وزبەكستاننان قونىس اۋدارعان اعايىندار وسىلاي دەيدى
دەگەنمەن, وزگە ەلدەن كەلگەندەر ءۇشىن جاڭا قونىسقا ورنالاسىپ كەتۋ وڭاي بولمادى. «بىلمەيتىن جەردىڭ وي-شۇقىرى كوپ» دەگەن ەمەس پە. الىستان كەلگەن اعايىندى انتالاعان پروبلەمالىق ماسەلەلەر بۇگىن دە از ەمەس. راس, ورالمانداردىڭ كوشى-قونىن رەتتەيتىن 1997 جىلعى 13 جەلتوقساندا شىققان «كوشى-قون تۋرالى» زاڭ بار. تاريحي وتانىنا كوشىپ كەلگەندەرگە مەملەكەت تاراپىنان ءبىر رەتتىك كومەك تە بەرىلەدى. «ادامدى تۇرمىس بيلەيدى» دەگەندەي, تىركەلۋ, جۇمىسقا تۇرۋ, جاڭا ورتاعا قالىپتاسىپ, ۇيرەنىسۋ, بەيىمدەلۋ سياقتى كوپتەگەن ءماسەلەلەردىڭ بارلىعىن جەرگىلىكتى بيلىك تولىقتاي قامتي المايدى. كوبىندە ورالماندار قيىنشىقتاردىڭ تاۋقىمەتىمەن وزدەرى عانا بەتپە-بەت قالادى.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن رۋدنىي قالاسىنداعى «ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى» قوعامدىق ۇيىمى ورالمان اعايىندارعا كومەك قولىن سوزدى. قاۋىمداستىق 2009 جىلى «قوش كەلدىڭدەر, اعايىندار!» اتتى جوبا جاساپ, الدىمەن تاريحي وتانىنا قونىس اۋدارعانداردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن زەرتتەدى. ال وتكەن جىلى «اق نيەت» جوباسىن جاساپ, ورالمانداردىڭ الەۋمەتتىك-مادەني مۇمكىندىكتەرىن اشۋعا جاعداي جاسادى. «وتانداستار» اتتى ايماقتىق فەستيۆال وتكىزىلىپ, وعان فەدوروۆ, تاران اۋداندارى مەن قاشار كەنتىنە, رۋدنىي قالاسىنا ورنالاسقان قانداستارىمىز, ولاردىڭ اراسىنداعى ونەرپازدار قاتىستى. رۋدنىي قالالىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە حالىقتىق شىعارماشىلىق كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. وعان ورالمان اعايىندار 110 ۇلتتىق, تۇرمىستىق بۇيىمدارىن ۇسىندى. فەستيۆال دە, كورمە دە كەلۋشىلەردىڭ, كورەرمەندەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. الىستا ءجۇرسە دە ۇلتتىق ءداستۇر-سالتىن جوعالتپاعان اعايىن ۇسىنعان بۇيىمداردىڭ ءىشىندە ءجادىگەردەي مۋزەيگە سۇرانىپ تۇرعان زاتتار دا از بولمادى. ەڭ باستىسى – وسى يگى شارالار اتاجۇرتقا كەلگەن اعايىنداردىڭ اراسىنان نەبىر تۋما تالانتتاردى, دارىندى ادامداردى كوپشىلىككە تانىتتى.
بيىل رۋدنىيلىق ىسكەر ايەلدەر ورالمان اعايىندار ءۇشىن جاساعان «تاعدىرىمىز بىرگە!» جوباسىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنادى. جوبا جەتەكشىسى رىسبيكە سۇيمەكوۆا جىل تاۋلىگىندە اتقارىلعان جۇمىستاردى قورىتىندىلاپ, جۇرتشىلىق الدىندا ەسەپ بەردى. وعان ورالمان اعايىندارمەن بىرگە وسى جوبا بويىنشا بىرلەسىپ جۇمىس اتقارعان رۋدنىي قالالىق, قاشار كەنتى اكىمشىلىكتەرىندەگى كوشى-قون, الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ بولىمدەرىنەن ماماندار قاتىستى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋشىلار ورالماندار تىعىز ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرگە جىل بويى 14 رەت بارىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋ بيلىگى وكىلدەرىمەن ورالمانداردىڭ كەزدەسۋلەرىن, زاڭگەر كەڭەسىن ۇيىمداستىردى. ولار تىركەلۋ, ازاماتتىق الۋ, جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەلەرى ءتوڭىرەگىندە ساۋالدارىن قويدى. ورالماندارعا قاتىستى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر سان الۋان. سونىڭ ىشىندە جۇمىسسىزدىق پەن باسپانا الۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. جۇمىسقا جارامدى اعايىنداردىڭ 70 پايىزى ورتا بىلىممەن شەكتەلگەن. سوندىقتان ولاردى ماماندىقتارعا قايتا وقىتۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلدى.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم جوباسىنىڭ ەسەبىندە تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە ءسوز بولدى. رۋدنىي قالاسىندا بىرنەشە جىلدان بەرى ورالماندار اراسىندا پاتەر الاياقتىعى ورىن الىپ كەلەدى. بۇگىنگە دەيىن ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعىنا ون ادام ارىز-شاعىم ايتىپ كەلگەن. ولاردىڭ ارىزدارىنىڭ بارلىعى تەرگەۋ ورگاندارىندا, سوتتا جاتىر. بىراق ناتيجە از. جەرگىلىكتى جەردى دۇرىس بىلمەيتىن اعايىندار ءبىر رەتتىك مەملەكەت كومەگىن العاننان كەيىن قالادان ارزان باسپانا ىزدەيدى. وسىنى ءبىلىپ العان الاياقتار ولاردى الداپ سوعادى.
