دينا عاليەۆا: ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى
ۇلتتىق اقشانىڭ تاريحى – بۇل ارقاشان دا ەل تاريحىنىڭ ماڭىزدى بولىگى. قازاقستان ءۇشىن دە, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىك مەملەكەتتەرى ءۇشىن دە ءوز ءتول ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ رەسپۋبليكاعا ءوزىنىڭ تولىققاندى ەكونوميكالىق ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ەگەمەندىكتى قۇرۋداعى اقىرعى جانە فورمالدى ەمەس قادام بولىپ تابىلدى. 18 جىل بۇرىن كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن رۋبل ايماعىنان شىعۋ بارلىعىنا ورتاق ەلدەن بايلانىستى ءۇزىلدى-كەسىلدى كەسەتىن قاۋىپتى قادام بولىپ كورىنگەنىمەن, تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋى وڭ كوزقاراسپەن قابىلداندى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ءوز ۆاليۋتامىز شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ دە, حالىقتىڭ دا اقشالاي قاتىناستارىن رەتكە كەلتىرۋگە, دوس بولعانىمەن, باسقا ەلدىڭ ەميسسيالىق ورتالىعىنا تاۋەلسىز بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. سوندىقتان بولار, حالىق اراسىندا 15 قاراشا – تەڭگە كۇنى بولىپ اتالىپ وتەدى. بۇل كۇن رەسمي تۇردە «قىزىل» كۇن بولماعانىمەن, قارجىگەرلەردىڭ كاسىبي مەرەكەسى دەپ اتالىپ وتەدى, ەگەر قالتاڭىزدا, ءاميانىڭىزدا, شوتىڭىزدا نەمەسە كارتوچكاڭىزدا ۇلتتىق ۆاليۋتا بولسا, اتاپ وتكەن ايرىقشا جاقسى. بۇگىنگى كۇندەرى ءبىزدىڭ ۆاليۋتامىز – تەڭگە تۋرالى ءبارىن بىلەتىن سەكىلدىمىز. بىراق وسى كۇنى ءبىز ۇلتتىق اقشامىز تۋرالى تاعى دا اڭگىمەلەمەكپىز. ەڭ ابزالى – ول تۋرالى كاسىبي مامانمەن اڭگىمەلەسۋ. ءبىز ول جايىندا قر ۇلتتىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دينا عاليەۆانى اڭگىمەگە تارتتىق.
فۋنكتسيالار دا, ديزاين دا
– دينا تولەۋبەكقىزى, ادام ولشەمىمەن الساق, تەڭگە بيىل كامەلەتتىك جاسقا جەتەدى. بۇل انىقتامانى اقشاعا قاتىستى الار بولساق, قارجىگەردىڭ پىكىرىنشە, ۆاليۋتانىڭ كەمەلدىلىگى قالاي باعالانادى؟
– ەگەر ويىڭىزدى جالعاستىرار بولسام, ادام سياقتى ۆاليۋتانى دا سىرتقى تۇرىنە قاراي قارسى الادى دا, جەكە ءارى كاسىبي قاسيەتتەرىنە قاراي باعالايدى. دەمەك, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ديزاينى مەن قورعانىش دارەجەسىنە قاراي عانا ەمەس, اقشا رەتىندەگى نەگىزگى قىزمەتتەرىن قانشالىقتى جاقسى اتقارعانىنا قاراي باعالايدى. بۇگىنگى كۇنى تەڭگە تولىققاندى ۇلتتىق اقشا بىرلىگى رەتىندە تولىعىمەن قالىپتاستى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ول اقشانىڭ بارلىق فۋنكتسيالارىن ورىنداۋدا جانە قۇن شاماسى; اينالىس قۇرالى; تولەم قۇرالى; جيناقتاۋ قۇرالى بولۋدا. ياعني, تەڭگە نارىقتاعى ءتۇرلى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ قۇنىن ولشەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اقشا اينالىسىندا تەڭگە مامىلەلەر جاساۋدا ساتۋشىدان ساتىپ الۋشىعا دەيىنگى تاۋار قوزعالىسىندا «دەلدال» ءرولىن اتقارادى. تەڭگە – ءتۇرلى تولەمدەر, ونىڭ ىشىندە جالاقىنى, زەينەتاقىنى, جاردەماقىنى, سالىقتاردى, ايىپپۇلداردى تولەۋ كەزىندە تولەم قۇرالى. 18 جىل ىشىندە جيناقتاۋشى, ونىڭ ىشىندە دەپوزيتتەر تۇرىندەگى ءرولى دە ايتارلىقتاي ءوستى. مىسالى, سوڭعى ون جىلدا تەڭگەمەن دەپوزيتتەر ۇلەسى ولاردىڭ جالپى كولەمىندە 2001 جىلدىڭ سوڭىنداعى 36%-دان 2011 جىلعى قىركۇيەكتىڭ سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا 67,1%-عا دەيىن ءوستى.
ۇلتتىق ۆاليۋتا بانكنوتتارى مەن مونەتالارىنىڭ ديزاينىنا كەلەر بولساق, بانكنوت فابريكاسى مەن تەڭگە سارايىنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار پايدالانۋىنىڭ جانە دايىنداۋ ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋىنىڭ ارقاسىندا تەڭگە بەدەلدى كورمەلەر مەن ءتۇرلى كونكۋرستاردا لايىقتى باعاسىن الۋدا. ماسەلەن, 2007 جىلى ۆاليۋتالىق ماسەلەلەر ءجونىندەگى حالىقارالىق قاۋىمداستىق كونكۋرس ۇيىمداستىردى, وعان قر ۇلتتىق بانكى 2006 جىلعى ۇلگىدەگى بانكنوتتارىمەن قاتىستى. «ەڭ ۇزدىك جاڭا بانكنوتا» نوميناتسياسىندا I ورىن 10 000 تەڭگەلىك بانكنوتاعا بەرىلدى. ۇلتتىق بانك 2007 جىلى مونەتا ءونىمىنىڭ «حالىقارالىق ۆيچەنزا نۋميزماتيكا جۇلدەسى» (يتاليا) كونكۋرسىنا قاتىستى, وندا 16 ەلدەن 39 مونەتا ۇسىنىلدى. بۇل ماڭىزدى نۋميزماتيكالىق كونكۋرس مونەتا سارايلارى نەمەسە مەملەكەتتىك اكىمشىلىكتەر سوققان ەڭ ادەمى مونەتانى ماراپاتتايدى. ءبىرىنشى جۇلدە مونەتانىڭ ەستەتيكالىق اسپەكتىلەرى مەن تاقىرىپتىق ءمانى ءۇشىن بەرىلەدى. بۇل كونكۋرستى قر ۇلتتىق بانكى «عارىش» مونەتاسىمەن جەڭىپ الدى.
«كوشپەندىلەر التىنى» سەرياسىنان قازاقستاننىڭ «شاباندوز» مونەتاسى «جىلدىڭ كۇمىس مونەتاسى» نوميناتسياسىندا, ال «قازاقستاننىڭ وسىمدىك الەمى» سەرياسىنان «رەگەل قىزعالداعى» مونەتاسى «مونەتا – ەڭ جاقسى سىيلىق» نوميناتسياسىندا جەڭىپ شىقتى. سونداي-اق ول «مونەتا جۇلدىزدارى-2007» تمد جانە بالتىق ەلدەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك مونەتاسى كونكۋرسىندا كورەرمەندەر كوزايىمى جۇلدەسىن جەڭىپ الدى.
2009 جىلى قر ۇلتتىق بانكى «حالىقارالىق ۆيچەنزا نۋميزماتيكا جۇلدەسى» (يتاليا) كونكۋرسىنا جانە «مونەتا جۇلدىزدارى-2009» ەسكەرتكىش مونەتالاردىڭ حالىقارالىق كونكۋرسىنا (رەسەي) قايتا قاتىستى. ءبىزدىڭ «ديادەما بولىگى» ەسكەرتكىش كۇمىس مونەتامىز «بىرەگەي يدەيالىق شەشىم» نوميناتسياسىندا ءىى ورىن الىپ, «مونەتا جۇلدىزدارى-2009» كونكۋرسى قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن ديپلوممەن ماراپاتتالدى. «شىڭعىس حان» ەسكەرتكىش كۇمىس مونەتاسى 2009 جىلى يتاليادا II ورىن الدى. ول «مونەتانىڭ بەت جاعى سىرت جاعىنداعى شىڭعىس حاننىڭ ايقىن بەينەسىمەن ۇيلەسىمدى جاسالعان» كوركەمدىگى ءۇشىن اتالىپ ءوتتى. قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن مونەتا «Vicenza Numismatica» جۇلدەسىمەن ماراپاتتالدى, ال 2010 جىلى بەرليندە وتكەن دۇنيەجۇزىلىك اقشا كورمەسىندە «تاريحي تاقىرىپ بويىنشا ەڭ ۇزدىك مونەتا» نوميناتسياسىندا «جىل مونەتاسى» ناگراداسىن الدى.
تەڭگە وتكەن جول كەزەڭدەرى
– قازاقستان ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ 18 جىلدىق تاريحىندا بىرنەشە كۇردەلى كەزەڭدەر بولدى, ولاردىڭ كۇردەلىلىك رەيتينگىسىن جاساساڭىز قاي كەزەڭدى تەڭگە تاريحىنداعى ەڭ كۇردەلى كەزەڭ دەپ اتار ەدىڭىز؟
– ءار كەزەڭدە ءتۇرلى مىندەتتەر شەشىلدى. سوعان بايلانىستى قازىر قايسىسىنىڭ كۇردەلى بولعانى تۋرالى ەمەس, بارلىق قيىندىقتاردى تەڭگەنىڭ ەڭسەرە العاندىعى ماڭىزدى. ماسەلەن, تەڭگەنىڭ قالىپتاسقان العاشقى جىلدارىندا اقشا-كرەديت جانە ەكونوميكالىق ساياساتتا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ءۇشىن: ينفلياتسيانى بىرتىندەپ تومەندەتۋ جانە ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىن توقتاتۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەر بولدى. بۇل مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋعا جانە قاتاڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتقا باعىت الىندى. بۇل ساياسات ينفلياتسيا دەڭگەيىن 1992 جىلعى 250%-دان 1994 جىلى 126%-عا دەيىن جانە 1995 جىلى 6,3%-عا دەيىن تومەندەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرگەنىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. قر ۇب قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسى 1994 جىلعى ەڭ جوعارعى 300%-دان 2000 جىلى جىلدىق 14%-عا دەيىن ءتومەندەدى. سوڭعى جىلدارى ول 10%-دىق كورسەتكىشتەن اسپاي, قازىرگى كەزدە 7,5% قۇراپ وتىر.
