قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ءسوتسياليزمنىڭ بىرجاقتى دامىعان, قاتاڭ تالابىن اڭساۋشىلار از ەمەس-ءتى. سولاردىڭ قارسىلىعىن جەڭىپ, ەركىن قوعام, ۇلگىلى مەملەكەت ورناتقانىن, تاۋەلسىز رۋحىمىزدىڭ قالاي قالىپتاسقانىن «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا ەلباسى جۇيەلى تۇردە باياندادى. سونىمەن قاتار ازعانتاي ۋاقىت ىشىندە جاڭا سيپاتتاعى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ جولىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتقان.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر كەزدەگى اگرارلى ەلدەن قازاقستاندى ەكونوميكاسى تۇراقتى يندۋستريالدى ەلدەردىڭ قاتارىنا جەتكىزدى. الەمدە ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق قارۋدان باس تارتا وتىرىپ, تاجال پوليگونىن جاۋىپ, حالىقتاردىڭ بەيبىتشىلىكتە ءومىر سۇرۋىنە جول اشتى.
ءبىز ۇزاق جىلدار باسقانىڭ بوداندىعىندا بولعاندىقتان ەكونوميكالىق دامۋدا ارتتا قالۋدىڭ ورىن العانى راس,وسى تىعىرىقتان شىعارۋ ءۇشىن ەلباسى ۇلكەن جۇمىس جاسادى. ساياسات پەن ەكونوميكا تارازى باسىن تەڭ تارتىپ, ۇلتتىڭ دامۋى ءبىرىنشى كەزەككە قويىلدى. ارتتا قالعان, بىرجاقتى قالىپتاسقان اگرارلى شارۋاشىلىقتىڭ جەلىسىن ءۇزىپ, كوپسالالى دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسۋداعى ەلباسىنىڭ فيلوسوفيالىق تۇجىرىمداماسى كىمدى دە بولسا ويلاندىراتىن ماسەلە. وسى رەتتە جاڭا ەڭبەكتە «قازاقستاندىق دامۋ ۇلگىسىنىڭ» جاڭاشا ەۆوليۋتسياسى, باستى ۇستانىمدارى مەن قوزعاۋشى كۇشتەرى سارالانعان.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋ جونىندەگى يدەيالار مەن ولاردىڭ ىسكە اسۋى ەلباسىمىزدىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ الەمدىك جيىندارداعى حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى ويلارى دا ارقاشان قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ جۇرەدى. ال «داعدارىستان شىعۋدىڭ كىلتى» اتتى ماقالاسىنداعى مەملەكەتتەرارالىق, قارجى جۇيەسىن قايتا قۇرۋ تۋرالى پايىم-پىكىرلەرى دە باسقا ەلدەردىڭ باسشىلارىنا وي تاستاعان وزەكتى ماسەلە.
بۇگىندە ءبىز ۇلكەن مۇمكىندىكتەرى بار ەل عانا ەمەس, سول مۇمكىندىكتەردى ناقتى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان ىرگەلى مەملەكەتكە اينالۋدامىز. مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتىن كورسەتەتىن باستى كورسەتكىش – ونىڭ ەكونوميكاسى. ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنىڭ باستى باعىتى – يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرۋ جانە شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى دامىتا وتىرىپ, يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستەرگە بەت بۇرۋ ەكەنى ەلباسى ەڭبەگىندە كورسەتىلگەن.
ەلىمىز تەك قانا گاز بەن مۇناي شيكىزاتىن ساتىپ وتىرماۋى ءتيىس. تاۋەلسىز ەلدىڭ ءوندىرىسى شيكىزاتتى وڭدەپ, ونى الەمدىك نارىققا شىعارۋى قاجەت. شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتا وتىرىپ, قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر اراسىندا بەدەلگە يە بولدى. كىتاپتا نارىقتىق ەكونوميكانى يگەرىپ, ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتىپ, بولاشاقتاعى «قازاقتىڭ ۇلتتىق برەندىن» جاساۋعا كۇش سالىنعانى اتاپ ايتىلدى.