– وسى پاتەر الاياقتىعى ءورشىپ تۇر. نەگىزىندە ورالمانداردىڭ الاياقتارعا الدانىپ بەرىپ قويعان اقشاسى – مەملەكەت قارجىسى. ولار كۆوتا بويىنشا ءوزدەرىنە بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى الىسىمەن ارسىز ادامداردىڭ قارماعىنا ءىلىنىپ جاتادى. وكىنىشكە قاراي, جەرگىلىكتى تەرگەۋ ورىندارى, پروكۋراتۋرا بۇعان وتە مارعاۋ قاراپ وتىر, – دەيدى رىسبيكە قاسىمقىزى.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وسىلاي قولعا الىپ, الىستان اتاجۇرت دەپ اڭساپ جەتكەن اعايىنعا ءۇش جىل بويى كومەك قولىن سوزدى. جوبا شەڭبەرىندە ورالماندار اراسىنداعى بەلسەندى ادامداردى كوشباسشىلىق مەكتەبىنەن وتكىزدى. ەندى ولار دا قونىس اۋدارعاندار تاپ بولعان قيىندىقتار ءتۇيىنىن شەشەتىندەي دەڭگەيگە جەتتى.
– ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى «اقساقالدار القاسىن» قۇردى. وعان وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەن اعايىنداردان ءىرىباستى كىسىلەر مۇشە بولدىق. كەز كەلگەن ماسەلەمەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ, سوتتىڭ ەسىگىن توزدىرا بەرمەيىك, اعايىندىق جاساپ, ءوزىمىز تەزگە سالىپ شەشەيىك دەگەن تۇيىنگە كەلدىك. وتباسىندا ىدىس-اياق سىلدىراماي تۇرمايدى, اعايىندىلار تۇسىنىسپەي قالادى, قارىز اقشا الىپ, بەرمەي قوياتىندار بار. مىنە, وسىنداي ءتىرلىكتىڭ ۇساق-تۇيەگىن ءوز ارامىزدا تالقىعا سالىپ, شارباقتان شىعارماي شەشىپ وتىردىق. اعايىندارعا كۇن كورۋ ءۇشىن تالپىنۋدى, ەڭبەك ەتۋدى, مۇندا الاقان جايۋ ءۇشىن كەلمەگەنىمىزدى تۇسىندىردىك, – دەيدى سابىر ناۋرىزباەۆ اقساقال.
– رۋدنىي قالاسىنا ءۇشقۇدىقتان قونىس اۋدارعانىما بەس اي بولدى. كەلىسىمەن «تاعدىرىمىز بىرگە!» جوباسىن جۇرگىزىپ وتىرعان ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعىن تاۋىپ الىپ, سولاردىڭ قىزمەتتەرىن پايدالاندىم. ولاردىڭ كەڭەسىمەن ەرىنبەي بەس اي بويى جۇمىس ىزدەدىم. شۇكىر, بالالارىم دا, ءوزىم دە جۇمىسقا ورنالاستىق, – دەيدى قالامبەك ءابجان ۇلى دەگەن ازامات.
ورالمان اعايىنداردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋ بيلىگىنە ۇسىنىسى دا جوق ەمەس. جوبا قورىتىندىسىنا ارنالعان باسقوسۋدا ونى دا ورتاعا سالدى.
– وزبەكستاننان كەلگەن اعايىنداردىڭ ءار شاڭىراعىندا, قۇدايعا ءشۇكىر, كەمى ءۇش-ءتورت بالادان بار. رۋدنىي قالاسىندا قازاقشا بالاباقشانىڭ جەتىمسىزدىگى بىزگە ءبىلىنىپ وتىر. وسى ماسەلەنى قالا اكىمدىگى ەسكەرسە ەكەن, – دەيدى سابىر ناۋرىزباەۆ.