تەڭگە جانە ۇلتتىق قارجى جۇيەسى دامۋىنىڭ مىناداي نەگىزگى كەزەڭدەرىن ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى.
• 1-كەزەڭ. ەكى دەڭگەيلى بانك جۇيەسىن قۇرۋ جانە بانكتىك قاداعالاۋدى دامىتۋ (1993-1998).
• 2-كەزەڭ. ينفلياتسيانى تومەندەتۋ جانە تۇراقتى ەكونوميكالىق وسۋگە قول جەتكىزۋ (1996-1999).
• 3-كەزەڭ. قارجى جۇيەسىنىڭ دامۋىن جىلدامداتۋ (2000-2007).
• 4-كەزەڭ. الەمدىك قارجى داعدارىسى جانە داعدارىستان كەيىنگى دامۋ (2007-قازىرگى ۋاقىت).
تەڭگە قولدانىلعان ون سەگىز جىل ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋدىڭ تاريحي قاجەتتىگىن راستاعانىنا ەشكىم كۇمان تۋعىزبايدى دەپ ويلايمىن. جاس ۆاليۋتا ۋاقىت سىناعىنان ءساتتى ءوتتى. ول الەمدىك ەكى قارجى داعدارىسىنا, مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي قۇلدىراعان, سول سياقتى كوتەرىلگەن كەزەڭدەرىنە دە توتەپ بەردى. ول حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولدى. تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋىن جىلدامداتقانى ءسوزسىز. رەسپۋبليكامىز مەملەكەت ءومىرىنىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي سالاسىنىڭ دامۋىندا ەداۋىر جەتىستىكتەرگە جەتتى.
جاھاندىق تاۋەكەلدەر ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا
– قولايسىز سىرتقى جاعدايدى, حۆق سياقتى ينستيتۋتتاردىڭ جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋى جونىندەگى پەسسيميستىك بولجامدارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازىرگى كەزەڭگە قانداي سيپاتتاما بەرىپ, وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق بانكتىڭ قانداي ءمىندەتتەرىن اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– راسىندا, قازىرگە كەزدە الەمدىك ەكونوميكاداعى احۋال تۇراقسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. اقش-تىڭ جانە ەۋروپالىق وداقتىڭ كەيبىر ەلدەرىنىڭ ماكروەكونوميكالىق دامۋىنداعى پروبلەمالار وسىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سوعان قاراماستان قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك ەكونوميكادا قالىپتاسقان احۋال – 2008-2009 جىلدارى باستالعان داعدارىستىق قۇبىلىستاردىڭ جالعاسى. جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس جالپى الەمدىك اۋقىمدا, سول سياقتى ۇلتتىق دەڭگەيدە دە قارجىلىق قاتىناستاردىڭ قولدانىستاعى ۇلگىلەرىنىڭ كەمشىلىكتەرىن كورسەتتى. ءالسىز جاقتار مەملەكەتتىك رەتتەۋ قۇرىلىمىندا دا, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ وزدەرىنىڭ قىزمەتىندە دە انىقتالدى.
قازاقستان, جالپى العاندا, داعدارىس كەزىندە تۋىنداعان پروبلەمالاردى تابىستى ەڭسەرە الدى. قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتى دامۋىن ساقتاي الدىق, ناقتى ەكونوميكاعا قولداۋ كورسەتتىك, جۇمىسسىزدىقتى تومەندەتە الدىق. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ الدىندا شەشىمى ۇلتتىق بانك تاراپىنان دا, ۇكىمەت تاراپىنان دا ەرەكشە كۇش سالۋدى تالاپ ەتەتىن بىرقاتار مىندەتتەر تۇر.
قازىرگى داعدارىستىڭ ساباقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, الەمدىك ەكونوميكاداعى تاۋەكەلدەر ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا قازاقستانعا ىقتيمال تەرىس اسەرلەردى بارىنشا ازايتۋ جونىندەگى شارالار قابىلدانعان بولاتىن جانە ولار قازىر دە قابىلدانۋدا. ۇلتتىق بانكتىڭ قۇزىرەتى شەڭبەرىندەگى ورتا مەرزىمدى كەزەڭگە ارنالعان شارالار جىل سايىن ءازىرلەنەتىن اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىندا كورسەتىلگەن. ۇزاق مەرزىمدى سيپاتتاعى شارالار قر پرەزيدەنتىنىڭ 2010 جىلعى 1 اقپانداعى № 923 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى سەكتورىن داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا كوزدەلگەن.
ۇلتتىق بانك اقشا-كرەديت ساياساتىن ازىرلەۋ جانە جۇرگىزۋ كەزىندە ىشكى جانە سىرتقى ەكونوميكالارداعى احۋالعا ۇنەمى مونيتورينگ جانە تالداۋ ءجۇرگىزەدى, قازاقستانداعى ماكروەكونوميكالىق احۋالعا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن ىقتيمال تاۋەكەلدەردى باعالايدى. بۇل رەتتە ەكونوميكانىڭ ءىشىندە, سول سياقتى ودان تىس ورىن الىپ وتىرعان جانە الەۋەتتى تاۋەكەلدەرگە قاراماستان باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ تابىلادى. قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى دە ۇلتتىق بانك ءۇشىن ستراتەگيالىق مىندەتتەر بولىپ تابىلادى. تيىسىنشە, بۇل باعىتتاعى شارالار تۇراقتى تۇردە قابىلدانادى.
– بيىلعى كۇزدە ۆاليۋتا نارىعىندا قانداي ۇردىستەر باسىم بولۋدا, وتاندىق ۆاليۋتامىز قانشالىقتى ورنىقتى جانە ۇلتتىق بانكتىڭ تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى قۇرالدارى مەن مۇمكىندىكتەرى قانداي؟
– 2011 جىلعى قىركۇيەكتە تەڭگەنىڭ اقش دوللارىنا قاتىستى السىرەۋى بايقالدى. قازاندا تەڭگە تۇراقتى بولدى, بۇل رەتتە باعامنىڭ ازداپ نىعايۋى بايقالادى. سونداي-اق ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىن قالىپتاستىرۋعا بارىنشا از قاتىسادى. الايدا تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ كۇرت تۇراقسىزداندىرعىش دۇمپۋلەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىنداعى شارالاردى ۇلتتىق بانك قابىلداۋدا جانە الداعى ۋاقىتتا دا قابىلداي بەرمەك.
دوللارعا بايلانىستىرا وتىرىپ…
– ۇلتتىق ۆاليۋتا ەكونوميكانى دوللارلاندىرۋ كولەمىن بارىنشا ازايتا الدى, مۇنداي مىندەت بولاشاقتا دا قويىلىپ وتىر ما؟ بۇل پروبلەمانىڭ تەڭگەدەن ونىڭ قۇرىلعان ساتىنەن باستاپ قالماي كەلە جاتقاندىعى بەلگىلى جانە ول تۋرالى ساراپشىلار دا ۇنەمى ايتۋدا. قازىر بارلىعى تۇسىنىكتى بولعانىمەن, بۇل جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دا پروبلەماسى عوي…
– تۇتاستاي العاندا, ەكونوميكانى دوللارسىزداندىرۋ – ورتالىق بانك تاراپىنان ۇنەمى نازاردى تالاپ ەتەتىن ايتارلىقتاي ۇزاق ۇدەرىس. كوپ نارسە ىستەلدى, الايدا بۇل باعىتتا الدا تالاي جۇمىس بار. ءماسەلەن, 2011 جىلعى قىركۇيەكتىڭ سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا رەزيدەنتتەردىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىندا نومينيرلەنگەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەگى دەپوزيتتەرى دەپوزيتتەردىڭ ءبۇكىل سوماسىنىڭ شامامەن 33%-ىن قۇرايدى. بۇل رەتتە شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەردىڭ ۇلەسى بىرتىندەپ تومەندەپ جاتقانىن اتاپ ءوتكەن ءجون, بۇل حالىقتىڭ تەڭگەگە جانە بانك جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىنىڭ ارتقانىن بىلدىرەدى. 2009 جىلدىڭ سوڭىندا شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەر شامامەن 44%-دى قۇراعانىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. دەمەك, تومەندەگەنى ايتپاسا دا بەلگىلى.
…رۋبلمەن ۇيلەسە وتىرىپ
– كەدەن وداعى قۇرىلعاننان كەيىن تەڭگەنى دوللارعا تاڭۋمەن قاتار كوبىنە رۋبلمەن قاتار قويا باستادىق. ۆاليۋتالاردىڭ ارقايسىسى ءوز ۆاليۋتالىق دالىزىندە قوزعالعانىمەن, كوپتەگەن وقىرمانداردا تەڭگە رۋبلمەن رەزونانستا بولماي ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى, سەبەبى باعامدار كەدەن وداعى شەڭبەرىندە ءوزارا بايلانىسۋى مۇمكىن؟ وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن بايلانىستىرۋ قاجەت بولماي ما؟
– ەڭ الدىمەن, ايىرماشىلىقتى اتاپ ءوتۋ قاجەت. قازاقستاندا رەسەيدەگىدەي ۆاليۋتالىق ءدالىز ەمەس, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامىنىڭ رەجىمى قولدانىلاتىنىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. وسىعان قاراماستان, تەڭگە مەن رۋبل ءىس جۇزىندە ارقاشان ءبىر باعىتتا قوزعالۋدا. وسىلايشا, ولار ءبىر-بىرىمەن ايتارلىقتاي ءوزارا بايلانىسقان. بۇل رەسەيدىڭ دە, قازاقستاننىڭ دا ۆاليۋتالارىنىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە مۇنايدىڭ الەمدەگى نارىقتارداعى باعالارىنىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى. مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ ءوسۋىمەن ەكى ۆاليۋتا دا نىعايادى, مۇناي باعاسىنىڭ تۇسۋىمەن – السىرەيدى.
