مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ اي سايىنعى جالاقىسىنا كەلەتىن بولساق, قازىر جالاقى جۇمىستىڭ سيپاتى مەن كۇردەلىلىگىنە بايلانىستى بولادى. بۇل تەك لاۋازىمنىڭ دەڭگەيىن جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ جۇمىس ءوتىلىن ەسكەرەتىن ءداستۇرلى جۇيەدەن ەرەكشەلەنەدى.
ەسكى تاريفتىك شكالا بويىنشا مينيسترلىكتىڭ قىزمەتكەرلەرى اكىمدىكتەردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قاراعاندا جالاقىنى ايتارلىقتاي كوپ الدى, ال كەز كەلگەن باسشىنىڭ جالاقىسى جۇمىستىڭ مازمۇنىنا قاراماستان ورىنداۋشىنىڭ ەڭبەكاقىسىنان جوعارى بولدى. بۇل جالاقىداعى نەگىزسىز ديسپروپورتسياعا الىپ كەلدى جانە مەملەكەتتىك ورگان ءۇشىن ولاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, پوزيتسيالاردى ءبولىپ كورسەتپەدى.
جاڭا جۇيە فاكتورلىق-بالدىق جۇيەگە نەگىزدەلگەن, سوعان سايكەس بارلىق لاۋازىمدار ءۇش فاكتوردى ەسكەرە وتىرىپ باعالانادى. ولار: لاۋازىمدىق مىندەتتەرىن ءتيىمدى ورىنداۋ ءۇشىن قانداي ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ, قۇزىرەتتىلىك پەن جۇمىس تاجىريبەسىنىڭ قاجەتتىگى; لاۋازىمعا جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ كۇردەلىلىگىنىڭ دارەجەسى; ناتيجەگە قول جەتكىزبەگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك دارەجەسى.
فاكتورلاردىڭ ارقايسىسى بويىنشا بالل شىعارىلادى جانە ولاردىڭ جيىنتىعى جاڭا جالاقى جەلىسىندەگى لاۋازىمنىڭ ورنىن انىقتايدى. بارلىق لاۋازىمداردى باعالاۋ ناتيجەسىندە ولار ءتورت بلوكقا توپتاستىرىلدى:
- جاۋاپتى حاتشىلاردى, اپپارات باسشىلارى مەن كوميتەتتەردىڭ توراعالارىن قامتيتىن جوعارعى باسشىلىق قۇرام;
- نەگىزگى (سالالىق بولىمشەلەردىڭ لاۋازىمدارى);
- جاردەمدەسۋشى (قۇقىقتىق, قارجىلىق, كادرلىق, اقپاراتتىق جانە تەحنولوگيالىق قولداۋ, جۇرتشىلىقپەن بايلانىس ءۇشىن جاۋاپتى لاۋازىمدار);
- قوسالقى (اكىمشىلىك جانە شارۋاشىلىق قىزمەتكە جاۋاپتى لاۋازىمدار).
بلوكتىڭ ارقايسىسى لاۋازىمدار يەرارحياسىن ەسكەرە وتىرىپ, 15 دەڭگەيدەن تۇرادى. ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ فاكتورلىق-بالدىق شكالاسىنىڭ ەنگىزىلۋىنىڭ ارقاسىندا بيىل جاڭا جۇيەنى سىنامادان وتكىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگانداردا كومەكشى (تەحنيكالىق) قىزمەتكەرلەرمەن سالىستىرعاندا ساياساتتى قالىپتاستىراتىن سالالىق قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى, ساراپشىلار, سونداي-اق وڭىرلەردىڭ قىزمەتكەرلەرى كوبىرەك جالاقى الادى.
ايماقتار مەن ورتالىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىلارىنداعى ديسپروپورتسيانى ازايتۋ جاڭا جۇيەنى ەنگىزۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جاعى بولىپ تابىلادى. مىسالى, ەگەر بۇرىن ورتالىق مەملەكەتتىك مەكەمەدەگى باس ساراپشىعا قاراعاندا, اكىمدىكتىڭ باس مامانى ورتاشا ەسەپپەن 70% از السا, ەندى ايىرماشىلىق ورتا ەسەپپەن 10% بولادى.
جاڭا جالاقىنىڭ مولشەرى نارىقتاعى ۇقساس قىزمەتتەردىڭ قۇنىن ەسكەرە وتىرىپ انىقتالدى. وسىلايشا فاكتورلىق-بالدىق شكالا ەكى نەگىزگى ءپرينتسيپتى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى: ىشكى ادىلەتتىلىك جانە سىرتقى باسەكەگە قابىلەتتىلىك.
ايتا كەتۋ كەرەك, لاۋازىمداردى باعالاۋدا ۇيىمداردىڭ كوپشىلىگى, مەملەكەتتىك, جەكە, حالىقارالىق (بۇۇ, دۇنيەجۇزىلىك بانك, ازيالىق دامۋ بانكى جانە ت.ب.) ۇيىمداردى قوسا العاندا, فاكتورلىق-بالدىق باعالاۋعا سۇيەنەدى. قازاقستاندا بۇل ادىستەمەنى قازىردىڭ وزىندە 174 جەكەمەنشىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور كومپانيالارى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. اقش, سينگاپۋر, مالايزيا, جاڭا زەلانديا جانە باسقا دا ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەردەگى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسى وسىنداي تاسىلمەن باعالانادى.
جاڭا جۇيەدەگى سىياقى ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, بىرىنشىدەن, «سىياقى» ءمانى «بونۋس» مانىنە وزگەرتىلدى. ەكىنشىدەن, ولار جىلدىڭ سوڭىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىس قورىتىندىسىنا بايلانىستى تولەنەدى. ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر جەكە جۇمىس جوسپارلارىندا قامتىلاتىن بولادى. ايتا كەتۋ ماڭىزدى, بۇل مىندەتتەر ۇردىستىك (كۇندەلىكتى) شارالاردى قامتىمايدى, ال مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنان جانە ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ مەموراندۋمدارىنان شىعادى. سوندىقتان ولار باعالاۋ پروتسەسىندە سۋبەكتيۆتىلىكتىڭ الدىن الۋعا بولاتىن ناقتى جانە ولشەنەتىن بولۋى كەرەك.
ءاربىر مەملەكەتتىك (پيلوتتىق) ورگان ءۇشىن جەكە بونۋس قورى قۇرىلاتىنى تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق بولىپ وتىر. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇرىنعى جۇيە بويىنشا سىياقىنى تەك قانا ۇنەمدەۋ مۇمكىنشىلىگىنە يە بولعان مەملەكەتتىك ورگاندار عانا الاتىن بولعان. سوندىقتان وسى سىياقىلاردىڭ مولشەرى ءارتۇرلى بولدى. ەندى ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءوزى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك ورگانعا قاراماستان, جوعارى ونىمدىلىك ءۇشىن بونۋستى الۋعا مۇمكىندىك الادى.
جالپى العاندا, جاڭا جۇيەنى ەنگىزۋ پراكتيكادا بالامالى جۇمىستى ورىنداۋ ءۇشىن تەڭ سىياقى ءپرينتسيپىن جۇزەگە اسىرۋدى, سونداي-اق ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەن ناتيجەلەرگە نەگىزدەلگەن سىياقىنى قامتاماسىز ەتەدى.
بولاشاقتا اتالعان جۇيە پيلوتتىق سىنامادان ءساتتى ءوتىپ, تيىمدىلىگىن كورسەتسە, ول باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارعا تاراتىلاتىن بولادى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
