جاقسى كىتاپ – جان ازىعى

مەن جاقىندا جۋرناليست-پۋبليتسيست, جازۋشى, مارقۇم سەرىك ءابدىرايىم­ ۇلىنىڭ «بەس مۇشەل بەلەسىندە» اتتى ەستەلىك كىتابىن وقىپ شىقتىم. كىتاپتى قۇراستىرعان سانسىزباي ماديەۆ, قاي­سار قادىرقۇلوۆ, زەرنەبەك شىلدە­باي­ ۇلى بۇل تۋىندىعا بەلگىلى قالامگەر, باسپاگەر جايلى كوزكورگەندەر ەس­تە­لىكتەرىن جيناس­تىر­عان ەكەن. كىتاپ ەكى بولىمنەن, «جاقسى ءسوز – جا­رىم ىرىس», «جاق­سىلارمەن جاناسا ءجۇر» توپتاماسىنان باستاۋ الادى. سونىمەن بۇل كىتاپ نەسىمەن قۇندى؟ باستىسى – ءتىل قۇنارى بولەك. كولەمى 500 بەتتەن اسادى, 35 باسپا تاباق. ءوز ۇلتىن شەكسىز سۇيەتىن سەرىك قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن ساتتە جانىنا جالاۋ بولعان ىنىلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. سونداي-اق, اسانباي اس­قاروۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, زەينوللا قاب­دولوۆ, شەرحان مۇرتازا, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, قادىر مىرزا ءالى جايىندا ەسسەلەرى مەن دەرەكتى پوۆەستەرى كوكى­رەككە نۇر قۇيادى, سۋسىندى قاندىرادى. «قازاق عىلىمنىڭ گەركۋلەسى» اتتى تاراۋدا عالىم ومىربەك جولداسبەكوۆ ءسوز بولادى. زەينوللا قابدولوۆشا ايتقان­دا, «نە ايتا بەرەتىنى بار, ول وت ەدى, بىق­سۋدى, تۇتىندەۋدى بىلمەيتىن, قالا ءىشى­نەن عاجاپ كازگۋ-گراد سالىندى. ءتو­ڭىرەگىنە تەك شۋاق شاشاتىن». كىتاپتى باس الماي وقىپ وتىرعاندا, قالداربەك نايمانباەۆ: «ديمەكەڭ ءدۇ­نيە­دەن وتكەننەن كەيىن دە ونىڭ ارۋاعى الدىنداعى پارىزىن سەرىك ادالدىقپەن, ازاماتتىقپەن اتقارىپ كەلەدى» دەسە, بەك­سۇلتان نۇرجەكەەۆ: «سەرىكتىڭ قو­ناەۆ پەن نۇرعيسا تۋرالى جازعاندارى» ايرىقشا باعالى» دەيدى. ال سانسىزباي ماديەۆ: «جاماندىقتى كەشىرۋ, جاۋ­لاس­قان جاۋىنىڭ وزىنە دە راقىم جاساۋ, پەن­دەنىڭ جاي ءبىر قىلىعى رەتىندە قارا­پايىمدىلىقپەن قاراۋ – ول دا سەرىككە ءتان» دەپ وي تولعايدى. سەرىكتىڭ تۋعان اعاسى جارىلقاسىن قازىر زەينەتكەر, وسى كىتاپتاعى «سول ءبىر كۇندەر ەسىمدە» اتتى ەستەلىگىن وقىرمان تولقىماي وقۋى مۇمكىن ەمەس. كىتاپتاعى سەرىكتىڭ ديمەكەڭنەن ال­عان «ىزگىلىكپەن ماڭگىلىككە اتى قالعان» اتتى سۇحباتى عيبراتى مول دۇنيە. بۇل سۇحباتتا سەرىك ديمەكەڭە 108 سۇراق ازىرلەپ بارعانى باياندالادى. ديمەكەڭ سۇراقتى وقىپ شىعىپ: – ىنىشەك, وزىڭە قىزىق كورىنگەن سۇ­راق­تار ماعان قيىن بولىپ تۇر. جاتقان جىلاننىڭ قۇيرىعىن باسىپ كەتىپ جۇرمەيمىز بە؟ – دەپتى سەرىككە ءا دەگەننەن. بىردە سەرىك ديمەكەڭە: «ەل باسىندا وتىرعاندا ەڭ باستى قاتەلىگىڭىز نەدە؟» دەپ سۇراعاندا ديمەكەڭ مىرس ەتىپ ك ۇلىپ: – مىنسىزدىك اللاعا عانا جاراسقان. جالپى ەل بيلەگەن ادام تىزەسىنەن قان ىشەدى, كىندىگىنەن ماي ىشەدى. ەڭ كەمى جىلىنا ءبىر كەمشىلىك جىبەرگەندە 44 جىلدا 44 قاتەلىككە ۇرى­نادى ەكەنمىن, – دەپ ءۋاج ايتىپتى. – ديمەكە, اتا-انادان نە قالدى دەپ ويلايسىز؟ – دەگەندە: – ەرلىك پەن ەلدىك قالدى. بۇگىنگى ۇرپاق العىرلىعىمەن ۇنايدى. مەن زۋھرا جەڭگەڭمەن ەلۋ جىل التى اي ءومىر ءسۇر­دىم. «ەردىڭ اسىلى كۇشىنەن بىلىنەدى, ايەل­دىڭ اسىلى ىسىنەن بىلىنەدى» دەمەكشى, يمانى جولداس بولسىن, شەبەر اسپاز, تىگىنشى ەدى. زۋھرا كولبين تۇسىندا ۇكىمەت تا­راپىنان بەرىلەتىن ازىق-ت ۇلىك, جەمىس-جيدەك, كۇندەلىكتى تۇتىنۋعا الىنعان زاتتاردىڭ ەسەبىن جۇرگىزىپ وتىرعان ەكەن. نە السا دا اق­شا­سىن تولەپ, تۇبىرتەكتى ساقتاپ كەلىپتى. ساتىپ الىنعان زاتىنىڭ باعاسىن, اكەلگەن ادامنىڭ اتى-ءجونىن جازىپ, قولىن قوي­دىرىپ وتى­رىپ­تى. ماعان اراشا تۇسكەن قۇجاتتار وسى بولدى! كىتاپتاعى «ديماش اتا مەن زۋھرا ءبيبى» اتتى تاراۋدا ءار وتباسىنا وي سالارلىق ءسوز قۇ­نارى جاتىر. – داعدارىس دەپ جاتىر­سىڭ­دار, – دەدى بىردە ديمەكەڭ. – قازاق بۇدان امان وتەدى, ويتكەنى قازاقتىڭ ءىشى مايلى. قان­داي دۋالى ءسوز! قازاق داعدارىستان ءمۇ­دىر­مەي وتۋدە. زۋھرا انامىزدىڭ «كولبيننىڭ جاراعان بۋراداي اۋزى كوپىرىپ, اتتانعا ۇران قوسقان كۇندەرى بىتەر. جازىقسىزدى جازعى­رىپ, جالا جاپقانداردى قۇداي تابادى!..» دەگەن دانا ءسوزى باس يگىزەدى. سەرىك اسانباي اسقاروۆ اعامىزعا: – دەنساۋلىعىڭىز قالاي, اعا؟ دەگەندە بەرگەن جاۋابى: – ورتاشا. ەكى مەتر بيىك دۋالدان ەركىن سەكىرىپ وتپەگەن سوڭ, پالەن دەپ ماقتاۋعا بولمايدى. جەتپىس بەسىڭ وڭاي ەمەس ەكەن. ايناداي اسفالت جولمەن كەلە جاتىپ اياعىڭدى ساناپ باساسىڭ. اسانباي اعا سۇيىكتى جارى فاتيماعا: – كىتاپ – سەن ءۇشىن ءبىرىنشى اسانباي, بىراق وقىعانىڭدى ماعان اڭگىمەلەۋدى ۇمىت­پاعاي, – دەپ قاناتتاندىرىپ وتىراتىن بولعان كورىنەدى. اعادان قالعاندى ءىنى كيىپ وسەدى, اپادان قالعاندى ءسىڭلى كيىپ وسەدى, كورگەن­دەرىن بويىنا ءتۇيىپ وسەدى, – دەيدى ەكەن جارىقتىق. قالىڭ كىتاپتى وقىپ وتىرعاندا «ومىرگە وكپە جۇرمەيدى» اتتى تاراۋداعى ءاسانالى ءاشىموۆ, «دانا-ديدارداعى» ز.