ناق وسى ماسەلەنى ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتگۇل حامەنوۆا دا كوتەرىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆقا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. وندا دەپۋتات بىلاي دەيدى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى وقۋ ستاندارتتارىنداعى وزگەرىستەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءار پانگە ەنگىزۋ جونىندە № 1080 قاۋلىسىن شىعاردى. الايدا بعم تاراپىنان بەرىلگەن تاپسىرما مەن ايقىن باعىتتى بۇرمالاۋشىلىقتاردىڭ كەيدە كورىنىس تاباتىنى جاسىرىن ەمەس. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى وڭىرلەرگە ىسساپارمەن بارعاندا ەل تاريحىندا ءىزى قالعان عالىمدار مەن بەلگىلى ۇستازداردىڭ, ۇلت جاناشىرلارىنىڭ ءۇنى مەن نازىن ەستىپ قايتتىق. ولار كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر قاتارىندا ەلىمىزدىڭ ەلىن, جەرىن, سۋلارىن تانىتاتىن «قازاقستان گەوگرافياسىنىڭ» جەكە ءپان رەتىندە الىنىپ قالاتىنىنا نارازىلىق بىلدىرۋدە.
دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق ەل وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىتۋ ءۇشىن گەوگرافياسىن جەكە ءپان رەتىندە وقىتادى. جەر بەدەرى بويىنشا ەڭ كىشكەنتاي مەملەكەتتەردىڭ ءوزى بۇل ءتىزىمنىڭ الدىندا. ايتالىق يزرايل مەملەكەتى ءتول گەوگرافياسىن ەكى جىل وقىتسا, كورشىلەس رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان ەلدەرى ءۇش جىلعا جوسپارلايدى ەكەن.
بىزدە قازاقستان گەوگرافياسى 1993 جىلدان باستاپ مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىتىلىپ كەلدى. ەندى اپتاسىنا اۋپىرىمدەپ وقىتاتىن ەكى ساعاتتىڭ ءوزى كوزدەن بۇلبۇل ۇشقالى تۇر. ەلباسى ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ول ءۇشىن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى كەرەك» دەگەن ەدى. سول تالاپتى مينيسترلىكتىڭ تارك ەتىپ وتىرعانى ەمەس پە بۇل؟
ء«بىلىم سالاسىندا الدىمەن ستاندارت بەكىتىلەدى, سوسىن باعدارلاما جاسالادى, كەيىن بارىپ وقۋلىق دايارلانادى. ال قازىرگى جاعداي قانداي؟
ستاندارتتى اتتاپ ءوتىپ, ءتىپتى باعدارلاماعا دەس بەرمەي, الدىمەن وقۋلىق دايارلاۋعا نۇسقاۋ بەرىلەدى. سوزىمىزگە دالەل, بيىلعى وقۋ جىلىنان باستاپ «گەوگرافيا» دەگەن اتاۋمەن جاڭا وقۋلىق ەنگىزىلگەن. ال «قازاقستان گەوگرافياسى» جوق. بۇل وقۋلىقتىڭ ەلىمىزدىڭ ءتول گەوگرافياسىن ناسيحاتتاۋعا قانشالىقتى قىزمەت ەتەتىنى كۇمان تۋدىرادى» دەي كەلىپ, دەپۋتات مينيستر ە.ساعاديەۆتىڭ ءوزى «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتتەرىنە بەرگەن مالىمدەمەسىندە اتالمىش ماسەلەدەن بەيحابارلىعىن تانىتقان» دەيدى.
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ب.حامەنوۆا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنا: ء«بىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – بولاشاق ۇرپاققا اتىراۋ مەن التايدىڭ, الاتاۋ مەن كوكشەتاۋدىڭ اراسىن جالعاپ جاتقان كەڭ-بايتاق دالانىڭ قاسيەتىن ۇلتتىق مۇراتتا ءتۇسىندىرۋ. قازاق ەلىنىڭ اۋماعى مەن شەكاراسىن «قازاقستان گەوگرافياسىندا» وقىتۋ ماڭىزدى. سوندىقتان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى شىعارعان وقۋ باعدارلامالارىن قايتا قاراۋدى ۇسىنامىز. «قازاقستان گەوگرافياسى» ءپانى وقۋ باعدارلاماسىندا ساقتالۋى ءتيىس. بۇگىنگە دەيىن وسى سالادا ىزدەنىپ, ايتارلىقتاي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن, قاجەتتى وقۋلىقتار شىعارعان عالىمداردىڭ جۇمىسى دا ەسكەرىلۋى قاجەت. جانە جاڭا وقۋ باعدارلاماسى بويىنشا جاڭا وقۋلىقتار شىعارۋ قاجەت دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, بيۋدجەت قاراجاتىن تالاسقا تۇسىرمەي, بار ادەبيەتتەردى پايدالانۋىمىز كەرەك. ءوز تاريحى مەن ءوز جەرىنىڭ قاسيەتىن ۇرپاققا ۇعىندىرۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز» دەگەن.
ارينە تۋعان ەلىنىڭ گەوگرافياسىن بىلمەگەن ۇرپاق گەوساياساتتان دا حابارسىز بولارى حاق. كەي-كەيدە كەزدەسىپ قالاتىن قازاقستاننىڭ 14 وبلىسىنىڭ اتاۋىن دا ايتا المايتىندار گەوگرافيادان ۇشقارى ءبىلىم العاندار. وندايلار قازاقستاندىق جەر-سۋلاردى دا ايىرا الماي, ساياسي كارتادا دا باعدار تابا الماي جاتادى. ال ءبىلىمدى ۇرپاق ءوز ەلىنىڭ كارتاسىن, جەر بەدەرىن, اتاۋلارىن كوزىن جۇمىپ ايتا ءبىلۋى كەرەك. مۇنى وقىتاتىن, ارينە, جالپى گەوگرافيا ەمەس, قازاقستاننىڭ فيزيكالىق, ەكونوميكالىق گەوگرافياسى ەكەنى داۋسىز. سونداي پاندەردى جوققا شىعارۋعا تىرىسۋشىلاردىڭ نە ويلايتىنى تۇسىنىكسىز.
دايىنداعان
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
