ءبىز قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلانۋىن جانە بۇگىنگى توراعالىق قىزمەتىمىزدى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ەلىمىزگە جانە ونىڭ بەيبىتشىل ساياساتىنا دەگەن سەنىمى دەپ بىلەمىز.
ورتالىق ازيانىڭ بۇل مارتەبەلى قىزمەتتەگى ءبىرىنشى مەملەكەتى رەتىندە ءبىز وڭىرىمىزدەگى حالىقتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمنىڭ وسى ماڭىزدى «ۇنىنە» اينالدىق. قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى ءبىرىنشى جىلى ءوتتى.
ءبىز كەڭەستىڭ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىسۋ بارىسىندا بارىنشا بەلسەندى, كونسترۋكتيۆتى جانە ءادىل بولۋعا تىرىستىق. اۋعانستان/تاليبان, يليم/دايش, ءال-كايدا جانە سومالي/ەريترەي جونىندەگى كوميتەتتەردى باسقارا وتىرىپ, ولاردىڭ جەمىستى قىزمەت ەتۋىنە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسىپ كەلەمىز.
الەمدىك قوعامداستىق ‒ الۋان ءتۇرلى جانە كوپ قىرلى سيپاتى ارقىلى كۇشەيە تۇسكەن ءبىرتۇتاس ورگانيزم. ول جەر بەتىندەگى ۇلتتار مەن حالىقتار اراسىندا تەڭگەرىم مەن ۇيلەسىم بولعان كەزدە عانا العا باسىپ, دامي الادى. سول سەبەپتى, ءىز قۇقىق ۇستەمدىگىنە نەگىزدەلگەن قاۋىپسىز الەم مەن ادىلەتتى الەمدىك تارتىپكە بىرلەسە قول جەتكىزۋىمىز كەرەك.
بۇل ىستە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءرولى زور جانە وعان تاريحي ميسسيا جۇكتەلەتەنى دە ءسوزسىز. ادامزات XXI عاسىردا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان ازات الەم قۇرۋ ءۇشىن لايىقتى جولدان وتە الادى دەپ سەنەمىن.ۇجىمدىق ءىس-قيمىلدان قۋات العان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ سەنىمى, ەرىك-جىگەرى مەن اقىل-پاراساتى پلاتەنامىزدىڭ جاھاندىق اپاتقا قشىراۋىنا جول بەرمەيدى دەپ سەنەمىن.
كەڭەستىڭ بارلىق مۇشە-مەملەكەتتەرىنە بەرىك ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن ريشالىعىمدى بىلدىرەمىن. بۇگىنگى ءىس-شارا قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى توراعالىعى كەزىندەگى نەگىزگى شارا. جيىن جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى ەڭ وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە ارنالىپ وتىر.
بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزۋ جولىنداعى سەنىم شارالارى شيەلەنىستىڭ الدىن الۋ مەن ماڭىزدى جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋدە نەگىزگى ءرول وينايدى. مەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىنىڭ مىنبەرىنەن ازياداعى قاۋىپسىزىدك پەن سەنىم شارالارى جونىندەگى وڭىرلىك قۇرىلىم قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس ايتقان بولاتىنمىن.
تىنىمسىز ديپلوماتيالىق جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە بۇل مەحانيزم قۇرىلدى. قازىرگى تاڭدا ازياداعى ءوزارا ىقپالتاستىقتىڭ جانە سەنىم شارالارى كەڭەسى وڭىردەگى 26 مەملەكەتتى بىرىكتىرىپ, جەمىستى جۇمىس ىستەۋدە. شيرەك عاسىردان كەيىن بۇۇ عيماراتىندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندەگى قازاقستان اتىنان ءسوز سويلەپ تۇرمىن.