قابدولوۆ, «اق­قۋىن الديلەگەن ءان مەن كۇيدەگى» ن.تىلەنديەۆ تۋرالى تولعا­نىس سۇحباتتا سەرىكتىڭ تەرەڭ بىلىمدارلىعىنا, ادامدى باۋراي ءتۇسۋ ار­قىلى ىشكى جان-ءدۇ­نيە­سىن ەرىكسىز قوزعاي­تىن قاسيەتىنە تاڭىر­قاي­سىڭ. ديماش اتا سەرىك­تىڭ ەڭبەكتەنۋىمەن جا­رىق كورگەن «اقيقات­تان ات­تاۋعا بولماي­دى», «ەلۋ جىل ەل اعا­سى» اتتى كى­تاپقا كەزىندە ريزا­لىق بىلدىرە كەلىپ: «وسى ءبىر قارا­پايىم ەڭبەگىمنىڭ ءدۇ­نيە­گە كەلۋىنە, ءسوي­تىپ قالىڭ ەلدىڭ كا­دە­سىنە جارارلىقتاي دەڭ­گەيگە جەتكىزۋىنە كوپ ۇلەس قوسقان سەرىك ءابدى­رايىم­ ۇلىنا ريزا­شى­لىعىمدى بىلدىرەمىن» دەپ اعى­نان جارىلۋى كوپ ءجايتتىڭ بەتىن اشقانداي. كىتاپتاعى ءار تاراۋ, ونداعى اسىل سوزدەر ويعا قۇيىلا تۇسەدى. قايتالانباس كومپوزيتور نۇرعيسا جەتپىسكە شىعار ساتىندە: «اساۋ وزەندەي بۋىرقانعان ومىردەن الىس­تاپ بارا جاتقانىمدى كورىپ, جۇرەگىم سىزداپ قويا بەرەدى. ۇرلانىپ ءوتىپ جاتقان ۋاقىتقا نە داۋا! بارىنا بەرەكە. تاۋبە دەيسىڭ. ينشاللا, ەلىم امان, جەرىم تۇتاس, باۋىرىم ءبۇتىن. مەن كوممۋنيست ەمەسپىن, كومپوزيتورمىن. اق­تى قارا دەيتىندەردەن ساقتانۋ كەرەك. جاق­سى­لىقتى قۇدايدان, سوسىن وزىڭنەن كۇت», دەپتى. مەن ەلۋ جىلدان استام باسپاسوزگە ەڭبەك ەتتىم. جۋرناليست سەرىك ءابدىرايىم ۇلىنىڭ «بەس مۇشەل بەلەسىندە» اتتى كىتابىن وقي وتىرىپ, جانىما ءلاززات, بويىما قۋات العانداي سەرگىدىم. «قازىر كىتاپ وقيتىندار ازايدى», دەپ كوپ ايتاتىن بولدىق. وقيتىندار بار. بىراق, جاقسى كىتاپ قولعا تيە بەرمەيدى. مىنە, وسى جاعىن ۇمىتپاعان ءجون. ال بۇگىنگى اڭگىمە­لەپ وتىرعان سەرىك ءابدىرايىم­ ۇلى­نىڭ «بەس مۇشەل بەلەسىندە» اتتى كىتابى تاعىلىمى مول, ءار وتباسى جاتا-جاستانا وقي­تىن دۇنيە دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وقىڭىزدار, قالىڭ وقىرمان. مەن ءوزىم وقىپ شىققان بۇل كىتاپتان كوپ عيبرات الارلىق ءسوز قۇدىرەتىن, ەل قۇدىرەتىن ۇقتىم, الدىڭعى تولقىن اعالار ومىرىنە تاعى دا تاعزىم ەتكەندەي بولدىم. قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى. قىزىلوردا.