بۇدان باسقا, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ساياسي جانە ءوزارا ساۋدا قارىم-قاتىناستارى ايتارلىقتاي تىعىز. بۇل ەلدەرىمىزدە ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ كەزىندە بەلگىلى ءبىر ءىز قالدىراتىنى ءسوزسىز. سوعان قاراماستان, ءوز جولىمىزدى تاڭداۋدا ءبىز تاۋەلسىزبىز, ال كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى ايتارلىقتاي تىعىز ىقپالداسۋعا, ونىڭ ىشىندە اقشا-كرەديت جانە ۆاليۋتا ساياساتتارىن جۇرگىزۋ ماسەلەلەرىندە ىقپالداسۋعا جاردەمدەسەتىن بولادى.
اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋ ماسەلەسى بويىنشا كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر ورتالىق بانكتەرىنىڭ اقشا-كرەديت ساياساتتارىن قاتاڭ ءوزارا بايلانىستىرۋ ماسەلەسىنىڭ قويىلماعانىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتەردىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتتارىن كەلىسۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بۇل ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى جانە ەلدەردىڭ ەكونوميكالارىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ەكونوميكالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ بىرىڭعاي قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋدى, سونداي-اق نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ولشەمدەرىن كەلىسۋدى بولجايدى.
ۇلتتىق بانكتىڭ رەزەرۆتەرى 32 ميلليارد دوللاردان استى
– ۇلتتىق بانكتىڭ اقپاراتىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ دە, ۇلتتىق بانكتىڭ ءوزىنىڭ دە اۆر-ءى داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە تۇراقتى تۇردە وسۋدە. قازىرگى كەزدە ونىڭ قۇرىلىمى قانداي جانە باعامداردىڭ جوعارى قۇبىلمالىلىعى مەن التىن اكتيۆتەردىڭ قۇنىن ەسكەرە وتىرىپ قر ۇب-نىڭ ساياساتى قانداي بولماق؟
– 2011 جىلى قازاقستاندا حالىقارالىق رەزەرۆتەردىڭ وزگەرۋ ديناميكاسى ءوسۋدىڭ وڭ قارقىنىن كورسەتۋدە. ماسەلەن, 2011 جىلعى 10 ايدا تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرى, ۇلتتىق قوردىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى اكتيۆتەرىن قوسا العاندا (42,4 ملرد. دوللار) 26,6%-عا ءوستى جانە 2011 جىلعى قازاننىڭ اياعىنداعى جاعداي بويىنشا 75 ملرد. دوللار بولدى. اعىمداعى جىلعى ءۇشىنشى توقساننىڭ اياعىندا ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرىنىڭ جالپى كولەمى 32 ميلليارد دوللارعا جۋىق بولدى جانە پورتفەلدىك ءبولۋ مىناداي بولدى: ينۆەستيتسيالىق پورتفەل (70%), وتىمدىلىك پورتفەلى (17%), التىن پورتفەلى (12%), ستراتەگيالىق پورتفەل (1%).
ەڭ ءىرىسى ينۆەستيتسيالىق پورتفەل بولىپ تابىلادى, ونىڭ قوسالقى پورتفەلدەرى ەۋرودا (35%), اقش دوللارىندا (30%), جاپون يەناسىندا (30%), بريتان فۋنتتارىندا (10%), اۆستراليا دوللارىندا (5%), كانادا دوللارىندا (5%) جانە كورەيا ۆوناسىندا (5%) نومينيرلەندى. اۆا-ءنىڭ ساقتالۋىن جانە جوعارى وتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ولار كوپ دارەجەدە دامىعان ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىنا ينۆەستيتسيالاندى. سونىمەن بىرگە, قر ۇب قارجى نارىقتارىن تالداۋ بويىنشا جانە التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرىن ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزەتىنىن اتاپ ايتۋ قاجەت.
اقشا اينالىمى زاڭى: تالاپ ەتىلەتىننەن از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس
– ەكونوميكاداعى اقشا اينالىسىنىڭ جىلدامدىعى – ەكونوميكا جاعدايىنىڭ ماڭىزدى سيپاتتارىنىڭ ءبىرى. تەڭگە قانداي جىلدامدىقپەن اينالادى جانە «توقىراۋ» پايدا بولماس ءۇشىن, «قانىازدىققا» ۇشىراماس ءۇشىن, نەمەسە كەرىسىنشە «اقشا» قىسىمى ءوسىپ كەتپەۋى ءۇشىن قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا قانشا اقشا قاجەتتىگىن قالاي انىقتاۋعا بولادى. بۇل سۇراقتى ستۋدەنت ءاليا قويدى, ول وسى تاقىرىپ بويىنشا رەفەرات دايىنداۋ ۇستىندە جانە ءسىزدىڭ جاۋابىڭىزدى پايدالانعىسى كەلەدى.
– ستۋدەنتتىڭ رەفەراتىنا كومەكتەسۋگە تىرىسايىن. سونىمەن, اقشا اينالىسىنىڭ جىلدامدىعى – بۇل مامىلەلەرگە قىزمەت كورسەتۋ كەزىندەگى اقشا اينالىمدارىنىڭ جىلدىق ورتاشا سانى. اقشا اينالىسى جىلدامدىعىنىڭ وزگەرۋى كوپتەگەن فاكتورلارعا بايلانىستى, اتاپ ايتقاندا ەكونوميكالىق داعدارىسقا جانە ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ, ءوسۋ قارقىنىنا, ينفلياتسيا دەڭگەيىنە, كرەديتتىڭ دامۋ دەڭگەيىنە, قولما-قول جاسالمايتىن ەسەپ ايىرىسۋلارعا, ەسەپ ايىرىسۋلاردى اۆتوماتتاندىرۋعا, تولەم اينالىمى قۇرىلىمىنا جانە ت.ب. ونىڭ ىشىندە, 2011 جىلعى ماۋسىمنىڭ اياعىنداعى جاعداي بويىنشا اقشا اينالىسى جىلدامدىعى 2,53 بولدى, بۇل رەتتە, 2010 جىلدىڭ اياعىندا بۇل كورسەتكىش 2,57 دەڭگەيىندە بەلگىلەنگەن.
جالپىعا ورتاق پىكىر بويىنشا اقشا كوپتىك ەتپەيدى. الايدا ەكونوميكا ءۇشىن بۇل پىكىر مۇلدە قايشى: اقشا ەكونوميكانىڭ وزىنە قانشالىقتى قاجەت بولسا, سوعان تەپە-تەڭ بولۋى كەرەك. ەكونوميكاداعى اقشا كولەمى كوپتەگەن فاكتورلارعا تاۋەلدى جانە ەلدەر اراسىنداعى ايىرماسى بارىنشا كۇشتى ەكەندىگىن اتاپ ايتامىن. تۇتاستاي العاندا, ەلدەگى ەكونوميكانىڭ نومينالدىق ءوسۋ قارقىنى اقشا ماسساسىنىڭ ءوسۋ قارقىنىمەن سالىستىرمالى بولۋى كەرەك. ەگەر اقشا ماسساسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنىنان اسىپ كەتسە, ادەتتە, ەل ەكونوميكاسىندا ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ كۇشەيۋى بايقالادى. كەرى قۇبىلىس ءجۇرگەن كەزدە, ول نارىقتا قولما-قول اقشانىڭ جەتىسپەۋىنە جانە تيىسىنشە ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قارقىنىن تەجەۋگە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا قازاقستاندا اقشا ماسساسىنىڭ قازىرگى دەڭگەيى ەكونوميكانىڭ قازىرگى دەڭگەيىنە بارا-بار بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتقاندا, اعىمداعى جىلعى قىركۇيەكتە اقشا ماسساسى 3,2% - 9820,9 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. جىل باسىنان بەرى ءوسۋ 15,8% بولدى. اينالىستاعى قولما-قول اقشانىڭ كولەمى 0,5% ءوستى جانە 1260,7 ملرد. تەڭگە بولدى. جىل باسىنان بەرى 9,8%-عا ءوستى. وسى كەزەڭدە بانك جۇيەسىندەگى دەپوزيتتەر سونداي-اق 3,6%-عا, 8560,3 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. جىل باسىنان بەرى – 16,7%-عا ءوستى. بۇل رەتتە, اقشا ماسساسىنىڭ قۇرىلىمىنداعى دەپوزيتتەردىڭ ءۇلەسى دەپوزيتتەردىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ اينالىستاعى قولما-قول اقشانىڭ ءوسۋ قارقىنىمەن سالىستىرعاندا الدا بولۋى سالدارىنان 2011 جىلعى تامىزداعى 86,8%-دان 2011 جىلعى قىركۇيەكتە 87,2%-عا دەيىن ءوستى.
ءبىزدىڭ ەسەپتەۋلەرىمىز بويىنشا, قازىرگى كەزدە ەكونوميكاداعى اقشانىڭ كولەمى جەتكىلىكتى بولىپ تابىلادى. ەلدە قالىپتى اقشا اينالىمى بايقالادى. سوندىقتان ۇلتتىق بانك ەكونوميكاعا قوسىمشا اقشا قۇيۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايدى.
ەڭ باستى كۇندەر مەن ادامدار – تەڭگە قاتارىندا
– سوڭعى كەزدە تەڭگەنىڭ بانكنوتتارى مەن مونەتالارى قاتارىندا كوپتەگەن جاڭالارى پايدا بولدى. بۇل ەل تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعالار مەن كۇندەرگە عانا قاتىستى ما؟ الدە وسىلايشا, اقشا قاتارى جاڭارتىلا ما؟ وسىعان بايلانىستى سۇراق – ەسكى ديزاينمەن شىعارىلعان اقشا اينالىمنان شىعىپ قالماي ما؟
– بۇل ناقتى پايىمداۋ ەمەس: بانكنوت جانە مونەتالار قاتارىندا – جاڭا نومينالدار جوق! ەستە قالاتىن, مەرەيتويلىق كۇندەرگە جانە جالپىمەملەكەتتىك ءمانى بار وقيعالارعا ارنالعان بانكنوتتار مەن مونەتالار عانا بار. ولار دا نومينالدىق قۇنى بويىنشا زاڭدى تولەم قۇرالدارى بولىپ تابىلادى. قولدانىستاعى ديزايننىڭ اينالىستا جۇرگەن بانكنوتتارى مەن مونەتالارى اينالىستان الىنبايدى. جاڭا ديزايننىڭ ەسكەرتكىش بانكنوتتارى اينالىسقا شەكتەۋلى تارالىممەن شىعادى جانە, ادەتتە, ولارعا ۇلتتىق بانك ۇلتتىق ۆاليۋتاعا ارنالعان جاڭا قورعانىش ەلەمەنتتەرىن سىناقتان وتكىزەدى.
