سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز, "ەگەمەن قازاقستان"
اعىلشىنشا جازىلعان ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز تۋرالى ەشتەڭە ايتا المادىق. «الدىمەن ءوز انا تىلىمىزدەگى ءسوزدىڭ ساۋاتتى جازىلۋىنا كوڭىل ءبولىپ الايىق» دەدىك. ورىس تىلىندە جازىلعان سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىن جازۋدا ءمىن جوق, ال مەملەكەتتىك تىلدەگى جازۋ ساۋاتسىز, قالاي بولسا سولاي جازىلعان.
تاسىمالداۋشىنىڭ اتاۋى دا «توو تۋركسيب استانا» ەكەن. بۇل تاسىمالداۋشى سەرىكتەستىك ءوز اتاۋىن مەملەكەتتىك تىلدە جازۋعا بولماس پا ەدى؟ كوپتىڭ كوزىنە ءجيى تۇسەتىن جانە ەل اۋزىندا جۇرەتىن مەملەكەتتىك تىلدەگى اتاۋلاردىڭ وزگە ءتىل ورفوگرافياسى نەگىزىندە جازىلۋى – ۇرپاق تاربيەسىنە زيانىن تيگىزىپ-اق كەلەدى. ءبىر كەزدەرى ۇن قابىنان «ۋلان» جشس-ءى دەگەن ءسوزدى دە كورگەنبىز. ەندى «ۋلى دالا» حالقى بولماي تۇرعاندا ەسىمىزدى جيساق قايتەدى؟
ورىس ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسىمەن جازعىسى كەلسە, ورىسشا اتاۋلاردى تاڭداماي ما؟ قازاق سوزدەرىن ورىس ءتىلى ەرەجەسىمەن جازعاننان نە ۇتامىز؟ ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ فۋتبول كوماندالارىنىڭ رەسمي تىركەلگەن اتاۋلارى: «توبول», «يرتىش», «ەسيل», ت.ت. ەكەن. ولاردى «توبىل», «ەرتىس», «ەسىل» دەپ ءوزىمىزدى ءوزىمىز الداپ ءجۇرمىز, وزگە جۇرتقا كۇلكى بولدىق. بۇل ەلدىڭ الدىندا ۇنەمى «جالت-جۇلت» ەتىپ جۇرگەن اتاۋلار بولعاندىقتان, وزگە ءتىل ەرەجەسىمەن جازىلعان قازاق اتاۋلارى جاس ۇرپاققا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن تەرىس كوزقاراس قالىپتاستىرماي ما؟ حالقىمىزدىڭ انا ءتىلىن مەنسىنبەۋگە, ءتىل تاعدىرىنا نەمقۇرايلى قاراۋعا «شاقىرىپ» تۇرعان جوق پا؟
تەرمينال ارقىلى بيلەت ساتۋ ماسەلەسىنە قايتا ورالساق. بۇل ىسكە جاۋاپتى ازامدار بيلەتتەگى قازاقشا سوزدەردىڭ, سويلەمدەردىڭ جازىلۋىنا ءجۇردىم-باردىم قاراعانى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كورىنىپ تۇر. ءتىپتى قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە دە پىسقىرماعان با دەرسىز. قازاق تىلىندەگى سوزدەردى, سويلەمدەردى, ماتىندەردى ساۋاتسىز جازۋ – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قادىرىن كەتىرۋ ءۇشىن قاساقانا جاسالعان ءىس سياقتى كورىنەدى ەكەن. ەلىمىز بويىنشا وسىنداي ساۋاتسىز جازۋلار وتە كوپ. ءار قالادا, اۋدان ورتالىقتارىندا, ءار اۋىل مەن كاسىپورىندا, كوشەلەردە, ساۋدا ورىندارىندا ت.ب. بار. ول تۋرالى جازىپ تا ءجۇرمىز, سىناپ تا ءجۇرمىز, بىراق تۇپكىلىكتى وزگەرىس بايقالمايدى.
ءتىل قولدانىسىنا سالدىر-سالاق قارايتىنداردىڭ بەتى قالىڭ با, الدە «مەيلى, كۇل بولماساڭ, ءبۇل بول» دەپ, ءوز بەتىمىزبەن جۇرمەي, قايتا-قايتا وسى ماسەلەنى كوتەرە بەرەتىن ءبىزدىڭ بەتىمىز قالىڭ با, بىلمەدىك. «ايتا-ايتا التايدى, جامال اپاي قاردايدىنىڭ» كەبى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن قۇرمەتتەگەن جاندار وسىنداي ورەسكەل قاتەلەرگە جول بەرەر مە ەدى؟ ارينە, جوق! ەشقاشان ساۋاتسىز جازباس ەدى! سوڭعى مىسالداعى سويلەمدى ءارى بەرى وقىپ, تۇك تۇسىنبەدىك. «سوڭداي-اق» دەپ قاتە جازعانى بىلاي تۇرسىن, «ياۆلياەتسيا» دەگەندى قازاقشا «تابىلادى» دەپ اۋدارعان بولعان. «بۇل بيلەت فيسكالدى چەك ورنىنا جۇرەدى (قولدانىلادى)» دەپ قازاققا تۇسىنىكتى جازۋعا بولماس پا ەدى؟
كەيبىر كەڭسەلەردە: «مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارا سال. پروكۋراتۋرا تەكسەرگەندە, «قازاقشا نۇسقاسى جوق» دەمەسە بولدى» دەيدى, بىراق: «قازاقشا نۇسقاسى ساۋاتتى جازىلعان بولسىن!» دەگەن تالاپ قويمايدى. قازاق ءتىلى – كەڭسەدەگى اۋدارماشىنىڭ ءتىلى عانا بولعاندىقتان, ءماتىننىڭ قازاقشا تۇسىنىكتى بولۋىنا كوڭىل بولىنبەيدى. ءماتىندى سوزبە-ءسوز اۋدارۋ تالابى قويىلادى. قۇجاتتى تەك پروكۋراتۋرانىڭ تەكسەرىسىنە ارناپ, قازاق تىلىنە اۋدارعان كەڭسەلەردە مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجاتتار پاپكاسى تەكسەرىسكە دەيىن اشىلمايدى دا, سول كۇيى تاپ-تازا بولىپ جاتا بەرەدى.
ەندى قايتتىك؟ پارلامەنتتەن پارمەن, نە ۇكىمەتتەن قاۋلى كۇتەمىز. قازاق حالقىنىڭ انا تىلىندە ساۋاتسىز جازۋ ەلدىڭ نامىسىنا تيۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى قورلاۋ! كيريليتسامەن جيىرما بەس جىلدان بەرى ساۋاتتى جازا الماساق, لاتىن ارپىنە قالاي كوشەمىز؟ ساۋاتسىز جازۋدىڭ «كوكەسىن» سوندا كورەمىز بە؟
تولەن رامازان ۇلى
قوستاناي وبلىسى,
قارابالىق اۋدانى