ەكونوميكا تۇراقتى دامىپ, ونى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى قابىلدانىپ, ەلىمىز الەمدىك رەيتينگتەردە جوعارى كورسەتكىشتەرگە يە بولدى. وسى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىز باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتىنگىسىندە ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا كىردى.
ەۋروپا مەن ازيا ارالىعىنداعى ساۋدا-ساتتىقتى جەتىلدىرۋ, جىبەك جولىن جاڭعىرتا وتىرىپ تەڭىزگە شىعار ۋاقىتتى قىسقارتىپ, قۇرلىقتارداعى كونە سۇرلەۋ جولدارىن جاڭارتىپ, سول جولدار ارقىلى باتىس پەن شىعىس ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن ۇيلەستىرە دامىتۋ – ۇلى مۇرات. وسىناۋ جاڭا سالىنعان جولدار بويىنداعى ينفراقۇرىلىمدى ەسەپتەي وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ مادەنيەتىن, ەكونوميكاسىن باسقا ەلدەرمەن بايلانىستىرىپ, جاڭا دامۋ جولدارىن كورسەتە ءبىلدى. ەلىمىزدىڭ باتىس پەن شىعىس اراسىندا قولايلى ورنالاسۋى بولاشاق تابىستاردىڭ ماڭىزدى العىشارتى ەكەندىگىن دە ەلباسى ءوز كىتابىندا سارالاي تاراتىپ ايتادى.
ءححى عاسىرداعى ادامزاتتىڭ باستى, نەگىزگى قۇندىلىقتارى بىلىمنەن باستالاتىن بولادى. جاستارىمىزدى وسى باعىتتا تاربيەلەپ, الەمدىك ءبىلىم دامىعان ءىرى وقۋ ورىندارىندا كادر دايىنداپ, سول ارقىلى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا جاعداي جاسادى. عىلىمنىڭ ءار سالاسىنان «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا وقىپ كەلگەن ماماندار قازىر ءىس باسىندا ەكەندىگىنە اتالمىش ەڭبەكتە ۇلكەن ءمان بەرىلدى.
وزىق دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن باعدارلامالار جاسالىندى. ەلباسى مەملەكەتىمىزدىڭ ءىرى ءوندىرىس ورىندارىن جانداندىرۋ ارقىلى ەكونوميكانى ودان ءارى يندۋستريالاندىرۋعا سەرپىن بەردى.
قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى – كەلەشەكتە دامۋدىڭ ءارى كوركەيۋدىڭ كەپىلى. ول – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ يننوۆاتسيالىق وزەگىنە اينالعان, باسەكەلىك قابىلەتىن ارتتىرۋداعى بولاشاقتىڭ باعىتى. ەلباسى ەڭبەگىندە ەلىمىزدى جاڭعىرتۋدىڭ ءۇش تولقىنى كەڭىنەن اشىپ كورسەتىلگەن. ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جاڭعىرتۋ اياسىندا توتاليتارلىق جۇيەدەن تۇبەگەيلى اجىراپ, نارىقتىق ەكونوميكانى قۇرۋ جانە باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مىندەتى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالدى. ءۇشىنشى جاڭعىرتۋدىڭ ماقساتى – ەلىمىزدى قالىپتاسقان جاڭا جاھاندىق احۋال جاعدايىندا جاڭعىرتا وتىرىپ, الەمدەگى وركەنيەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ.
قازىرگى زامان تالابى – ۇلى كوشتەن قالماي, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق تەحنولوگيالىق نەگىزىن قالاۋعا قادام باسۋ. ەلباسى ەلدى ءۇشىنشى جاڭعىرتۋ جونىندەگى 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. مۇنداي باتىل باستاما, ىسكەرلىك ۇمتىلىس كەلەشەكتە قازاقستاننىڭ كوركەيىپ, وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنىڭ كەپىلى دەپ كورسەتەدى.
26 جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىز دامىعان باسقا ەلدەرمەن باسەكەگە ءتۇسىپ, كوپتەگەن ۇلتارالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ارالاستى. ەلباسى ءبىر كەزدەگى ەكونوميكاسى ارتتا قالعان ەلىمىزدى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ كوركەيتە دامىتۋمەن بىرگە, ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرىپ, اگرارلى ەلدەن يندۋستريالدى ەلگە اينالدىرىپ كەلە جاتقانىن باسا ايتتى.
ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋداعى ۇلكەن تابىسى – قازاقتا بولماعان ەكسپو كورمەسى. ەكسپو كورمەسى ارقىلى باسقا ەلدەردىڭ جاڭالىعىن ءوز ەلىمىزدە پايدالانۋعا جول اشىلدى. عاسىرلار بويى دامىعان ەلدەر وتكىزگەن ەكسپو كورمەسى قازاق ەلىنە قادام باستى. وسىلاردى ايتا كەلىپ جالپى عىلىم, ءبىلىم, مادەنيەت يندۋستريانىڭ دامۋىندا ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىن كورسەتە ءبىلدى. وندىرىستە «جاسىل» ەكونوميكا ارقىلى ەلەكتر قۋاتىن ەلىمىزدە كەڭىنەن پايدالانۋ قانات جايا باستاعانىنا توقتالدى.
سايىپ كەلگەندە, مەملەكەت باسشىسى بۇرىننان ايتىلىپ جۇرگەن «جاسىل» ەكونوميكانى قۇرۋعا بەرىك نەگىز جاساي ءبىلدى. قازىر كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە ەنەرگيالىق تاپشىلىق تۋىنا بايلانىستى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋعا جول اشۋى دا – كورەگەندىك.
ەلباسىنىڭ بالا كەزدەن كوپ قيىنشىلىقتاردى باسىنان وتكىزگەنى بەلگىلى. سولاردىڭ بارلىعى بۇكىل قازاققا ءتان بولعان. مىنە, وسىنداي تىعىرىقتاردان شىعۋدىڭ جولدارىن ءبىزدىڭ ەلباسىمىز ارقاشان بىلەدى. كوپتەگەن تىڭ ويلاردان تۇراتىن بىرنەشە تەوريالىق جولداۋلار مەن تۇجىرىمدامالار سونىڭ ايعاعى, ەل باسقارۋداعى تولىسقان كەمەل تاجىريبەنىڭ جەمىسى دەر ەدىك.
جىل سايىنعى ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋلارى مەن قابىلدانعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار, ستراتەگيالىق باعىتتاردىڭ بارلىعى دا قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋعا باعىتتالدى. ەلباسى ءوز جولداۋىندا ىشكى ساياسي جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى نەگىزگى ماقساتتارى قوعامدا كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ەل قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار, وتكەن جىلدىڭ ەكسپو-2017, شىۇ مەن يىۇ-نىڭ ءسامميتى, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىك, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى, حالىقارالىق تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن اشۋ, سيريا جونىندەگى استاناداعى باس قوسۋلار, ۋنيۆەرسيادا سياقتى ايتۋلى وقيعالارى ەلىمىزدى الەم قوعامداستىعىنىڭ قۇرمەتتى تورىنە شىعارادى. بۇل جايلار دا ەلباسى كىتابىنىڭ نازارىنان تىس قالماعان.
«قازاقستان الەمدەگى ءتۇرلى سىناقتارعا توتەپ بەرىپ, قارقىندى ەكونوميكالىق دامۋ جولىنا بەت الدى. ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اياسىندا ءبىز رەفورمالاردى جۇرگىزىپ كەلەمىز. يندۋستريالاندىرۋ سالاسىن وركەندەتۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلۋدا. ءبىز كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرىپ, ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋىن باستادىق. رۋحاني جاڭعىرۋ باعىتى بويىنشا كەشەندى ءىس-شارالار جۇرگىزىلۋدە. «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى قابىلداندى» دەپ مالىمدەۋ دە ءار قازاقستاندىقتىڭ ماقتانىشىن تۋعىزارى انىق.
ەلباسىنىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋى – وتانداستارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى مەن تۇرمىستىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا جانە ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا 10 مىندەتتى ايقىنداپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن كورسەتىپ بەردى.
«تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى تولىمدى كىتاپپەن ىلەسە جاريا ەتىلگەن ەلباسى جولداۋى قازاقستان دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە, سونى بەلەسىنە قادام باسقانىن بىلدىرەدى. تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ تابىستارى مول بولا بەرگەي!
ءاليا بەيسەنوۆا,
اكادەميك