– ەگەر بۇل مەملەكەتتىك قۇپيا بولىپ تابىلماسا, قر ۇب بانكنوتتارى مەن مونەتالارى ديزاينىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس جىل اياعىنا دەيىن «پرەمەرالار» تاعى بولا ما؟
– جىل اياعىنا دەيىن «شىعىس كۇنتىزبەسى» سەرياسىنان «ۇلۋ جىلى» ەسكەرتكىش مونەتاسىن جانە د.ا.قوناەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان مونەتالاردى شىعارۋ جوسپارلانۋدا. ۇلتتىق بانك قولدانىلىپ جۇرگەن پراكتيكاعا سايكەس باق-تا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ كوللەكتسيالىق جانە ەسكەرتكىش اقشا بەلگىلەرىن شىعارۋ تۋرالى ولار شىعاتىن كۇنى رەسمي جاريالايدى.
بۇكتەلگەننەن ەشتەڭەسى كەتپەيدى!
– وقىرمانداردىڭ سۇيىكتى سۇراعى. ءار ءتۇرلى نومينالداردىڭ بانكنوتتارى ۇزاق ءومىر سۇرە مە جانە ءبىزدىڭ اقشامىز ۇنەمى تازا قالپىندا بولۋ ءۇشىن قر ۇب قۇرىلىمدارى قانداي جۇمىس جۇرگىزەدى؟
– بانكنوتتاردىڭ ورتاشا قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى 6 ايدان 5 جىلعا دەيىن. بانكنوتتاردىڭ قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعى ونىڭ نومينالىنا بايلانىستى. اينالىستا نومينالدارى تومەن بانكنوتتار 6 ايدان 8 ايعا دەيىن جۇرەدى, ال ىرىلەرى 5 جىلعا دەيىن. ءار بانكنوت ايىرىقشا وڭدەۋ ءادىسىنىڭ ناتيجەسىندە 2000-نان 4000-عا دەيىن بۇكتەۋگە توزەدى. ارينە, بارلىعى دا ەڭ الدىمەن كۋپيۋرانىڭ نومينالىنا جانە ونى پايدالانۋ تاسىلىنە بايلانىستى. بانكنوت بانك ۇياشىعىندا ءوز قالپىندا جاتسا ونىڭ ءجونى باسقا, ال ءبىر ءامياننان باسقاسىنا اۋىسىپ جۇرسە – ول باسقاشا. بىراق ۇلتتىق بانك توزعان, لاستانعان, جىرتىلعان, جەلىمدەلگەن بانكنوتتار مەن اقاۋلى مونەتالاردى قولما-قول اقشا اينالىسىنان الۋ بويىنشا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزەدى. بۇل اقشا قاتارىنىڭ تازالىعىن دا قامتاماسىز ەتەدى.
– حالىق تا, بيزنەس تە بارعان سايىن تولەمنىڭ قولما-قول جاسالمايتىن نىسانىن كوبىرەك يگەرۋدە. ونىڭ ىشىندە – تولەم كارتالارى جانە ەلەكتروندىق اقشا. قولما-قول جاسالمايتىن تولەمنىڭ كولەمى قولما-قول تولەمگە قاتىناسى بويىنشا تەپە-تەڭدىگى قانداي؟
– قولما-قول جاسالمايتىن تولەمدەردىڭ جانە ەلەكتروندىق اقشا سياقتى يننوۆاتسيالىق تولەم قۇرالدارىنىڭ دامۋى قر ۇب قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق بانك 2010-2011 جىلدارى ەلەكتروندىق اقشانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن زاڭدى تۇردە بەكىتۋ جانە تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ولاردى شىعارۋ مەن پايدالانۋ كەزىندە تۋىندايتىن قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋ ماقساتىندا پارلامەنت ماجىلىسىندە جانە سەناتتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەلەكتروندىق اقشا ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن كەلىسۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. 2011 جىلعى 21 شىلدەدە بۇل زاڭعا ەل پرەزيدەنتى قول قويدى. ۇلتتىق بانك سونداي-اق ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋ, پايدالانۋ جانە وتەۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن, سونداي-اق ولاردىڭ ەميتەنتتەرىنە جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى ەلەكتروندىق اقشا جۇيەلەرىنە تالاپتاردى بەلگىلەيتىن ءتيىستى زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردى ازىرلەدى جانە بەكىتتى. وسىلايشا, قازىرگى كەزدە قازاقستان بانكتەرىنىڭ ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋعا جانە ولاردىڭ اينالىسىنا ارنالعان قاجەتتى قۇقىقتىق بازا دايىندالدى.
سونداي-اق تولەم كارتوچكالارى نارىعىن دامىتۋعا ۇلكەن كوڭىل بولىنەدى. تۇتاستاي العاندا, 2011 جىلدىڭ 9 ايىندا قازاقستاندىق ەميتەنتتەردىڭ ءتولەم كارتوچكالارىن پايدالانا وتىرىپ جاسالاتىن ءتولەمدەر كولەمى 3 046,2 ملرد. تەڭگە سوماسىنا 111,3 ملن. ترانزاكتسيانى قۇرادى. بۇل رەتتە قولما-قول جاسالمايتىن تولەمدەر جالپى ساننىڭ جانە سومانىڭ تيىسىنشە 19,9%-ىنا جانە 13,5%-ىنا سايكەس كەلەدى. سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ قارجى ينستيتۋتتارى تولەم كارتوچكالارىنا قىزمەت كورسەتۋ جەلىسىن كەڭەيتۋ ءجونىندە تۇراقتى نەگىزدە جۇمىس جۇرگىزۋدە. ءماسەلەن, قازاقستاندا 2011 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا اقى تولەۋگە تولەم كارتوچكالارىن قابىلدايتىن 11 657 ساۋدا كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى, ولار 17 704 ساۋدا نۇكتەسىندە تولەم كارتوچكالارىنا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن جابدىقتاردى ورناتتى. تولەم كارتوچكالارىنا قىزمەت كورسەتۋ جەلىسى 2011 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى جاعداي بويىنشا مىناداي تۇردە بەرىلدى: 7 920 بانكومات, 27 579 POS-تەرمينالى جانە 616 يمپرينتەر.
قولما-قول جاسالمايتىن تولەمدەر كولەمىنىڭ ءوسۋى مەن اينالىستاعى قولما-قول اقشا ماسساسى كولەمىنىڭ ازايۋى قولما-قول جاسالمايتىن ەسەپ ايىرىسۋلاردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن پايدالانۋدا قولايلى, قاۋىپسىز جانە قىمبات ەمەس جاعداي جاساۋعا بايلانىستى جانە تۇتاستاي العاندا حالىقتىڭ ەسەپ ايىرىسۋدىڭ وسى نىسانىنا كوزقاراسىنىڭ وڭ وزگەرىسىمەن بايلانىستى. وسى باعىتتاعى قوزعالىس ازىرشە ويداعىداي دەڭگەيدە قارقىندى بولماعانىمەن ۇدەرىستى بارىنشا وڭ سيپاتتا دەۋگە بولادى.
جاساندىلىققا جول بەرمەۋ
– اقشانى قولدان جاساۋ – بارلىق ۆاليۋتاعا ورتاق پروبلەما. جاقىندا عانا جالعان تەڭگە جايىندا تاعى دا حابار بولدى. ساراپشىلار جالعان اقشانىڭ تومەن ساپاسى تۋرالى ايتىپ وتىر, الايدا ازاماتتاردىڭ ءبارى بىردەي ولاردى بىردەن تاني المايدى. ۇلتتىق بانك تەڭگەنى قورعاۋ ءۇشىن نە ىستەيدى؟
– جالعان اقشا جاساۋ العاشقى اقشا پايدا بولعان كۇننەن باستاپ بار جانە وكىنىشكە وراي اقشا بەلگىلەرىن قولدان جاساۋدى تۇبىرىنەن جويۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس. قر ۇلتتىق بانكى, كەز كەلگەن باسقا ەميسسيالىق بانك سياقتى, اقشا بەلگىلەرىنە جالعان اقشا جاساۋشىلار ءۇشىن ولاردى شىعارۋ تەحنولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلى, ەڭبەكتى جانە شىعىندى كوپ قاجەت ەتەتىن قورعانىش ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋدى الدىنا مىندەت ەتىپ قويادى.
ۇلتتىق بانكتە بۇل مىندەت ەكى نەگىزگى باعىت بويىنشا شەشىلەدى:
1) ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ قورعانىش ەلەمەنتتەرىن تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرۋ;
2) اقپاراتتىق جۇمىس, حالىققا بانكنوتتاردىڭ جانە مونەتالاردىڭ تولەمگە جارامدىلىق جانە تۇپنۇسقالىلىق بەلگىلەرىن ءتۇسىندىرۋ, ياعني حالىققا ارناپ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تۇراقتى تۇردە سويلەۋ, بۋكلەتتەر, پلاكاتتاردى, ۇنپاراقتار, فيلمدەر جانە روليكتەر شىعارۋ.
تەڭگەنىڭ سۋرەتىن سالىپ… ۇلتتىق بانكتەن جۇلدە الۋ
– ۇلتتىق بانك جاقىندا عانا ەرەسەكتەر مەن بالالار اراسىندا مونەتالاردىڭ ەڭ ۇزدىك ديزاينىنا كونكۋرس جاريالادى. ونىڭ ماقساتى قانداي جانە حالىق وعان قانشالىقتى دەڭگەيدە بەلسەنە قاتىسۋدا؟
– ۇلتتىق بانك قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ شەڭبەرىندە «مەنىڭ قازاقستانىم» تاقىرىبىنا مونەتالاردىڭ ەڭ ۇزدىك ديزاينىنا ەلدىڭ شىعارماشىلىققا اۋەس جانە مۇددەلى ازاماتتارى اراسىندا اشىق كونكۋرس وتكىزۋدى جالعاستىرۋدا. كونكۋرس ەكى نوميناتسيا بويىنشا جۇرگىزىلەدى - «حالىقتىق مونەتا» جانە «بالالار مونەتاسى». كونكۋرس ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ يميدجىن نىعايتۋعا باعىتتالعان وزىق يدەيالاردى ىزدەۋ مەن قولداۋ ماقساتىندا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىن بۇرىنعىدان دا تانىمال ەتۋ, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەدەلىن ەكونوميكالىق تاۋەلسىز, دەربەس مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاريالاندى.