كوش كولىكتى بولسا دا, قيىندىقسىز بولمايدى. جالپى العاندا, قوستاناي وبلىسىنا وزبەكستاننان قونىس اۋدارعان اعايىندار مۇمكىندىگىنشە اتاجۇرتقا ۇيرەنىسىپ, وسى جەردىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنداي, وزدەرىن قازاقستاندىق سەزىنىپ وتىر. ءبارى دە ءوز اتالارى اڭساپ وتكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى ەكەنىن ءتۇيسىنىپ, العا سەنىممەن قارايدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
قوستاناي وبلىسى,
رۋدنىي قالاسى.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن رۋدنىي قالاسىنداعى «ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى» قوعامدىق ۇيىمى ورالمان اعايىندارعا كومەك قولىن سوزدى. قاۋىمداستىق 2009 جىلى «قوش كەلدىڭدەر, اعايىندار!» اتتى جوبا جاساپ, الدىمەن تاريحي وتانىنا قونىس اۋدارعانداردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن زەرتتەدى. ال وتكەن جىلى «اق نيەت» جوباسىن جاساپ, ورالمانداردىڭ الەۋمەتتىك-مادەني مۇمكىندىكتەرىن اشۋعا جاعداي جاسادى. «وتانداستار» اتتى ايماقتىق فەستيۆال وتكىزىلىپ, وعان فەدوروۆ, تاران اۋداندارى مەن قاشار كەنتىنە, رۋدنىي قالاسىنا ورنالاسقان قانداستارىمىز, ولاردىڭ اراسىنداعى ونەرپازدار قاتىستى. رۋدنىي قالالىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە حالىقتىق شىعارماشىلىق كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. وعان ورالمان اعايىندار 110 ۇلتتىق, تۇرمىستىق بۇيىمدارىن ۇسىندى. فەستيۆال دە, كورمە دە كەلۋشىلەردىڭ, كورەرمەندەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. الىستا ءجۇرسە دە ۇلتتىق ءداستۇر-سالتىن جوعالتپاعان اعايىن ۇسىنعان بۇيىمداردىڭ ءىشىندە ءجادىگەردەي مۋزەيگە سۇرانىپ تۇرعان زاتتار دا از بولمادى. ەڭ باستىسى – وسى يگى شارالار اتاجۇرتقا كەلگەن اعايىنداردىڭ اراسىنان نەبىر تۋما تالانتتاردى, دارىندى ادامداردى كوپشىلىككە تانىتتى.
بيىل رۋدنىيلىق ىسكەر ايەلدەر ورالمان اعايىندار ءۇشىن جاساعان «تاعدىرىمىز بىرگە!» جوباسىن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنادى. جوبا جەتەكشىسى رىسبيكە سۇيمەكوۆا جىل تاۋلىگىندە اتقارىلعان جۇمىستاردى قورىتىندىلاپ, جۇرتشىلىق الدىندا ەسەپ بەردى. وعان ورالمان اعايىندارمەن بىرگە وسى جوبا بويىنشا بىرلەسىپ جۇمىس اتقارعان رۋدنىي قالالىق, قاشار كەنتى اكىمشىلىكتەرىندەگى كوشى-قون, الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ بولىمدەرىنەن ماماندار قاتىستى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋشىلار ورالماندار تىعىز ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرگە جىل بويى 14 رەت بارىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋ بيلىگى وكىلدەرىمەن ورالمانداردىڭ كەزدەسۋلەرىن, زاڭگەر كەڭەسىن ۇيىمداستىردى. ولار تىركەلۋ, ازاماتتىق الۋ, جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەلەرى ءتوڭىرەگىندە ساۋالدارىن قويدى. ورالماندارعا قاتىستى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر سان الۋان. سونىڭ ىشىندە جۇمىسسىزدىق پەن باسپانا الۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. جۇمىسقا جارامدى اعايىنداردىڭ 70 پايىزى ورتا بىلىممەن شەكتەلگەن. سوندىقتان ولاردى ماماندىقتارعا قايتا وقىتۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلدى.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم جوباسىنىڭ ەسەبىندە تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە ءسوز بولدى. رۋدنىي قالاسىندا بىرنەشە جىلدان بەرى ورالماندار اراسىندا پاتەر الاياقتىعى ورىن الىپ كەلەدى. بۇگىنگە دەيىن ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعىنا ون ادام ارىز-شاعىم ايتىپ كەلگەن. ولاردىڭ ارىزدارىنىڭ بارلىعى تەرگەۋ ورگاندارىندا, سوتتا جاتىر. بىراق ناتيجە از. جەرگىلىكتى جەردى دۇرىس بىلمەيتىن اعايىندار ءبىر رەتتىك مەملەكەت كومەگىن العاننان كەيىن قالادان ارزان باسپانا ىزدەيدى. وسىنى ءبىلىپ العان الاياقتار ولاردى الداپ سوعادى.