بىراق جەكەلەگەن ەلدەر اراسىندا دا, جاھاندىق دەڭگەيدە دە ءوزارا سەنىمدى ارتتىرۋ ماسەلەسىنىڭ ءالى دە كۇردەلى ەكەنىن جانە ونىڭ كۇننەن-كۇنگە وزەكتى بولا تۇسكەنىن ايتۋعا ءماجبۇرمىن. سەنىم شارالارى جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قولداۋدىڭ, بۇكىل پلانەتا كولەمىندە بەيبىتشىلىك نىعايتۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەلەمەنتى رەتىندە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى ءتيىس.
نەلىكتەن؟
بىرىنشىدەن, سەنىم شارالارى بۇكىل ادامزاتقا جاڭا جويقىن سوعىس قاتەرى تونگەن XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جاپپاي جويىلۋ قاۋپىنىڭ الدىن الۋ كەزىندە ءوزىن-ءوزى اقتادى. بۇۇ جارعىسىندا «بىزدىك باستى مىندەتىمىز ‒ كەلەر ۇرپاقتى سوعىس ورتىنەن قۇتقارۋ» دەپ جازىلعان. بۇۇ جۇيەسىندەگى شيرەك عاسىر ىشىندە مەنىڭ ەلىم قارقىندى دامۋ جولىنان ءوتتى.
يادرولىق ارسەنال بويىنشا الەمدەگى ءتورتىنشى ەلدەر تاراتپاۋ جونىندەگى قوزعالىستىڭ كوشباسشىسىنا اينالدىق. يادرولىق قارۋدان جانە يادرولىق دەرجاۆا مارتەبەسىنەن باس تارتۋ ءبىزدىڭ سانالى ءارى شىنايى تاڭداۋىمىز جانە قازاقستاننىڭ بارشا حالقى قولداپ, الەمدىك قوعامداستىق لايىقتى باعاسىن بەرگەن ەرىكتى قادامىمىز بولدى. بۇگىندە ەلىمىز يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بارلىق ىرگەلى حالىقارالىق كەلىسىمدەردىڭ قاتىسۋشىسى بولىپ وتىر. ءبىز يادرولىق قارۋى جوق مەملەكەت رەتىندەگى مارتەبەمىزدى زاڭدى تۇردە بەكىتتىك.
ەكىنشىدەن, ءوزارا سەنىم احۋالى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزە الادى. ماگاتە-ءنىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ اشىلۋى ‒ وسى ىنتىماقتاستىقتىڭ جارقىن مىسالى ءارى ونىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ كورىنىسى, قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا وسىلايشا كەزەكتى ۇلەس قوستى.
ۇشىنشىدەن, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز جولى وزگە ەلدەرگە ۇلگى ءارى تاجىريبە تۇرعىسىنان كومەك بولار ەدى. ءبىز تاۋەلسىز ەل بولىپ, مەملەكەتىمىزدى نىعايتتىق. يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ جانە يادرولىق دەرجاۆالاردان شابۋىل جاساماۋ كەپىلدىگىن الىپ, جوعارعى بەدەلگە يە بولدىق. وسى رەتتە, سولتۇستىك كورەيا باسشىلىعىن ءبىزدىڭ جولىمىزبەن جۇرۋگە شاقىرامىز.
تورتىنشىدەن, عىلىمي-تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ قازىرگى مۇمكىندىكتەرى جانە جاھاندانۋدىڭ شىنايى بولمىسى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن تاراتپاۋ مىندەتىن ادامزاتتىڭ امان ساقتالىپ قالۋ ماسەلەسىنە اينالدىرىپ وتىر. جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارى بار ەلدەردىڭ كوبەيۋى, يادرولىق, حيميالىق, بيولوگيالىق جانە راديولوگيالىق قارۋدىڭ دەسترۋكتيۆتى كۇشتەردىڭ قولىنا ءتۇسۋ قاۋپىن تۋدىرادى.
يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى بۇگىنگى قۇقىقتىق باسا XX عاسىر سوڭىندا «يادرولىق دەرجاۆالار كلۋبىنىڭ» كەڭەيۋىنە توسقاۋىل بولا المادى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا نەگىزدەلگەن بارشامازعا قاجەت تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ تەرەڭ مەنتالدى وزگەرىستەر مەن كوپجاقتى جاڭا ساياسي شەشىمدەردى تالاپ ەتەدى دەپ ويلايمىن.
تاراتپاۋ سالاسىنداعى سەنىمدى نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن مىنانداي شارالار اتقارۋدى ۇسىنامىن.
ءبىرىنشى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتان شىعۋ پروتسەسىن قيىنداتۋ قاجەت دەپ سانايمىن. قحدر-دىڭ ارەكەتى يادرولىق قارۋدى يەلەنسەم دەگەن امبيتسياسى بار باسقا ەلدەردى وسىنداي قادامعا يتەرمەلەۋى مۇمكىن. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا كۇمان كەلتىرمەي, بۇل شارتتى بۇزاتىن ەلدەر ءۇشىن وسىنىڭ ناقتى سالدارىن (سانكتسيا شارالارىن قوسا العاندا) ايقىندايتىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ارنايى قارارىن ازىرلەۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىن.
ەكىنشى. جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن يەمدەنۋگە جانە تاراتۋعا قاتىستى ءواتاڭ شارا قولدانۋدىڭ ناقتى جۇمىس ىستەيتىن مەحانيزمىن ازىرلەۋ كەرەك. مۇنداي كوپجاقتى كەلىسىمدەردى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جەكەلەگەن قارارلارىندا بەكىتۋ قاجەت.جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلدارىن يەمدەنۋ نيەتىنە جول بەرمەۋدىڭ باستى شاراسى رەتىندە اتوم قارۋىن يەلەنۋدەن ەرىكتى تۇردە باس تارتقان جانە يادرولىق قارۋى جوق مەملەكەتتەرگە يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ بەرەتىن كەپىلدىگىن زاڭ جۇزىندە مىندەتتەيتىن جۇيەنى دامىتۋ قاجەت.
ءۇشىنشى, جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن جاڭارتۋ پروتسەسىنىڭ ءساتتى نەمەسە ءساتسىز بولۋى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ميليتاريستىك ءاناحرونيزمدى ەڭسەرۋ قابىلەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. ەش ماعىناسى جوق ءارى ارانداتۋشىلىق تۋعىزاتىن اسكەري بلوكتارعا ءبولىنۋدى وتكەننىڭ ۇلەسىنە قالدىرۋ كەرەك. ءدال وسى تۇستا مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىم اسا قاجەت. مەن سوعىسقا قارسى جالپىالەمدىك شارالار تۋرالى كوزقاارسىمدى «الەم, XXI عاسىر» اتتى مانيفەسىمدە ءبىلدىردىم. بۇل قۇجاتتا بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋعا جاعداي جاسايتىن ءىس-قيمىلداردى ۇسىنعان ەدىم.
ءتورتىنشى. حالىقارالىق قارىم-قاتىناسقا ساياسي سەنىم مەن جۇيەلى ديالوگتى مىندەتتى تۇردە قايتارۋ كەرەك. ءىس-قيمىلدى تولىقتاي قامتيتىن بىرلەسكەن جوسپار سونىڭ جارقىن مىسالى بولماق. يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى مامىلە قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى كوپ جاقتى ديپلوماتيانىڭ تابىستى بولاتىنىن كورسەتتى. ول كۇردەلى ماسەلەلەردى كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشۋدىڭ تاجريبە جۇزىندەگى مىسالىنا اينالدى.
وسى كەلىسىم قازاقستان دا ءوز ۇلەسىن قوسقان سەنىم احۋالىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. كەيبىر قاتىسۋشىلار تاراپىنان ءوز مىندەتتەمەلەرىن جۇزەگە اسىرۋدا تۋىنداعان قيىندىقتارعا قاراماستان ءىس-قيمىلدى تولىقتاي قامتيتىن بىرلەسكەن جوسپار ودان ءارى تابىستى ىسكە اسادى دەپ سەنەمىن. وسىنداي كونسترۋكتيۆتى ءتاسىلدى سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق پروبلەماسىن رەتتەۋدە دە قولدانۋعا بولادى دەپ ويلايمىز.