قازىرگى كەزدە, ۇلتتىق بانككە ەكى نوميناتسيا بويىنشا 70-تەن استام جۇمىس كەلىپ ءتۇستى. ءبىزدىڭ حالىقتىق ديزاينەرلەر ءۇشىن كونكۋرسقا قاتىسۋعا ءالى دە ۋاقىت بار, سەبەبى كوپتەگەن وتىنىشتەر بويىنشا كونكۋرستىق جۇمىستاردى قابىلداۋ ۋاقىتى اعىمداعى جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتىلدى, ال كونكۋرستىڭ ناتيجەلەرىن اعىمداعى جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا شىعارۋ جوسپارلانۋدا!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەۆتينا دونسكيح.
RSS تەڭگەنىڭ كامەلەتتىك جاسقا كەلگەن كۇنى. ۇلتتىق ۆاليۋتا داعدارىستار مەن قۇنسىزدانۋلار ارقىلى سىناقتان ءوتىپ,
تۋعان كۇنىن ويداعىداي قارسى الىپ وتىر.
TW 18 جىل – ۇلتتىق ۆاليۋتامەن بىرگە.
فۋنكتسيالار دا, ديزاين دا
– دينا تولەۋبەكقىزى, ادام ولشەمىمەن الساق, تەڭگە بيىل كامەلەتتىك جاسقا جەتەدى. بۇل انىقتامانى اقشاعا قاتىستى الار بولساق, قارجىگەردىڭ پىكىرىنشە, ۆاليۋتانىڭ كەمەلدىلىگى قالاي باعالانادى؟
– ەگەر ويىڭىزدى جالعاستىرار بولسام, ادام سياقتى ۆاليۋتانى دا سىرتقى تۇرىنە قاراي قارسى الادى دا, جەكە ءارى كاسىبي قاسيەتتەرىنە قاراي باعالايدى. دەمەك, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ديزاينى مەن قورعانىش دارەجەسىنە قاراي عانا ەمەس, اقشا رەتىندەگى نەگىزگى قىزمەتتەرىن قانشالىقتى جاقسى اتقارعانىنا قاراي باعالايدى. بۇگىنگى كۇنى تەڭگە تولىققاندى ۇلتتىق اقشا بىرلىگى رەتىندە تولىعىمەن قالىپتاستى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ول اقشانىڭ بارلىق فۋنكتسيالارىن ورىنداۋدا جانە قۇن شاماسى; اينالىس قۇرالى; تولەم قۇرالى; جيناقتاۋ قۇرالى بولۋدا. ياعني, تەڭگە نارىقتاعى ءتۇرلى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ قۇنىن ولشەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اقشا اينالىسىندا تەڭگە مامىلەلەر جاساۋدا ساتۋشىدان ساتىپ الۋشىعا دەيىنگى تاۋار قوزعالىسىندا «دەلدال» ءرولىن اتقارادى. تەڭگە – ءتۇرلى تولەمدەر, ونىڭ ىشىندە جالاقىنى, زەينەتاقىنى, جاردەماقىنى, سالىقتاردى, ايىپپۇلداردى تولەۋ كەزىندە تولەم قۇرالى. 18 جىل ىشىندە جيناقتاۋشى, ونىڭ ىشىندە دەپوزيتتەر تۇرىندەگى ءرولى دە ايتارلىقتاي ءوستى. مىسالى, سوڭعى ون جىلدا تەڭگەمەن دەپوزيتتەر ۇلەسى ولاردىڭ جالپى كولەمىندە 2001 جىلدىڭ سوڭىنداعى 36%-دان 2011 جىلعى قىركۇيەكتىڭ سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا 67,1%-عا دەيىن ءوستى.
ۇلتتىق ۆاليۋتا بانكنوتتارى مەن مونەتالارىنىڭ ديزاينىنا كەلەر بولساق, بانكنوت فابريكاسى مەن تەڭگە سارايىنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالار پايدالانۋىنىڭ جانە دايىنداۋ ساپاسىنىڭ جوعارى بولۋىنىڭ ارقاسىندا تەڭگە بەدەلدى كورمەلەر مەن ءتۇرلى كونكۋرستاردا لايىقتى باعاسىن الۋدا. ماسەلەن, 2007 جىلى ۆاليۋتالىق ماسەلەلەر ءجونىندەگى حالىقارالىق قاۋىمداستىق كونكۋرس ۇيىمداستىردى, وعان قر ۇلتتىق بانكى 2006 جىلعى ۇلگىدەگى بانكنوتتارىمەن قاتىستى. «ەڭ ۇزدىك جاڭا بانكنوتا» نوميناتسياسىندا I ورىن 10 000 تەڭگەلىك بانكنوتاعا بەرىلدى. ۇلتتىق بانك 2007 جىلى مونەتا ءونىمىنىڭ «حالىقارالىق ۆيچەنزا نۋميزماتيكا جۇلدەسى» (يتاليا) كونكۋرسىنا قاتىستى, وندا 16 ەلدەن 39 مونەتا ۇسىنىلدى. بۇل ماڭىزدى نۋميزماتيكالىق كونكۋرس مونەتا سارايلارى نەمەسە مەملەكەتتىك اكىمشىلىكتەر سوققان ەڭ ادەمى مونەتانى ماراپاتتايدى. ءبىرىنشى جۇلدە مونەتانىڭ ەستەتيكالىق اسپەكتىلەرى مەن تاقىرىپتىق ءمانى ءۇشىن بەرىلەدى. بۇل كونكۋرستى قر ۇلتتىق بانكى «عارىش» مونەتاسىمەن جەڭىپ الدى.
«كوشپەندىلەر التىنى» سەرياسىنان قازاقستاننىڭ «شاباندوز» مونەتاسى «جىلدىڭ كۇمىس مونەتاسى» نوميناتسياسىندا, ال «قازاقستاننىڭ وسىمدىك الەمى» سەرياسىنان «رەگەل قىزعالداعى» مونەتاسى «مونەتا – ەڭ جاقسى سىيلىق» نوميناتسياسىندا جەڭىپ شىقتى. سونداي-اق ول «مونەتا جۇلدىزدارى-2007» تمد جانە بالتىق ەلدەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك مونەتاسى كونكۋرسىندا كورەرمەندەر كوزايىمى جۇلدەسىن جەڭىپ الدى.
2009 جىلى قر ۇلتتىق بانكى «حالىقارالىق ۆيچەنزا نۋميزماتيكا جۇلدەسى» (يتاليا) كونكۋرسىنا جانە «مونەتا جۇلدىزدارى-2009» ەسكەرتكىش مونەتالاردىڭ حالىقارالىق كونكۋرسىنا (رەسەي) قايتا قاتىستى. ءبىزدىڭ «ديادەما بولىگى» ەسكەرتكىش كۇمىس مونەتامىز «بىرەگەي يدەيالىق شەشىم» نوميناتسياسىندا ءىى ورىن الىپ, «مونەتا جۇلدىزدارى-2009» كونكۋرسى قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن ديپلوممەن ماراپاتتالدى. «شىڭعىس حان» ەسكەرتكىش كۇمىس مونەتاسى 2009 جىلى يتاليادا II ورىن الدى. ول «مونەتانىڭ بەت جاعى سىرت جاعىنداعى شىڭعىس حاننىڭ ايقىن بەينەسىمەن ۇيلەسىمدى جاسالعان» كوركەمدىگى ءۇشىن اتالىپ ءوتتى. قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن مونەتا «Vicenza Numismatica» جۇلدەسىمەن ماراپاتتالدى, ال 2010 جىلى بەرليندە وتكەن دۇنيەجۇزىلىك اقشا كورمەسىندە «تاريحي تاقىرىپ بويىنشا ەڭ ۇزدىك مونەتا» نوميناتسياسىندا «جىل مونەتاسى» ناگراداسىن الدى.
تەڭگە وتكەن جول كەزەڭدەرى
– قازاقستان ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ 18 جىلدىق تاريحىندا بىرنەشە كۇردەلى كەزەڭدەر بولدى, ولاردىڭ كۇردەلىلىك رەيتينگىسىن جاساساڭىز قاي كەزەڭدى تەڭگە تاريحىنداعى ەڭ كۇردەلى كەزەڭ دەپ اتار ەدىڭىز؟
– ءار كەزەڭدە ءتۇرلى مىندەتتەر شەشىلدى. سوعان بايلانىستى قازىر قايسىسىنىڭ كۇردەلى بولعانى تۋرالى ەمەس, بارلىق قيىندىقتاردى تەڭگەنىڭ ەڭسەرە العاندىعى ماڭىزدى. ماسەلەن, تەڭگەنىڭ قالىپتاسقان العاشقى جىلدارىندا اقشا-كرەديت جانە ەكونوميكالىق ساياساتتا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ءۇشىن: ينفلياتسيانى بىرتىندەپ تومەندەتۋ جانە ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىن توقتاتۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتتەر بولدى. بۇل مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋعا جانە قاتاڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتقا باعىت الىندى. بۇل ساياسات ينفلياتسيا دەڭگەيىن 1992 جىلعى 250%-دان 1994 جىلى 126%-عا دەيىن جانە 1995 جىلى 6,3%-عا دەيىن تومەندەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرگەنىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. قر ۇب قايتا قارجىلاندىرۋ ستاۆكاسى 1994 جىلعى ەڭ جوعارعى 300%-دان 2000 جىلى جىلدىق 14%-عا دەيىن ءتومەندەدى. سوڭعى جىلدارى ول 10%-دىق كورسەتكىشتەن اسپاي, قازىرگى كەزدە 7,5% قۇراپ وتىر.
تەڭگە جانە ۇلتتىق قارجى جۇيەسى دامۋىنىڭ مىناداي نەگىزگى كەزەڭدەرىن ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى.
• 1-كەزەڭ. ەكى دەڭگەيلى بانك جۇيەسىن قۇرۋ جانە بانكتىك قاداعالاۋدى دامىتۋ (1993-1998).
• 2-كەزەڭ. ينفلياتسيانى تومەندەتۋ جانە تۇراقتى ەكونوميكالىق وسۋگە قول جەتكىزۋ (1996-1999).
• 3-كەزەڭ. قارجى جۇيەسىنىڭ دامۋىن جىلدامداتۋ (2000-2007).
• 4-كەزەڭ. الەمدىك قارجى داعدارىسى جانە داعدارىستان كەيىنگى دامۋ (2007-قازىرگى ۋاقىت).
