جاقىندا ۇلىبريتانيانىڭ ۆەتەرينارلىق كوللەدجى وسى جۇمباق ءولىمنىڭ سىرىن اشقانىن حابارلادى. نازارلارىڭىزعا «عالىمدار ورتالىق ازيادا كەنەتتەن كيىكتەردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنىڭ سەبەپتەرىن اشتى. 200 مىڭ كيىكتىڭ ولىمىنە قورشاعان ورتاداعى ەرەكشە جاعدايلار اسەر ەتكەن» دەگەن زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ قىسقاشا مازمۇنىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
2015 جىلى مامىردا قازاقستاندا ولگەن 200 مىڭنان استام (رەسمي دەرەك بويىنشا 150 مىڭ – رەد.) اقبوكەننىڭ كەنەتتەن قىرىلۋى الەمدى تاڭ قالدىردى. ولگەن كيىكتەردىڭ سانى سول ولكەدەگى كيىكتەردىڭ 80 پايىزىن, ال الەم بويىنشا وسى ءتۇردىڭ 60 پايىزىن قۇراعان بولاتىن.
ءۇش اپتانىڭ ىشىندە ون مىڭداعان ساۋ كيىكتەر قازاقستاننىڭ بەتپاقدالا ايماعىندا گەمورراگيالىق سەپتيتسەميا اۋرۋىنان قىرىلعان. كيىكتەردىڭ ولىمىنە اسەر ەتكەن پاستەرەللا مۋلتوتسيدا (Pasteurella multocida) باكتەريالارى. بىراق بۇل باكتەريا تۇرلەرىنىڭ كيىكتەردىڭ اۋىز قۋىسىندا ەش زيانسىز ءومىر ءسۇرۋى قالىپتى جاعداي, الايدا جاپپاي قىرىلۋدىڭ سەبەبى نەدە؟
حالىقارالىق زەرتتەۋ توبىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل قىرعىنعا باسقا دا جەكەلەگەن فاكتورلاردىڭ اسەرى بولۋى مۇمكىن. اسىرەسە, سول كۇندەردەگى كليماتتىق فاكتورلار, ياعني ىلعال جانە اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جوعارىلاۋى كەنەتتەن باكتەريالاردىڭ قانعا ءتۇسىپ, قاننىڭ ۋلانۋىنا (سەپتيتسەميا) اكەلگەن. عالىمدار وسىعان دەيىنگى كيىك ءولىمىن زەرتتەي كەلە, ىلعال دەڭگەيى جانە اۋا رايى تەمپاراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋى مەن كيىكتەردىڭ جاپپاي قىرىلۋى اراسىندا تىكەلەي بايلانىس بولۋ مۇمكىندىگىن انىقتادى.
سونىمەن قاتار, زەرتتەۋ ناتيجەسى كيىكتەردىڭ جاپپاي قىرىلۋى (1980 جىلى ەكى رەت جəنە 2015 جىلى) ولاردىڭ كوبەيۋ كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلەتىندىگىن كورسەتىپ وتىر. الايدا, مۇنداي جاپپاي قىرىلۋ باسقا ءىرى سۇتقورەكتىلەردە كەزدەسپەيدى. سەبەبى كيىكتەردىڭ كوبەيۋ پروتسەسى وزگە جانۋارلارمەن سالىستىرعاندا كۇردەلى. بۇل جاعداي اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرۋىمەن, ياعني قىستا -40, جازدا 40 گرادۋسقا جەتۋى, ازىق تاپشىلىعىنا ءتوزىمدى بولۋىمەن بايلانىستىرىلادى. كيىكتەردىڭ ۇلكەن بولىپ تۋى ولاردىڭ تەز اياقتانۋىنا اسەر ەتەدى جانە ەنەسىمەن بىرگە باسقا ايماقتارعا كوشىپ قونۋىنا تەز بەيىمدەلۋىنە كومەكتەسەدى.
جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەرگە بايلانىستى, كيىك ءولىمىنىڭ جوعارى دەڭگەيى - تابيعي. الايدا, سوڭعى جىلدارى كيىك ءولىمى شەكتەن تىس ارتىپ, ءتىپتى ولاردىڭ جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋ قاۋپىن تۋدىرىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى 2017 جىلى موڭعولياداعى 60 پايىز كيىكتىڭ ءۇي جانۋارلارىنان جۇققان ينفەكتسيادان قىرىلۋى.
ودان بولەك, 1990 جىلدان باستاپ كيىكتەردى زاڭسىز اۋلاۋدىڭ كوبەيۋى وسى ءتۇردىڭ جويىلۋىنا اپارار باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولسا, ينفراسترۋكتۋرانىڭ دامۋى, ياعني تەمىر جولداردىڭ سالىنۋى ولاردىڭ مەكەن ەتۋ اياسىن تارىلتتى. سوندىقتان كيىكتەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بارلىق ءىس شارالار «جانۋارلاردىڭ قونىس اۋداراتىن تۇرلەرىن ساقتاۋ تۋرالى كونۆەنتسيا» اياسىندا جۇزەگە اسىپ جاتقاندىعىن نازاردا ۇستاۋ كەرەك.
ءمادينا جالەلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
