سونىمەن قاتار ۇلتتىق بولمىس پەن بىرەگەيلىكتى تۇراقتاندىرىپ, ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ جانە بىلىمدارلىققا ۇمتىلۋ ەل ساياساتىنىڭ التىن دىڭگەگى بولىپ تابىلاتىنىنا نازار اۋدارادى. «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە», دەپ م.Əۋەزوۆ ايتقانداي, بۇگىنگى ۇرپاق كەشەگى تاريحىن, ءتىلىن, ءدىنىن بىلمەسە, ەلدىگىمىزگە سىن بولارى حاق. سوندىقتان دا ەلباسىمىز اتالمىش ماقالاسىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىك, پراگماتيزم, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى, سانانىڭ اشىقتىعى, ءتىل, ءدىن ماسەلەلەرى جانە ت.ب. ۇعىمداردى حالىقتىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ ساناسىنا ۇعىنىقتى ءارى ىقشام تىلمەن جەتكىزۋگە كوپ كوڭىل بولگەن.
وسى تۇرعىدان العاندا, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانگەلدى ايتالىنىڭ ءوزىنىڭ ء«دىن جانە دىندارلىق» اتتى ەڭبەگىندە ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ, جاڭا قوعامنىڭ دىنگە ورالۋى, ءدىندى قابىلداۋى جəنە ادامداردىڭ دىندارلىعىنىڭ قالىپتاسۋ ءۇردىسىنىڭ əلەۋمەتتىك مəسەلەلەرى جونىندە وي ءبولىسۋىن دەر مەزگىلىندە جاسالعان قادام دەۋگە بولادى. اۆتور بۇل ماسەلەلەردى əلەمدىك, رەسەيلىك جəنە ورتاازيالىق ءدىنتانۋ عىلىمى كونتەكسىندە سالىستىرىپ زەردەلەيدى, ورتاق زاڭدىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى وي قوزعايدى, بۇگىنگىسىن جان-جاقتى تالداپ, كەلەشەگىنە كوز جۇگىرتەدى. وسىنىڭ ءبارى باي دا بايىپتى ناقتى دەرەكتەر نەگىزىندە سارالانىپ, باعالانىپ, قازىرگى عىلىم مەن قوعامدىق تاجىريبەگە اسا قاجەت تەوريالىق تۇجىرىمدار مەن ۇسىنىمدار الىنعان.
ەڭبەك ەڭ الدىمەن وقۋشى جاستارعا ارنالعان. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعىنا مىناداي دالەلدەر كەلتىرۋگە بولادى.
بىرىنشىدەن, ەرەكشە وزەكتىلىگى, ياعني ونىڭ دەر مەزگىلىندە جازىلۋى. بۇگىنگى قوعامدا, جۇرتشىلىقتا ءدىن مەن دىندارلىق تۋرالى كوپتەگەن ساۋالدارعا دۇرىس جاۋاپقا دەگەن ۇلكەن سۇرانىس بار. تاۋەلسىزدىك زامانى تۇلعالارىنىڭ وزدەرىنىڭ جاڭعىرعان دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرىپ, يماندىلىققا ۇمتىلىپ بوي تۇزەۋى ءۇشىن شىنايى دىندارلىق تۋرالى تولىققاندى ماعلۇمات الۋعا مۇددەلى بولۋى – زاڭدى قۇبىلىس. اۆتور ولاردى ەرەكشە ءبىر عىلىمي ىجداعاتتىلىقپەن تالداپ, وقىرماننىڭ وڭى مەن سولىن اجىراتۋعا ءجون سىلتەيدى, ءوز ۇستانىمىن تىقپالاماي, ەرىكتى تۇردە دۇرىس تاڭداۋ جاساۋعا جول اشادى. جەكە تۇلعانىڭ دىندارلىعىنا بايلانىستى ماسەلەلەردىڭ بارشاسىنىڭ قانشالىقتى نازىكتىلىگىن ەسكەرسەك, اۆتوردىڭ بۇل ۇستانىمىنىڭ سونشالىقتى ساليقالى دا سالماقتى بولىپ شىققاندىعىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. مۇنداي ۇستانىم, اسىرەسە وقۋشى جاستار ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
ەكىنشىدەن, ەڭبەك الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر تاريحىنا, قازىرگى جاي-كۇيىنە بايلانىستى دايەكتى دەرەكتەرگە باي. الەمدىك جانە وتاندىق ويشىلداردىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسىنە قاتىستى پىكىرلەرى كوپتەپ كەلتىرىلگەن. اۆتور بۇل دەرەكتەردى جاي قىزىقتاۋ ءۇشىن ەمەس, ءوزى زەردەلەپ وتىرعان قاتپارى كوپ, استارلى ماسەلەلەردى وقىرمانىنا قاراپايىمدىلىقتان كۇردەلىلىككە بىرتە-بىرتە ورلەۋ ارقىلى بايىپپەن جەتكىزۋ ماقساتىندا ءسۇزىپ كەلتىرگەن. سوندىقتان دا اۆتور ۇسىنعان ءاربىر تۇجىرىم جاي ايتىلا سالعان شيكى سۋبەكتيۆتىك كوزقاراستىڭ كورىنىسى ەمەس, ءجۇز ويلانىپ, مىڭ تولعانىپ جاساعان تولىمدى قورىتىندى. قازىرگى زامانداعى, اسىرەسە قازاقستانداعى دىندەر مەن دىندارلىق ماسەلەلەرىنىڭ بۇگىنگىسى مەن كەلەشەگىن عىلىمي تۇرعىدان سارالاۋ ءۇشىن مۇنداي ادىسنامالىق ۇيعارىمداردىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