تەڭگە قولدانىلعان ون سەگىز جىل ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋدىڭ تاريحي قاجەتتىگىن راستاعانىنا ەشكىم كۇمان تۋعىزبايدى دەپ ويلايمىن. جاس ۆاليۋتا ۋاقىت سىناعىنان ءساتتى ءوتتى. ول الەمدىك ەكى قارجى داعدارىسىنا, مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي قۇلدىراعان, سول سياقتى كوتەرىلگەن كەزەڭدەرىنە دە توتەپ بەردى. ول حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولدى. تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋىن جىلدامداتقانى ءسوزسىز. رەسپۋبليكامىز مەملەكەت ءومىرىنىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي سالاسىنىڭ دامۋىندا ەداۋىر جەتىستىكتەرگە جەتتى.
جاھاندىق تاۋەكەلدەر ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا
– قولايسىز سىرتقى جاعدايدى, حۆق سياقتى ينستيتۋتتاردىڭ جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋى جونىندەگى پەسسيميستىك بولجامدارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازىرگى كەزەڭگە قانداي سيپاتتاما بەرىپ, وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق بانكتىڭ قانداي ءمىندەتتەرىن اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– راسىندا, قازىرگە كەزدە الەمدىك ەكونوميكاداعى احۋال تۇراقسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. اقش-تىڭ جانە ەۋروپالىق وداقتىڭ كەيبىر ەلدەرىنىڭ ماكروەكونوميكالىق دامۋىنداعى پروبلەمالار وسىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سوعان قاراماستان قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك ەكونوميكادا قالىپتاسقان احۋال – 2008-2009 جىلدارى باستالعان داعدارىستىق قۇبىلىستاردىڭ جالعاسى. جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس جالپى الەمدىك اۋقىمدا, سول سياقتى ۇلتتىق دەڭگەيدە دە قارجىلىق قاتىناستاردىڭ قولدانىستاعى ۇلگىلەرىنىڭ كەمشىلىكتەرىن كورسەتتى. ءالسىز جاقتار مەملەكەتتىك رەتتەۋ قۇرىلىمىندا دا, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ وزدەرىنىڭ قىزمەتىندە دە انىقتالدى.
قازاقستان, جالپى العاندا, داعدارىس كەزىندە تۋىنداعان پروبلەمالاردى تابىستى ەڭسەرە الدى. قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتى دامۋىن ساقتاي الدىق, ناقتى ەكونوميكاعا قولداۋ كورسەتتىك, جۇمىسسىزدىقتى تومەندەتە الدىق. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ الدىندا شەشىمى ۇلتتىق بانك تاراپىنان دا, ۇكىمەت تاراپىنان دا ەرەكشە كۇش سالۋدى تالاپ ەتەتىن بىرقاتار مىندەتتەر تۇر.
قازىرگى داعدارىستىڭ ساباقتارىن ەسكەرە وتىرىپ, الەمدىك ەكونوميكاداعى تاۋەكەلدەر ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا قازاقستانعا ىقتيمال تەرىس اسەرلەردى بارىنشا ازايتۋ جونىندەگى شارالار قابىلدانعان بولاتىن جانە ولار قازىر دە قابىلدانۋدا. ۇلتتىق بانكتىڭ قۇزىرەتى شەڭبەرىندەگى ورتا مەرزىمدى كەزەڭگە ارنالعان شارالار جىل سايىن ءازىرلەنەتىن اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىندا كورسەتىلگەن. ۇزاق مەرزىمدى سيپاتتاعى شارالار قر پرەزيدەنتىنىڭ 2010 جىلعى 1 اقپانداعى № 923 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى سەكتورىن داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا كوزدەلگەن.
ۇلتتىق بانك اقشا-كرەديت ساياساتىن ازىرلەۋ جانە جۇرگىزۋ كەزىندە ىشكى جانە سىرتقى ەكونوميكالارداعى احۋالعا ۇنەمى مونيتورينگ جانە تالداۋ ءجۇرگىزەدى, قازاقستانداعى ماكروەكونوميكالىق احۋالعا تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىن ىقتيمال تاۋەكەلدەردى باعالايدى. بۇل رەتتە ەكونوميكانىڭ ءىشىندە, سول سياقتى ودان تىس ورىن الىپ وتىرعان جانە الەۋەتتى تاۋەكەلدەرگە قاراماستان باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ تابىلادى. قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى دە ۇلتتىق بانك ءۇشىن ستراتەگيالىق مىندەتتەر بولىپ تابىلادى. تيىسىنشە, بۇل باعىتتاعى شارالار تۇراقتى تۇردە قابىلدانادى.
– بيىلعى كۇزدە ۆاليۋتا نارىعىندا قانداي ۇردىستەر باسىم بولۋدا, وتاندىق ۆاليۋتامىز قانشالىقتى ورنىقتى جانە ۇلتتىق بانكتىڭ تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى قۇرالدارى مەن مۇمكىندىكتەرى قانداي؟
– 2011 جىلعى قىركۇيەكتە تەڭگەنىڭ اقش دوللارىنا قاتىستى السىرەۋى بايقالدى. قازاندا تەڭگە تۇراقتى بولدى, بۇل رەتتە باعامنىڭ ازداپ نىعايۋى بايقالادى. سونداي-اق ۇلتتىق بانك تەڭگە باعامىن قالىپتاستىرۋعا بارىنشا از قاتىسادى. الايدا تەڭگەنىڭ ايىرباستاۋ باعامىنىڭ كۇرت تۇراقسىزداندىرعىش دۇمپۋلەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانە تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىنداعى شارالاردى ۇلتتىق بانك قابىلداۋدا جانە الداعى ۋاقىتتا دا قابىلداي بەرمەك.
دوللارعا بايلانىستىرا وتىرىپ…
– ۇلتتىق ۆاليۋتا ەكونوميكانى دوللارلاندىرۋ كولەمىن بارىنشا ازايتا الدى, مۇنداي مىندەت بولاشاقتا دا قويىلىپ وتىر ما؟ بۇل پروبلەمانىڭ تەڭگەدەن ونىڭ قۇرىلعان ساتىنەن باستاپ قالماي كەلە جاتقاندىعى بەلگىلى جانە ول تۋرالى ساراپشىلار دا ۇنەمى ايتۋدا. قازىر بارلىعى تۇسىنىكتى بولعانىمەن, بۇل جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دا پروبلەماسى عوي…
– تۇتاستاي العاندا, ەكونوميكانى دوللارسىزداندىرۋ – ورتالىق بانك تاراپىنان ۇنەمى نازاردى تالاپ ەتەتىن ايتارلىقتاي ۇزاق ۇدەرىس. كوپ نارسە ىستەلدى, الايدا بۇل باعىتتا الدا تالاي جۇمىس بار. ءماسەلەن, 2011 جىلعى قىركۇيەكتىڭ سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا رەزيدەنتتەردىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىندا نومينيرلەنگەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەگى دەپوزيتتەرى دەپوزيتتەردىڭ ءبۇكىل سوماسىنىڭ شامامەن 33%-ىن قۇرايدى. بۇل رەتتە شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەردىڭ ۇلەسى بىرتىندەپ تومەندەپ جاتقانىن اتاپ ءوتكەن ءجون, بۇل حالىقتىڭ تەڭگەگە جانە بانك جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىنىڭ ارتقانىن بىلدىرەدى. 2009 جىلدىڭ سوڭىندا شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەر شامامەن 44%-دى قۇراعانىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. دەمەك, تومەندەگەنى ايتپاسا دا بەلگىلى.
…رۋبلمەن ۇيلەسە وتىرىپ
– كەدەن وداعى قۇرىلعاننان كەيىن تەڭگەنى دوللارعا تاڭۋمەن قاتار كوبىنە رۋبلمەن قاتار قويا باستادىق. ۆاليۋتالاردىڭ ارقايسىسى ءوز ۆاليۋتالىق دالىزىندە قوزعالعانىمەن, كوپتەگەن وقىرمانداردا تەڭگە رۋبلمەن رەزونانستا بولماي ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى, سەبەبى باعامدار كەدەن وداعى شەڭبەرىندە ءوزارا بايلانىسۋى مۇمكىن؟ وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن بايلانىستىرۋ قاجەت بولماي ما؟
– ەڭ الدىمەن, ايىرماشىلىقتى اتاپ ءوتۋ قاجەت. قازاقستاندا رەسەيدەگىدەي ۆاليۋتالىق ءدالىز ەمەس, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامىنىڭ رەجىمى قولدانىلاتىنىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن. وسىعان قاراماستان, تەڭگە مەن رۋبل ءىس جۇزىندە ارقاشان ءبىر باعىتتا قوزعالۋدا. وسىلايشا, ولار ءبىر-بىرىمەن ايتارلىقتاي ءوزارا بايلانىسقان. بۇل رەسەيدىڭ دە, قازاقستاننىڭ دا ۆاليۋتالارىنىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە مۇنايدىڭ الەمدەگى نارىقتارداعى باعالارىنىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى. مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ ءوسۋىمەن ەكى ۆاليۋتا دا نىعايادى, مۇناي باعاسىنىڭ تۇسۋىمەن – السىرەيدى.
بۇدان باسقا, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ساياسي جانە ءوزارا ساۋدا قارىم-قاتىناستارى ايتارلىقتاي تىعىز. بۇل ەلدەرىمىزدە ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ كەزىندە بەلگىلى ءبىر ءىز قالدىراتىنى ءسوزسىز. سوعان قاراماستان, ءوز جولىمىزدى تاڭداۋدا ءبىز تاۋەلسىزبىز, ال كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى ايتارلىقتاي تىعىز ىقپالداسۋعا, ونىڭ ىشىندە اقشا-كرەديت جانە ۆاليۋتا ساياساتتارىن جۇرگىزۋ ماسەلەلەرىندە ىقپالداسۋعا جاردەمدەسەتىن بولادى.
اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋ ماسەلەسى بويىنشا كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر ورتالىق بانكتەرىنىڭ اقشا-كرەديت ساياساتتارىن قاتاڭ ءوزارا بايلانىستىرۋ ماسەلەسىنىڭ قويىلماعانىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتەردىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتتارىن كەلىسۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بۇل ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى جانە ەلدەردىڭ ەكونوميكالارىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ەكونوميكالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ بىرىڭعاي قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋدى, سونداي-اق نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ولشەمدەرىن كەلىسۋدى بولجايدى.