– وسى پاتەر الاياقتىعى ءورشىپ تۇر. نەگىزىندە ورالمانداردىڭ الاياقتارعا الدانىپ بەرىپ قويعان اقشاسى – مەملەكەت قارجىسى. ولار كۆوتا بويىنشا ءوزدەرىنە بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى الىسىمەن ارسىز ادامداردىڭ قارماعىنا ءىلىنىپ جاتادى. وكىنىشكە قاراي, جەرگىلىكتى تەرگەۋ ورىندارى, پروكۋراتۋرا بۇعان وتە مارعاۋ قاراپ وتىر, – دەيدى رىسبيكە قاسىمقىزى.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وسىلاي قولعا الىپ, الىستان اتاجۇرت دەپ اڭساپ جەتكەن اعايىنعا ءۇش جىل بويى كومەك قولىن سوزدى. جوبا شەڭبەرىندە ورالماندار اراسىنداعى بەلسەندى ادامداردى كوشباسشىلىق مەكتەبىنەن وتكىزدى. ەندى ولار دا قونىس اۋدارعاندار تاپ بولعان قيىندىقتار ءتۇيىنىن شەشەتىندەي دەڭگەيگە جەتتى.
– ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى «اقساقالدار القاسىن» قۇردى. وعان وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەن اعايىنداردان ءىرىباستى كىسىلەر مۇشە بولدىق. كەز كەلگەن ماسەلەمەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ, سوتتىڭ ەسىگىن توزدىرا بەرمەيىك, اعايىندىق جاساپ, ءوزىمىز تەزگە سالىپ شەشەيىك دەگەن تۇيىنگە كەلدىك. وتباسىندا ىدىس-اياق سىلدىراماي تۇرمايدى, اعايىندىلار تۇسىنىسپەي قالادى, قارىز اقشا الىپ, بەرمەي قوياتىندار بار. مىنە, وسىنداي ءتىرلىكتىڭ ۇساق-تۇيەگىن ءوز ارامىزدا تالقىعا سالىپ, شارباقتان شىعارماي شەشىپ وتىردىق. اعايىندارعا كۇن كورۋ ءۇشىن تالپىنۋدى, ەڭبەك ەتۋدى, مۇندا الاقان جايۋ ءۇشىن كەلمەگەنىمىزدى تۇسىندىردىك, – دەيدى سابىر ناۋرىزباەۆ اقساقال.
– رۋدنىي قالاسىنا ءۇشقۇدىقتان قونىس اۋدارعانىما بەس اي بولدى. كەلىسىمەن «تاعدىرىمىز بىرگە!» جوباسىن جۇرگىزىپ وتىرعان ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعىن تاۋىپ الىپ, سولاردىڭ قىزمەتتەرىن پايدالاندىم. ولاردىڭ كەڭەسىمەن ەرىنبەي بەس اي بويى جۇمىس ىزدەدىم. شۇكىر, بالالارىم دا, ءوزىم دە جۇمىسقا ورنالاستىق, – دەيدى قالامبەك ءابجان ۇلى دەگەن ازامات.
ورالمان اعايىنداردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋ بيلىگىنە ۇسىنىسى دا جوق ەمەس. جوبا قورىتىندىسىنا ارنالعان باسقوسۋدا ونى دا ورتاعا سالدى.
– وزبەكستاننان كەلگەن اعايىنداردىڭ ءار شاڭىراعىندا, قۇدايعا ءشۇكىر, كەمى ءۇش-ءتورت بالادان بار. رۋدنىي قالاسىندا قازاقشا بالاباقشانىڭ جەتىمسىزدىگى بىزگە ءبىلىنىپ وتىر. وسى ماسەلەنى قالا اكىمدىگى ەسكەرسە ەكەن, – دەيدى سابىر ناۋرىزباەۆ.
كوش كولىكتى بولسا دا, قيىندىقسىز بولمايدى. جالپى العاندا, قوستاناي وبلىسىنا وزبەكستاننان قونىس اۋدارعان اعايىندار مۇمكىندىگىنشە اتاجۇرتقا ۇيرەنىسىپ, وسى جەردىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنداي, وزدەرىن قازاقستاندىق سەزىنىپ وتىر. ءبارى دە ءوز اتالارى اڭساپ وتكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى ەكەنىن ءتۇيسىنىپ, العا سەنىممەن قارايدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
قوستاناي وبلىسى,
رۋدنىي قالاسى.
