ەلباسى ن.نازارباەۆ پەن اقش پرەزيدەنتى اراسىنداعى ەكىجاقتى كەزدەسۋدە بىرقاتار ەرەكشەلىكتەردى بايقادىق. وسى ساپاردان اقپارات تاراتۋ ءۇشىن اتتانعان ءبىر توپ جۋرناليست ەكى ساعات بۇرىن اق ءۇيدىڭ الدىنا جينالدىق. تەكسەرۋدەن ءوتىپ, ىشكە كىرگەنشە ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ, سول ارالىقتا قاراۋىلداردىڭ ماڭىزدى كەزدەسۋگە دايىندىعىن قايتا-قايتا پىسىقتاپ جاتقانىنىڭ كۋاسى بولدىق. ساربازداردىڭ كۇتىپ الۋ سالتاناتىن مۇلتىكسىز وتكىزۋگە تالپىنۋى - قۇرمەتتى قوناقتىڭ ابىرويى.
د.ترامپتىڭ ءاربىر قيمىلى باتىس مەدياسىنىڭ ءجىتى نازارىندا. ونىڭ ايتقان ءسوزى, الەۋمەتتىك جەلىگە جازعان پىكىرى, ءتىپتى, قول بەرىپ امانداسۋىنا دەيىن اقش-تا قىزۋ تالقىلانادى. اق ءۇي باسشىسىنىڭ مۇنداي ارەكەتتەرى تالاي تاقىرىپقا تۇزدىق بولعان-دى. اسىرەسە, د.ترامپتىڭ قول الىسۋى – وزىنشە ءبىر «عىلىم». BBC, CNN سەكىلدى ءمۇيىزى قاراعايداي باتىس باسىلىمدارى ترامپتىڭ كەزدەسۋدەگى ارەكەتىن جان-جاقتى تالداپ, جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن. ماسەلەن, د.ترامپ ارىپتەسىنە ءوزى ءبىرىنشى بولىپ قولىن ۇسىنادى. سودان كەيىن نە ارىپتەسىنىڭ قولىن جىبەرمەي قىسىپ ۇستايدى نەمەسە وزىنە قاراي بىرنەشە رەت تارتىپ قالادى.
اق ءۇي باسشىسى بىرقاتار ەلدىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسكەندە مۇنداي ارەكەتتى قايتالاعان-دى. اسىرەسە, جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابەنىڭ قول الىسۋ راسىمىنەن كەيىنگى كەلبەتى كوپكە دەيىن باق بەتىنەن تۇسكەن جوق. پۋتين, ماكرون, تيۋردو سەكىلدى ەل باسشىلارىمەن امانداسۋى دا تالايعا دەيىن جىرعا اينالدى. باتىس ساراپشىلارى د.ترامپتىڭ ارەكەتىن مورالدىق تۇرعىدا باسىمدىققا يە بولۋعا تالپىنىسىمەن تۇسىندىرەدى. دەگەنمەن, ەلباسىمەن كەزدەسۋدە د.ترامپ ەشقانداي شالت قيمىل جاساعان جوق. جالپى, كوپشىلىكتىڭ كوزىنشە ن.نازارباەۆ پەن د.ترامپ ءتورت مارتە قول الىستى. سونىڭ ەشقايسىندا اق ءۇي باسشىسى سىرالعى تاسىلىنە سۇيەنگەن جوق. ءبىر جاعىنان بۇل – ديپلوماتيالىق قۇرمەت. سونىمەن قاتار اقش پرەزيدەنتى سىپايى قول الىسۋى ارقىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى سىيلايتىنىن انىق بايقاتتى.
بۇل جولعى كەزدەسۋدەگى تاعى ءبىر ەرەكشەلىك مىناۋ. اڭگىمە بارىسىندا ن.نازارباەۆ تا, د.ترامپ دا ارىپتەسى جونىندە دە, ونىڭ مەملەكەتى تۋرالى دا جىلى پىكىر ءبىلدىردى. ەلباسى اق ءۇي باسشىنىڭ قىزمەتىن كىرىسكەنىنە ءبىر جىل تولۋ مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, ەكونوميكالىق تابىستارعا قول جەتكىزگەنىن اتاپ كورسەتتى. ءوز كەزەگىندە د.ترامپ اقش-تىڭ قازاقستاندى ورتالىق ازياداعى سەنىمدى سەرىكتەس, ستراتەگيالىق ارىپتەس سانايتىنىن مالىمدەدى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ ءار ءسوزىن مۇقيات ويلانىپ سويلەيتىن كورەگەن ساياساتكەر رەتىندە تانىلعان. سوندىقتان, كەزدەسۋدەگى ەلباسىنىڭ ءار ءسوزى ديپلوماتيالىقتىڭ جوعارعى دەڭگەيىن كورسەتتى. ال اقش پرەزيدەنتى ءجيى-ءجيى ورىنسىز پىكىر ايتاتىنىمەن ەستە قالدى. مىسالى, ونىڭ نامبيا دەپ الەمدە جوق ەلدى اتاۋى, اعىلشىن تىلىندەگى good پەن well سوزدەرىن رەتسىز جەردە قولدانۋى, كەيبىر مەملەكەتتەردى shithole countries دەپ ايتا سالاتىنى بارشاعا بەلگىلى. بىراق د.ترامپ ەلباسىمەن كەزدەسۋىندە «ىڭعايسىز» جاعدايعا جول بەرمەي, ءار سوزىنە مۇقيات ءمان بەردى.