كورەيا تۇبەگىندەگى قازىرگى وقيعالار تەرەڭ قاراما-قايشىلىقتىڭ بار ەكەنىن ءبىلدىردى. وسىعان وراي, مۇددەلى تاراپتاردىڭ سولتۇستىك كورەيا ماسەلەسىن نەعۇرلىم جىلدام ءارى كونسترۋكتيۆتى جولمەن شەشۋگە شاقىرامىز. سەنىم احۋالىن قالىپتاستىرۋدىڭ جانە پحەنياننىڭ كەلىسسوز ۇستەلىنە ورالۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى رەتىندە «يادرولىق بەستىكتىڭ» كحدر-ءدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋىن جاقتايمىز. مۇددەلى تاراپتار قاجەت ەتكەن جاعدايدا, قازاقستان كەلىسسوز الاڭىن ۇسىنۋعا دايىن.
سەنىم شارالارى بۇگىندە درامالىق وقيعالاردى باستان وتكەرىپ جاتقان تاياۋ شىعىس ءۇشىن دە وزەكتى بولىپ وتىر. سيرياداعى شيەلەنىس ايماقتان الىس جاتقان وڭىرلەرگە دە زيانىن تيگىزۋدە.
ءوزارا سەنىمنىڭ جەنەۆا كەلىسسوزدەرىن تولىقتىرىپ, سيرياداعى جاعدايدى بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە قولدان كەلگەنشە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان استانا الاڭىنداعى ديالوگقا نەگىز بولعانىن وسى جەردە ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون.
بەسىنشى. جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنىڭ تارالۋىمەن كۇرەس جۇرگىزۋدەگى ءتيىمدى قۇرالدىڭ ءبىرى ‒ يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتار قۇرۋ. سونداي-اق, بۇل ۇجىمدىق سەنىم ءبىلدىرۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى.
تاياۋ شىعىستا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ كۇش-جىگەر جۇمساۋدى جالعاستىرۋدى ماڭىزدى دەپ سانايمىن. مۇددەلى تاراپتاردى جۇمىستى جاڭعىرتۋعا شاقىرامىن جانە كەيبىر ەلدەر اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر جاقىن ارادا شەشىمىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
التىنشى. بۇگىندە عىلىمي جەتىستىكتەردى پايدالانىپ, جانتالاسا قارۋلانۋدىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ تۋىنداۋ قاۋپى بار. وسىعان وراي, حالىقارالىق قوعامداستىق جاڭا اسكەري جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ جاسالۋى مەن تارالۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە ءتيىس.
سەنىم شارالارى عارىش كەڭىستىگىن ميليتاريزاتسيالاۋدىڭ الدىن الۋعا قاتىستى ورتاق ۇستانىم قالىپتاستىرۋ بارىسىندا دا كەرەك بولادى.
الەمدىك يادرولىق دەرجاۆالار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ءوزارا سەنىم جاعدايىندا عانا كوپتەگەن قاقتىعىستىڭ الدىن الىپ, ءتيىمدى رەتتەۋگە بولاتىنى بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعىنا اينالدى. يادرولىق اپاتتى بولدىرماۋ ءۇشىن ولارعا ادامزات الدىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. اسىرەسە, ءىرى يادرولىق دەرجاۆالار يادروسىز الەم قۇرۋ ءۇشىن كۇرەستىڭ الدىڭعى شەبىندە بولىپ, جاپپاي قىرىپقىرىپ-جويۋ ققارۋلارىن قىسقارتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋى قاجەت.
بىراق بۇل باسقا ەلدەر سىرت قالۋعا ءتيىس. ولار ەشتەڭەگە ىقپال ەتە المايدى دەگەندى بىلدىرمەيدى.