ۇلتتىق بانكتىڭ رەزەرۆتەرى 32 ميلليارد دوللاردان استى
– ۇلتتىق بانكتىڭ اقپاراتىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ دە, ۇلتتىق بانكتىڭ ءوزىنىڭ دە اۆر-ءى داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە تۇراقتى تۇردە وسۋدە. قازىرگى كەزدە ونىڭ قۇرىلىمى قانداي جانە باعامداردىڭ جوعارى قۇبىلمالىلىعى مەن التىن اكتيۆتەردىڭ قۇنىن ەسكەرە وتىرىپ قر ۇب-نىڭ ساياساتى قانداي بولماق؟
– 2011 جىلى قازاقستاندا حالىقارالىق رەزەرۆتەردىڭ وزگەرۋ ديناميكاسى ءوسۋدىڭ وڭ قارقىنىن كورسەتۋدە. ماسەلەن, 2011 جىلعى 10 ايدا تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرى, ۇلتتىق قوردىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى اكتيۆتەرىن قوسا العاندا (42,4 ملرد. دوللار) 26,6%-عا ءوستى جانە 2011 جىلعى قازاننىڭ اياعىنداعى جاعداي بويىنشا 75 ملرد. دوللار بولدى. اعىمداعى جىلعى ءۇشىنشى توقساننىڭ اياعىندا ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرىنىڭ جالپى كولەمى 32 ميلليارد دوللارعا جۋىق بولدى جانە پورتفەلدىك ءبولۋ مىناداي بولدى: ينۆەستيتسيالىق پورتفەل (70%), وتىمدىلىك پورتفەلى (17%), التىن پورتفەلى (12%), ستراتەگيالىق پورتفەل (1%).
ەڭ ءىرىسى ينۆەستيتسيالىق پورتفەل بولىپ تابىلادى, ونىڭ قوسالقى پورتفەلدەرى ەۋرودا (35%), اقش دوللارىندا (30%), جاپون يەناسىندا (30%), بريتان فۋنتتارىندا (10%), اۆستراليا دوللارىندا (5%), كانادا دوللارىندا (5%) جانە كورەيا ۆوناسىندا (5%) نومينيرلەندى. اۆا-ءنىڭ ساقتالۋىن جانە جوعارى وتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ولار كوپ دارەجەدە دامىعان ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىنا ينۆەستيتسيالاندى. سونىمەن بىرگە, قر ۇب قارجى نارىقتارىن تالداۋ بويىنشا جانە التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرىن ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزەتىنىن اتاپ ايتۋ قاجەت.
اقشا اينالىمى زاڭى: تالاپ ەتىلەتىننەن از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس
– ەكونوميكاداعى اقشا اينالىسىنىڭ جىلدامدىعى – ەكونوميكا جاعدايىنىڭ ماڭىزدى سيپاتتارىنىڭ ءبىرى. تەڭگە قانداي جىلدامدىقپەن اينالادى جانە «توقىراۋ» پايدا بولماس ءۇشىن, «قانىازدىققا» ۇشىراماس ءۇشىن, نەمەسە كەرىسىنشە «اقشا» قىسىمى ءوسىپ كەتپەۋى ءۇشىن قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا قانشا اقشا قاجەتتىگىن قالاي انىقتاۋعا بولادى. بۇل سۇراقتى ستۋدەنت ءاليا قويدى, ول وسى تاقىرىپ بويىنشا رەفەرات دايىنداۋ ۇستىندە جانە ءسىزدىڭ جاۋابىڭىزدى پايدالانعىسى كەلەدى.
– ستۋدەنتتىڭ رەفەراتىنا كومەكتەسۋگە تىرىسايىن. سونىمەن, اقشا اينالىسىنىڭ جىلدامدىعى – بۇل مامىلەلەرگە قىزمەت كورسەتۋ كەزىندەگى اقشا اينالىمدارىنىڭ جىلدىق ورتاشا سانى. اقشا اينالىسى جىلدامدىعىنىڭ وزگەرۋى كوپتەگەن فاكتورلارعا بايلانىستى, اتاپ ايتقاندا ەكونوميكالىق داعدارىسقا جانە ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ, ءوسۋ قارقىنىنا, ينفلياتسيا دەڭگەيىنە, كرەديتتىڭ دامۋ دەڭگەيىنە, قولما-قول جاسالمايتىن ەسەپ ايىرىسۋلارعا, ەسەپ ايىرىسۋلاردى اۆتوماتتاندىرۋعا, تولەم اينالىمى قۇرىلىمىنا جانە ت.ب. ونىڭ ىشىندە, 2011 جىلعى ماۋسىمنىڭ اياعىنداعى جاعداي بويىنشا اقشا اينالىسى جىلدامدىعى 2,53 بولدى, بۇل رەتتە, 2010 جىلدىڭ اياعىندا بۇل كورسەتكىش 2,57 دەڭگەيىندە بەلگىلەنگەن.
جالپىعا ورتاق پىكىر بويىنشا اقشا كوپتىك ەتپەيدى. الايدا ەكونوميكا ءۇشىن بۇل پىكىر مۇلدە قايشى: اقشا ەكونوميكانىڭ وزىنە قانشالىقتى قاجەت بولسا, سوعان تەپە-تەڭ بولۋى كەرەك. ەكونوميكاداعى اقشا كولەمى كوپتەگەن فاكتورلارعا تاۋەلدى جانە ەلدەر اراسىنداعى ايىرماسى بارىنشا كۇشتى ەكەندىگىن اتاپ ايتامىن. تۇتاستاي العاندا, ەلدەگى ەكونوميكانىڭ نومينالدىق ءوسۋ قارقىنى اقشا ماسساسىنىڭ ءوسۋ قارقىنىمەن سالىستىرمالى بولۋى كەرەك. ەگەر اقشا ماسساسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنىنان اسىپ كەتسە, ادەتتە, ەل ەكونوميكاسىندا ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ كۇشەيۋى بايقالادى. كەرى قۇبىلىس ءجۇرگەن كەزدە, ول نارىقتا قولما-قول اقشانىڭ جەتىسپەۋىنە جانە تيىسىنشە ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قارقىنىن تەجەۋگە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىز بويىنشا قازاقستاندا اقشا ماسساسىنىڭ قازىرگى دەڭگەيى ەكونوميكانىڭ قازىرگى دەڭگەيىنە بارا-بار بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتقاندا, اعىمداعى جىلعى قىركۇيەكتە اقشا ماسساسى 3,2% - 9820,9 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. جىل باسىنان بەرى ءوسۋ 15,8% بولدى. اينالىستاعى قولما-قول اقشانىڭ كولەمى 0,5% ءوستى جانە 1260,7 ملرد. تەڭگە بولدى. جىل باسىنان بەرى 9,8%-عا ءوستى. وسى كەزەڭدە بانك جۇيەسىندەگى دەپوزيتتەر سونداي-اق 3,6%-عا, 8560,3 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. جىل باسىنان بەرى – 16,7%-عا ءوستى. بۇل رەتتە, اقشا ماسساسىنىڭ قۇرىلىمىنداعى دەپوزيتتەردىڭ ءۇلەسى دەپوزيتتەردىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ اينالىستاعى قولما-قول اقشانىڭ ءوسۋ قارقىنىمەن سالىستىرعاندا الدا بولۋى سالدارىنان 2011 جىلعى تامىزداعى 86,8%-دان 2011 جىلعى قىركۇيەكتە 87,2%-عا دەيىن ءوستى.
ءبىزدىڭ ەسەپتەۋلەرىمىز بويىنشا, قازىرگى كەزدە ەكونوميكاداعى اقشانىڭ كولەمى جەتكىلىكتى بولىپ تابىلادى. ەلدە قالىپتى اقشا اينالىمى بايقالادى. سوندىقتان ۇلتتىق بانك ەكونوميكاعا قوسىمشا اقشا قۇيۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايدى.
ەڭ باستى كۇندەر مەن ادامدار – تەڭگە قاتارىندا
– سوڭعى كەزدە تەڭگەنىڭ بانكنوتتارى مەن مونەتالارى قاتارىندا كوپتەگەن جاڭالارى پايدا بولدى. بۇل ەل تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعالار مەن كۇندەرگە عانا قاتىستى ما؟ الدە وسىلايشا, اقشا قاتارى جاڭارتىلا ما؟ وسىعان بايلانىستى سۇراق – ەسكى ديزاينمەن شىعارىلعان اقشا اينالىمنان شىعىپ قالماي ما؟
– بۇل ناقتى پايىمداۋ ەمەس: بانكنوت جانە مونەتالار قاتارىندا – جاڭا نومينالدار جوق! ەستە قالاتىن, مەرەيتويلىق كۇندەرگە جانە جالپىمەملەكەتتىك ءمانى بار وقيعالارعا ارنالعان بانكنوتتار مەن مونەتالار عانا بار. ولار دا نومينالدىق قۇنى بويىنشا زاڭدى تولەم قۇرالدارى بولىپ تابىلادى. قولدانىستاعى ديزايننىڭ اينالىستا جۇرگەن بانكنوتتارى مەن مونەتالارى اينالىستان الىنبايدى. جاڭا ديزايننىڭ ەسكەرتكىش بانكنوتتارى اينالىسقا شەكتەۋلى تارالىممەن شىعادى جانە, ادەتتە, ولارعا ۇلتتىق بانك ۇلتتىق ۆاليۋتاعا ارنالعان جاڭا قورعانىش ەلەمەنتتەرىن سىناقتان وتكىزەدى.
– ەگەر بۇل مەملەكەتتىك قۇپيا بولىپ تابىلماسا, قر ۇب بانكنوتتارى مەن مونەتالارى ديزاينىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس جىل اياعىنا دەيىن «پرەمەرالار» تاعى بولا ما؟
– جىل اياعىنا دەيىن «شىعىس كۇنتىزبەسى» سەرياسىنان «ۇلۋ جىلى» ەسكەرتكىش مونەتاسىن جانە د.ا.قوناەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان مونەتالاردى شىعارۋ جوسپارلانۋدا. ۇلتتىق بانك قولدانىلىپ جۇرگەن پراكتيكاعا سايكەس باق-تا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ كوللەكتسيالىق جانە ەسكەرتكىش اقشا بەلگىلەرىن شىعارۋ تۋرالى ولار شىعاتىن كۇنى رەسمي جاريالايدى.
بۇكتەلگەننەن ەشتەڭەسى كەتپەيدى!
