىڭ قازاقىلىعى (ديالوگى) بىردەي ەدى. قازىر ولاي ەمەس.
ارمان المەنبەت
