ءسوز جوق, قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار, ول زاماناۋي تەحنولوگيالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسيانىڭ, عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى. سونىمەن قاتار ينتەرنەت جۇيەسىندە ۇستەمدىك لاتىن گرافيكاسىندا, ۇيالى بايلانىستاعى حابارلامالاردىڭ كوبى وسى تاڭبامەن جازىلۋدا.
الىپبيلىك جازۋ – جەكە دىبىستاردى بەينەلەيتىن جانە سول ارقىلى تىلدەگى سوزدەردىڭ دىبىستىق ماعىناسىن بەرەتىن جازبا تاڭبالار جۇيەسى. تاڭبالار جۇيەسىنىڭ جەڭىل, تىلگە ورامدى بولۋى, تاڭبالاردىڭ قازاق تىلىنە ءتان دىبىستاردى قامتاماسىز ەتۋى, وسى گرافيكادا جازىلعان شىعارمالاردىڭ باسقا تىلدەرگە كومپيۋتەرلىك اۋدارۋ ەرەكشەلىگى, جازۋداعى ىقشامدىلىعى مەن ىڭعايلىلىعى جاڭا الىپبيگە وتۋدەگى باستى ماسەلە بولىپ, حالىقارالىق جاۋاپكەرشىلىككە تىرەلەدى, ياعني ءالىپبيدى گرافيكالىق ۇيلەستىرۋ قاجەت. لاتىن ارىپتەرى ورىس, اراب ارىپتەرىنە قاراعاندا جۇمساق, ءارى ورالىمدى, قازاق فونەتيكاسىنا جاقىن.
ەكىنشى ۇمىتۋعا بولمايتىن ماسەلە – قازاق ءتىلى تۋىستاس تۇركى تىلدەرى توبىنا كىرەدى. تۇركى حالىقتارى – ادەت-عۇرىپ, سالت-سانا, تىلدەرى ۇقساس تۋىسقان, ەجەلگى زامانداعى ەتنوس. تۇركى تىلدەرى ءوزارا تۋىستاس بولعاندىقتان, ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىندىقتارى, ورتاق قاسيەتتەرى مول. تۇركى تىلدەرىنىڭ تۋىستاستىعى ولاردىڭ لەكسيكالىق قۇرامىنان, فونەتيكالىق (دىبىستىق) جۇيەسىنەن, گرامماتيكالىق قۇرىلىسىنان بايقالادى. كوپتەگەن سوزدەر تۇركى تىلدەرىنە ورتاق بولىپ كەلەدى.
تۋىستاس تۇركى تىلدەرىنىڭ فونەتيكالىق (دىبىستىق) ەرەكشەلىگى – ترانسليتەراتسيالىق توپتا ەكەندىگى, ياعني ءسوز قالاي ايتىلسا, سولاي جازىلادى, قالاي جازىلسا, سولاي ايتىلادى. كوپ تىلدەر, ماسەلەن, اعىلشىن ءتىلى ترانسكريپتسيالىق توپقا كىرەدى, ياعني ايتىلۋى مەن جازىلۋى سايكەس ەمەس. ماسەلەن, اعىلشىن جازۋشىسى ۆالتەر سكوتتىڭ «ايۆەنگو» رومانىنىڭ جازىلۋى «Ivangoe», تىكەلەي وقىساق «يۆانگوە» بولار ەدى, ال ۇلى دراماتۋرگ جازۋشى, اقىن شەكسپير (1564-1616) «Shakespeare» بولىپ جازىلادى.
سونداي-اق تۇركى تىلدەرى گرامماتيكالىق تۇرعىسىنان اگگليۋتيناتيۆتىك (جالعامالى) تىلدەر توبىنا كىرەدى, ياعني تۇبىرگە اففيكستەر جالعاۋ ارقىلى تۋىندى سوزدەر جانە گرامماتيكالىق فورمالار جاساۋ مۇمكىن.
قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا وتۋىنە بايلانىستى ءوز پىكىرلەرىمدى جوعارىدا ايتىلعان قاعيداتتار نەگىزىندە كەلتىرۋدى ءجون كوردىم:
1. الىپبيدە 32 ءارىپ قابىلدانۋدى دۇرىس دەپ بىلەمىن, كومپيۋتەر تىلىمەن ايتساق, 32 سانى 4 بايت, كومپيۋتەر سىيىمدىلىعىن ءتيىمدى پايدالانۋ مۇمكىن.
2. الىپبيدە 9 ءارىپتىڭ, ياعني ءا ,ع, ي, ڭ, ءو, ش, چ, ۋ, ءۇ ارىپتەرىنىڭ اپوستروف (دايەكشە) ارقىلى بەلگىلەنۋىن دۇرىس دەپ ايتۋ قيىن. ماسەلەن, «اڭگى» ءسوزى a’n’gi, «وڭەش» ءسوزى o’n’es’, ء«شالى» ءسوزى s’a’li’ بولىپ جازىلادى, ياعني ءتورت ءارىپتىڭ ۇشەۋى اپوستروفتى, بۇل اۋدارماعا – قيىن, كورىنىسى – كورىمسىز.
دۇنيەدەگى تۇركى ءتىلدى التى مەملەكەتتەن تورتەۋى – تۇركيا (1928 جىلى), ازەربايجان (1992), وزبەكستان (1994), تۇرىكمەنستان (1995) لاتىن الىپبيىنە وتكەن, ولاردان وزبەك الىپبيىندە ڭ, ۇ ارىپتەرىندە جانە سوزىلمالى ايتىلاتىن داۋىستى دىبىستاردا (ماريفات) اپوستروف قولدانىلعان. وركەنيەتتى باتىس مەملەكەتتەرىنەن تەك فرانتسۋز الىپبيىندە ادام اتتارىنىڭ الدىنداعى «دە» بەلگىسىنەن سوڭ ادام اتى داۋىستى دىبىستان باستالسا, «دە» ورنىنا «د’» قويىلادى, ماسەلەن, د’ارتانيان, د’الامبەر, ال داۋىسسىز بولسا, اپوستروف قويىلمايدى, ماسەلەن, ونورە دە بالزاك, گي دە موپاسسان.
3. ءالىپبي ء«بىر ءارىپ – ءبىر دىبىس» قاعيداتىنا سۇيەنگەن, كوپ قولدانىلاتىن اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, تۇرىك ءتىلدى الىپبيلەردە ديگراف , ياعني «قوس ءارىپ – ءبىر دىبىس» پايدالانىنادى. سونداي-اق دياكريتتىك (تالعاۋلى, ايىرىم بەلگiسi) قاعيدات, ياعني ءارىپ ۇستىنە جانە استىنا بەلگى بەرۋ ارقىلى ءارىپتى سايكەس دىبىستى ارىپكە وتكىزۋ.
ن.مامبەتوۆ,
تاشكەنت مەملەكەتتiك تەحنيكا ۋنيۆەرسيتەتi
وزبەكستان