– وقىرمانداردىڭ سۇيىكتى سۇراعى. ءار ءتۇرلى نومينالداردىڭ بانكنوتتارى ۇزاق ءومىر سۇرە مە جانە ءبىزدىڭ اقشامىز ۇنەمى تازا قالپىندا بولۋ ءۇشىن قر ۇب قۇرىلىمدارى قانداي جۇمىس جۇرگىزەدى؟
– بانكنوتتاردىڭ ورتاشا قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى 6 ايدان 5 جىلعا دەيىن. بانكنوتتاردىڭ قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعى ونىڭ نومينالىنا بايلانىستى. اينالىستا نومينالدارى تومەن بانكنوتتار 6 ايدان 8 ايعا دەيىن جۇرەدى, ال ىرىلەرى 5 جىلعا دەيىن. ءار بانكنوت ايىرىقشا وڭدەۋ ءادىسىنىڭ ناتيجەسىندە 2000-نان 4000-عا دەيىن بۇكتەۋگە توزەدى. ارينە, بارلىعى دا ەڭ الدىمەن كۋپيۋرانىڭ نومينالىنا جانە ونى پايدالانۋ تاسىلىنە بايلانىستى. بانكنوت بانك ۇياشىعىندا ءوز قالپىندا جاتسا ونىڭ ءجونى باسقا, ال ءبىر ءامياننان باسقاسىنا اۋىسىپ جۇرسە – ول باسقاشا. بىراق ۇلتتىق بانك توزعان, لاستانعان, جىرتىلعان, جەلىمدەلگەن بانكنوتتار مەن اقاۋلى مونەتالاردى قولما-قول اقشا اينالىسىنان الۋ بويىنشا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزەدى. بۇل اقشا قاتارىنىڭ تازالىعىن دا قامتاماسىز ەتەدى.
– حالىق تا, بيزنەس تە بارعان سايىن تولەمنىڭ قولما-قول جاسالمايتىن نىسانىن كوبىرەك يگەرۋدە. ونىڭ ىشىندە – تولەم كارتالارى جانە ەلەكتروندىق اقشا. قولما-قول جاسالمايتىن تولەمنىڭ كولەمى قولما-قول تولەمگە قاتىناسى بويىنشا تەپە-تەڭدىگى قانداي؟
– قولما-قول جاسالمايتىن تولەمدەردىڭ جانە ەلەكتروندىق اقشا سياقتى يننوۆاتسيالىق تولەم قۇرالدارىنىڭ دامۋى قر ۇب قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق بانك 2010-2011 جىلدارى ەلەكتروندىق اقشانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن زاڭدى تۇردە بەكىتۋ جانە تولەمدەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ولاردى شىعارۋ مەن پايدالانۋ كەزىندە تۋىندايتىن قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋ ماقساتىندا پارلامەنت ماجىلىسىندە جانە سەناتتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەلەكتروندىق اقشا ماسەلەلەرى بويىنشا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن كەلىسۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. 2011 جىلعى 21 شىلدەدە بۇل زاڭعا ەل پرەزيدەنتى قول قويدى. ۇلتتىق بانك سونداي-اق ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋ, پايدالانۋ جانە وتەۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن, سونداي-اق ولاردىڭ ەميتەنتتەرىنە جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى ەلەكتروندىق اقشا جۇيەلەرىنە تالاپتاردى بەلگىلەيتىن ءتيىستى زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردى ازىرلەدى جانە بەكىتتى. وسىلايشا, قازىرگى كەزدە قازاقستان بانكتەرىنىڭ ەلەكتروندىق اقشانى شىعارۋعا جانە ولاردىڭ اينالىسىنا ارنالعان قاجەتتى قۇقىقتىق بازا دايىندالدى.
سونداي-اق تولەم كارتوچكالارى نارىعىن دامىتۋعا ۇلكەن كوڭىل بولىنەدى. تۇتاستاي العاندا, 2011 جىلدىڭ 9 ايىندا قازاقستاندىق ەميتەنتتەردىڭ ءتولەم كارتوچكالارىن پايدالانا وتىرىپ جاسالاتىن ءتولەمدەر كولەمى 3 046,2 ملرد. تەڭگە سوماسىنا 111,3 ملن. ترانزاكتسيانى قۇرادى. بۇل رەتتە قولما-قول جاسالمايتىن تولەمدەر جالپى ساننىڭ جانە سومانىڭ تيىسىنشە 19,9%-ىنا جانە 13,5%-ىنا سايكەس كەلەدى. سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ قارجى ينستيتۋتتارى تولەم كارتوچكالارىنا قىزمەت كورسەتۋ جەلىسىن كەڭەيتۋ ءجونىندە تۇراقتى نەگىزدە جۇمىس جۇرگىزۋدە. ءماسەلەن, قازاقستاندا 2011 جىلعى 1 قازانداعى جاعداي بويىنشا اقى تولەۋگە تولەم كارتوچكالارىن قابىلدايتىن 11 657 ساۋدا كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى, ولار 17 704 ساۋدا نۇكتەسىندە تولەم كارتوچكالارىنا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن جابدىقتاردى ورناتتى. تولەم كارتوچكالارىنا قىزمەت كورسەتۋ جەلىسى 2011 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى جاعداي بويىنشا مىناداي تۇردە بەرىلدى: 7 920 بانكومات, 27 579 POS-تەرمينالى جانە 616 يمپرينتەر.
قولما-قول جاسالمايتىن تولەمدەر كولەمىنىڭ ءوسۋى مەن اينالىستاعى قولما-قول اقشا ماسساسى كولەمىنىڭ ازايۋى قولما-قول جاسالمايتىن ەسەپ ايىرىسۋلاردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن پايدالانۋدا قولايلى, قاۋىپسىز جانە قىمبات ەمەس جاعداي جاساۋعا بايلانىستى جانە تۇتاستاي العاندا حالىقتىڭ ەسەپ ايىرىسۋدىڭ وسى نىسانىنا كوزقاراسىنىڭ وڭ وزگەرىسىمەن بايلانىستى. وسى باعىتتاعى قوزعالىس ازىرشە ويداعىداي دەڭگەيدە قارقىندى بولماعانىمەن ۇدەرىستى بارىنشا وڭ سيپاتتا دەۋگە بولادى.
جاساندىلىققا جول بەرمەۋ
– اقشانى قولدان جاساۋ – بارلىق ۆاليۋتاعا ورتاق پروبلەما. جاقىندا عانا جالعان تەڭگە جايىندا تاعى دا حابار بولدى. ساراپشىلار جالعان اقشانىڭ تومەن ساپاسى تۋرالى ايتىپ وتىر, الايدا ازاماتتاردىڭ ءبارى بىردەي ولاردى بىردەن تاني المايدى. ۇلتتىق بانك تەڭگەنى قورعاۋ ءۇشىن نە ىستەيدى؟
– جالعان اقشا جاساۋ العاشقى اقشا پايدا بولعان كۇننەن باستاپ بار جانە وكىنىشكە وراي اقشا بەلگىلەرىن قولدان جاساۋدى تۇبىرىنەن جويۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس. قر ۇلتتىق بانكى, كەز كەلگەن باسقا ەميسسيالىق بانك سياقتى, اقشا بەلگىلەرىنە جالعان اقشا جاساۋشىلار ءۇشىن ولاردى شىعارۋ تەحنولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلى, ەڭبەكتى جانە شىعىندى كوپ قاجەت ەتەتىن قورعانىش ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋدى الدىنا مىندەت ەتىپ قويادى.
ۇلتتىق بانكتە بۇل مىندەت ەكى نەگىزگى باعىت بويىنشا شەشىلەدى:
1) ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ قورعانىش ەلەمەنتتەرىن تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرۋ;
2) اقپاراتتىق جۇمىس, حالىققا بانكنوتتاردىڭ جانە مونەتالاردىڭ تولەمگە جارامدىلىق جانە تۇپنۇسقالىلىق بەلگىلەرىن ءتۇسىندىرۋ, ياعني حالىققا ارناپ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تۇراقتى تۇردە سويلەۋ, بۋكلەتتەر, پلاكاتتاردى, ۇنپاراقتار, فيلمدەر جانە روليكتەر شىعارۋ.
تەڭگەنىڭ سۋرەتىن سالىپ… ۇلتتىق بانكتەن جۇلدە الۋ
– ۇلتتىق بانك جاقىندا عانا ەرەسەكتەر مەن بالالار اراسىندا مونەتالاردىڭ ەڭ ۇزدىك ديزاينىنا كونكۋرس جاريالادى. ونىڭ ماقساتى قانداي جانە حالىق وعان قانشالىقتى دەڭگەيدە بەلسەنە قاتىسۋدا؟
– ۇلتتىق بانك قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ شەڭبەرىندە «مەنىڭ قازاقستانىم» تاقىرىبىنا مونەتالاردىڭ ەڭ ۇزدىك ديزاينىنا ەلدىڭ شىعارماشىلىققا اۋەس جانە مۇددەلى ازاماتتارى اراسىندا اشىق كونكۋرس وتكىزۋدى جالعاستىرۋدا. كونكۋرس ەكى نوميناتسيا بويىنشا جۇرگىزىلەدى - «حالىقتىق مونەتا» جانە «بالالار مونەتاسى». كونكۋرس ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ يميدجىن نىعايتۋعا باعىتتالعان وزىق يدەيالاردى ىزدەۋ مەن قولداۋ ماقساتىندا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىن بۇرىنعىدان دا تانىمال ەتۋ, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەدەلىن ەكونوميكالىق تاۋەلسىز, دەربەس مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاريالاندى.
قازىرگى كەزدە, ۇلتتىق بانككە ەكى نوميناتسيا بويىنشا 70-تەن استام جۇمىس كەلىپ ءتۇستى. ءبىزدىڭ حالىقتىق ديزاينەرلەر ءۇشىن كونكۋرسقا قاتىسۋعا ءالى دە ۋاقىت بار, سەبەبى كوپتەگەن وتىنىشتەر بويىنشا كونكۋرستىق جۇمىستاردى قابىلداۋ ۋاقىتى اعىمداعى جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتىلدى, ال كونكۋرستىڭ ناتيجەلەرىن اعىمداعى جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا شىعارۋ جوسپارلانۋدا!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەۆتينا دونسكيح.
RSS تەڭگەنىڭ كامەلەتتىك جاسقا كەلگەن كۇنى. ۇلتتىق ۆاليۋتا داعدارىستار مەن قۇنسىزدانۋلار ارقىلى سىناقتان ءوتىپ,
تۋعان كۇنىن ويداعىداي قارسى الىپ وتىر.
TW 18 جىل – ۇلتتىق ۆاليۋتامەن بىرگە.