ۇشىنشىدەن, ەڭبەكتە زەردەلەنىپ وتىرعان ماسەلەلەردى ديالەكتيكالىق تۇرعىدان تالداۋعا جەتكىلىكتى ءمان بەرىلگەن. بۇل اسىرەسە ولاردى قايشىلىقتىلىق تۇرعىسىنان تالداۋدا ايقىن اڭعارىلادى. وسىعان سايكەس ءدىن مەن دىندارلىق دىنسىزدىك, قۇدايسىزدىق, دىنشىلدىك, تاقۋالىق, ءدىني فاناتيزم, ەكسترەميزم ءتارىزدى قاراما-قارسى جانە قايشىلىقتى ۇعىمدار ارقىلى سارالانادى. ولاردى دۇرىس ماعىناسىندا ۇعىنىپ قانا قويماي, مەملەكەتتىڭ ءدىني ساياساتىندا, ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ءىس-تاجىريبەسى مەن كۇيكى تىرلىگىندە دۇرىس قولدانىلۋىنىڭ قوعامدا ءدىني مادەنيەت قۇندىلىقتارىنىڭ ورنىعۋىنا تيگىزەر زور اسەرى تەرەڭ دە كەڭىنەن باياندالعان. بۇل رەتتە تاۋەلسىز قازاقستان تۇسىندا قوعامداعى ءدىني قاتىناستاردى رەتتەۋ بارىسىندا ورىن العان كەمشىلىكتەر دە نازاردان تىس قالماعان. مۇنى ەڭبەكتە كەلتىرىلگەن رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە, اتاپ ايتقاندا, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرى اراسىندا جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر قورىتىندىلارىنان بايقاۋعا بولادى.
تورتىنشىدەن, ەڭبەكتە قاراستىرىلىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ جان-جاقتى جاي-كۇيى باياندالىپ قانا قويمايدى. تالداۋ ناتيجەسىندە بۇگىنگى قوعامدىق پراكتيكا اسا ءزارۋ بولىپ وتىرعان ءدىني قاتىناستاردى, ءدىني تاربيەنى زايىرلى قوعام قۇندىلىقتارىنا سايكەس رەتتەۋ, ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇتىمدى ۇسىنىستار جاسالعان. بۇل ۇسىنىستاردى بۇگىنگى ءىس-تاجىريبەگە سىنالاپ ەنگىزۋدىڭ قازاقستان قوعامى, ونىڭ بولاشاعى جاستارىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەندىگى كۇمان تۋعىزبايدى.
بەسىنشى دالەل شىعارمانىڭ ءتىلى تۋرالى. ەڭبەكتىڭ وقۋشىلار قاۋىمىنا, اسىرەسە ستۋدەنت جاستارعا ارنالىپ جازىلعانى بىردەن بايقالادى. كۇردەلى ماسەلەلەردى لوگيكالىق تۋىنداۋشىلىق زاڭدىلىقتارى اياسىندا, دايەكتى دەرەكتەر ارقىلى ۇعىنىقتى تىلمەن بايانداۋ ويلى بىلىكتىلىكتى, جوعارى ۇستازدىق شەبەرلىكتى تالاپ ەتەتىندىگى بەلگىلى. اۆتور ادەتتەگىدەي وسى جوعارى تالاپ دەڭگەيىنەن كورىنە بىلگەن.
قورىتا ايقاندا, پروفەسسور ا.ايتالىنىڭ ء«دىن جانە دىندارلىق» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى بۇگىنگى قوعامىمىزدىڭ جاسامىسىنا دا, جاسىنا دا وزدەرىنىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن, ءدىني مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا زور كومەگىن تيگىزۋگە مۇمكىنشىلىگى مول شىعارما. ەڭبەكتىڭ ارناۋلى كۋرس رەتىندە ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى مەن ماگيسترانتتارىنا ۇسىنىلۋى ابدەن قۇپتارلىق ءىس. جاستارىمىزدىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن, مادەنيەتىن دۇرىس باعىتتا قالىپتاستىرۋعا ءوزىنىڭ يگى اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
ابىلاي مۇحامبەتجان,
باۋىرجان ءجۇنىسوۆ
اقتوبە