ء«بىز الداعى ۋاقىتتا قازاقستانعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. اسىرەسە, ەنەرگەتيكا سەكتورىنا ماڭىز بەرۋ جوسپاردا بار. قازىرگى تاڭدا قازاقستانمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىمىز العا جىلجىپ كەلەدى. اقش پەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى ارىپتەستىك كوپشىلىكتىڭ كۇتكەنىنەن الدەقايدا جەدەل ءجۇرىپ جاتىر», دەگەن د.ترامپ قازاقستان جونىندە جىلى پىكىر ءبىلدىردى.
اق ءۇي باسشىسى ەلىمىزدىڭ اۋعانستانداعى احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا اتقارعان جۇمىستارىنا جوعارى باعا بەردى. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسى قىزمەتىنە كىرىسۋىمەن ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ودان ءارى نىعايعانىن اتاپ ءوتتى. د.ترامپ قازاقستاندى كورشىلەرىنە قۇرمەتپەن قارايتىن, ءوز تاعدىرىنا ءوزى جاۋاپتى تاۋەلسىز ەل رەتىندە ەسەپتەيتىنىن جەتكىزىپ, «توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ» ەگەمەندىگى بەرىك, كەلەشەگى جارقىن بولۋىنا تىلەكتەستىگىن جەتكىزدى. ساپار قورىتىندىسى بويىنشا ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلدادى. وندا ءححى عاسىرداعى قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى بايلانىستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرى قامتىلعان.
بۇدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ امەريكالىق ىسكەر توپ وكىلدەرىمەن اڭگىمە وتكىزدى. ساپار ناتيجەسى بويىنشا اۆياتسيا جانە عارىشتىق زەرتتەۋلەر, مۇناي حيمياسى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى, سونداي-اق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سالاسىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان 7 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجى كولەمىندەگى ينۆەستيتسيا جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى 20-دان استام كوممەرتسيالىق قۇجاتقا قول قويىلدى. بۇدان بولەك, ءۇش ۇكىمەتارالىق كەلىسىم جاسالدى.
جالپى, قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى قاتىناستىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ستراتەگيالىق سيپاتى قارقىن الىپ كەلەدى. امەريكا قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالىنعان تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇر. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى امەريكالىق كومپانيالار قازاقستانعا 50 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا قۇيدى. وتكەن جىلى ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى ەكى ميلليارد دوللارعا جەتتى. ەنەرگەتيكا, كولىك, يننوۆاتسيا, مەديتسينا جانە باسقا دا سالالاردا امەريكا كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 500-دەن اسا كومپانيا تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءىرى سەرىكتەستەردىڭ قاتارىندا «شەۆرون», «ەكسون موبيل», «دجەنەرال ەلەكتريك», «حەلليبيورتون» جانە باسقا دا كومپانيالار بار.
ەلباسىنىڭ بۇل جولعى ساپارىنا باتىس مەدياسى دا, ساراپشىلار دا جوعارى باعا بەردى. ماسەلەن, Daily Signal باسىلىمى ن.نازارباەۆتىڭ رەسمي ساپارى اقش-قا قانداي پايدا اكەلەتىنىنە كوز جۇگىرتىپ كورگەن ەكەن. ماقالا اۆتورى قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنىنا بايلانىستى اقش, رەسەي, قىتاي اراسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەيتىن الەۋەتى بار ەكەنىن جازادى. سونداي-اق د.ترامپ ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىنە قاتىستى دامۋ ستراتەگياسىن بەكىتكەنى بەلگىلى. Daily Signal اتالعان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن وڭىردە قۋاتتى ارىپتەس كەرەك ەكەنىن كەلتىرىپ, بۇل ورىنعا لايىق جالعىز مەملەكەت قازاقستان دەپ ەسەپتەيدى.
اقش ستراتەگيالىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جوبالار جونىندەگى ديرەكتورى دەنيەل رۋندەنىڭ ايتۋىنشا, ەلباسى ساپارىنىڭ بىرنەشە ماڭىزدى تۇستارى بار. بىرىنشىدەن, ول قازاقستاندى جەكە ەل رەتىندە ەمەس, ۇلكەن نارىق رەتىندە قاراعان ءجون دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى ەل ارقىلى ورتالىق ازيامەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس جاساۋعا مۇمكىندىك مول. ەكىنشىدەن, قازاقستانمەن تاۋار اينالىمىن ءارتاراپتاندىرىپ, ينۆەستيتسيا كولەمىن ۇلعايتۋ اقش ءۇشىن ءتيىمدى بولماق. ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ قىتاي جانە رەسەيمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋى الپاۋىت دەرجاۆالار اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتى شەشىپ وتىرۋعا جاعداي جاسايدى.
ەلباسى اقش-قا ساپارى اياسىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ «جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ: سەنىم شارالارى» تاقىرىبى بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى پىكىرتالاسقا قاتىستى. بۇل جيىندا تالقىلانعان ماسەلەلەر قازاقستاننىڭ ناقتى ۇستانىمىمەن ۇندەس شىقتى. ءىس-شارا بارىسىندا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان ازات الەم قۇرۋ جولىنداعى ەلىمىزدىڭ اتقارعان ەلەۋلى ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان كوتەرىپ وتىرعان سەنىم ماسەلەسى الپاۋىت دەرجاۆالار اراسىنداعى قاتىناستى رەتتەيتىن قۇرال.
ەلىمىز كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا يادرولىق قارۋدىڭ قاسىرەتىن از تارتقان جوق. اتوم بومباسىنىڭ ادامزاتقا توندىرەتىن قاۋپىن دەر كەزىندە تۇسىنگەن مەملەكەت باسشىسى سەمەي سىناق الاڭىن جابۋ جانە وقتۇمسىقتاردان بەيبىت تۇردە باس تارتۋ جونىندە شەشىم قابىلداعانى ءمالىم. سودان بەرى قازاقستان يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بارلىق ىرگەلى حالىقارالىق كەلىسىمدەردىڭ قاتىسۋشىسىنا اينالىپ, يادرولىق قارۋى جوق مەملەكەت رەتىندەگى مارتەبەمىزدى زاڭدى تۇردە بەكىتتى.
قازىرگى تاڭدا يادرولىق قارۋدان تونگەن قاۋىپتى حالىقارالىق قوعامداستىق جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. سولتۇستىك كورەيا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ اتوم بومباسىن يگەرۋگە تالپىنىپ, ءجيى-ءجيى قۇرلىق ارالىق بالليستيكالىق زىمىران ۇشىرۋى اتالعان ماسەلەنى قايتا قاراۋ كەرەك ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. وسى ورايدا, سەنىم شارالارى جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قولداۋدىڭ, بۇكىل پلانەتا كولەمىندە بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەلەمەنتى رەتىندە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى ءتيىس. ەلباسى ن.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان مەملەكەت رەتىندە قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتى اتوم بومباسىنان باس تارتۋعا شاقىرۋعا مورالدىق قۇقىعى بار.
وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا تاريحي قۇجات ‒ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسىنىڭ وڭىرلىك دەڭگەيدە پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جانە شيەلەنىستى بولدىرماۋ جونىندەگى مالىمدەمەسى قابىلداندى. قۇجاتتا قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستار تاقىرىبىنداعى ماڭىزدى ماسەلەلەر قامتىلىپ, ونىڭ شەشىمدەرى ۇسىنىلعان. ايتا كەتۋ كەرەك, مۇنداي مالىمدەمە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تاريحىندا ساياسي مىندەتتەمە جۇكتەيتىن حالىقارالىق اكت رەتىندە تۇڭعىش رەت قابىلدانىپ وتىر.
قورىتا ايتقاندا, ەلباسىنىڭ امەريكاعا ساپارى ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جونىنەن دە, ساياسي تۇرعىدان دا تابىستى ءوتتى. ءتۇرلى تەرروريستىك ۇيىمدارمەن كۇرەسۋدە, اۋعانستانداعى احۋالدى وڭالتۋدا بىرقاتار قيىندىقتارعا كەزىككەن اقش تاراپى وڭىردەن بەدەلدى سەرىكتەس ىزدەپ, قازاقستاندى ارىپتەس مەملەكەت رەتىندە قاراۋى دا جوعارىدا ايتىلعان پىكىردى قۋاتتايدى. اقش سەكىلدى الپاۋىت دەرجاۆانىڭ قازاقستانمەن ارىپتەستىكتى نىعايتۋعا تالپىنۋى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ودان ءارى بەكىتە ءتۇستى. رەسمي ساپاردىڭ جوعارعى باعالانۋى ەلىمىزدىڭ الەۋەتى ارتىپ كەلە جاتقانىن ايشىقتايدى.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
