فوتو: نۇرمانبەت قيزات ۇلى
ول تۋرالى قانشاما كىتاپ جازىلدى, كينوفيلمدەر ءتۇسىرىلدى. بۇل كۇنگى مەرەيتويدا قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ارداگەرى, پولكوۆنيك بوريس (باقىت) توكەن ۇلى كەرىمباەۆتىڭ بۇعان دەيىن ەش جەردە ايتىلماعان سىرلارى اقتارىلدى, ءتىپتى جاۋجۇرەك كوماندير حالقىنا بۇعان دەيىن ەش جەردە اشىلماعان بىرقاتار قىرلارىمەن دە تانىلدى. 1980 جىلى ونى كسرو قورعانىس مينيسترلىگى باس شتابىنىڭ باس بارلاۋ باسقارماسى ەفيوپيا ارمياسىنىڭ جاياۋ اسكەرلەرى قۇرامىنىڭ باس قولباسشىسىنا اسكەري كەڭەسشىلىك قىزمەتكە تاعايىندايدى. الايدا ءىسساپار بەلگىسىز سەبەپتەرمەن كەشىكتىرىلە بەرگەن. سودان 1981 جىلدىڭ باسىندا موتواتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى مايور كەرىمباەۆ ماسكەۋگە شۇعىل شاقىرىلىپ, باس شتابتاعى باس بارلاۋ باسقارماسىنىڭ ىشىنەن توتەنشە قۇرىلعان 177-ءشى ارناۋلى ماقساتتاعى ايرىقشا وتريادتىڭ كومانديرى ەتىپ تاعايىندالعانى تۋرالى مالىمدەيدى. وفيتسەردىڭ قۇپيا اسكەري قىزمەتتەگى تاعدىر جولى وسىلاي باستالعان.
سول جىلدىڭ قىركۇيەگىندە كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى ورتا ازيا حالىقتارى وكىلدەرىنەن – 500 قازاق, وزبەك, تاجىك, قىرعىز جاۋىنگەرلەرىنەن قۇرالعان ارنايى توپ اۋعانستاننىڭ فارياب اۋدانىنداعى مەيمەنە قالاسىنا ءبىر تۇندە «ىڭ-شىڭسىز» كەلىپ كىرەدى.
ساحنا تورىنەن مەرەيتوي يەسىنە ارناپ ءسوز سويلەگەن داڭقتى «№2 مۇسىلمان باتالونى» دەگەن اتاققا يە بولعان توپتىڭ ءبىر كەزدەگى ورىمدەي جاپ جاس ساردارلارى – بۇگىنگى قازاق ارمياسىنىڭ پولكوۆنيكتەرى مەن گەنەرالدارى قولدارىن جۇرەكتەرىنە قويىپ, تەبىرەنە ءسوز سويلەدى. ولاردىڭ بارلىعى دا ءبىرىنشى ءسوزىن جالپىعا بىردەي اسكەري ءتارتىپتىڭ جازىلماعان زاڭىمەن «كوماندير» دەپ باستاپ جاتقانى تەكتەن-تەك ەمەس. ويتكەنى قان مايداننىڭ ناعىز وتىنە اينالعان پانشەر اۋماعىنىڭ «كورولى» اتانعان «قارا مايور» كەرىمباەۆ سول تۇستا قاراماعىنداعى ءاربىر جاۋىنگەردىڭ ومىرىنە قالقان بولعان. وسى ارادا قازاقستاننىڭ قازىرگى قورعانىس ءمينيسترى گەنەرال-پولكوۆنيك ساكەن جانۇزاقوۆتان باستاپ ءبىر توپ گەنەرالدار مەن جوعارى قۇرامداعى وفيتسەرلەردىڭ اۋعان سوعىسىندا وسى كەرىمباەۆتىڭ «شينەلىنەن شىققانى» اتاپ ءوتىلدى. جامبىل اۋدانىنىڭ (الماتى وبلىسى) اققاينار اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن بوريس توكەن ۇلى كەرىمباەۆقا ارنايى ماداق ايتىپ, ات مىنگىزىپ, شاپان جاپقان اۋدان اكىمى جانداربەك دالاباەۆ «كەشەگى قاراساي مەن سۇرانشى-ساۋرىقتىڭ جولىن قۋعان قاھارمان اعامىزدىڭ ەرلىك جولى بۇگىنگى جاس بۋىنعا ارقاشان دا ۇلگى-ونەگە» دەپ جىگەرلى ءسوز ءتۇيدى. اكىمنىڭ ءسوزىن قولداي كەتكەن جىگەرى تاسىعان بولاشاق وفيتسەرلەر – الماتىداعى اسكەري وقۋ ورىندارىنىڭ كۋرسانتتارى وتان قورعاۋدا كەرىمباەۆ ەرلىگىنىڭ قاشان دا جۇرەكتەرىنەن ورىن الاتىنىنا انت ەتتى.
سالتاناتتى جيىننىڭ ەڭ قىزىقتى ءساتى – ساحناعا «№1 مۇسىلماندار باتالونىنىڭ» كومانديرى وزبەكستان اسكەرىنىڭ ارداگەرى حابيب حالباەۆ شىققاندا تۋدى. كۇللى زال ورنىنان تۇرىپ قوس قابىلاننىڭ قۇشاقتارى جازىلماي ايقاسىپ تۇرعان ساتىنە دامىلسىز ۇزاق قول سوقتى. اۋعان جەرىندە وت-جالىن كەشكەن مايدانگەرلەر اراعا 35 جىل سالىپ العاش رەت قازاق جەرىندە وسىلاي قاۋىشتى. اۋعان سوعىسىنىڭ تاريحىندا كەڭەستىك مايور حالباەۆ باستاعان 600 مۇسىلمان جاستارىنان جاساقتالعان ايرىقشا وترياد (مۋسبات-333) باستارىن ولىمگە تىگىپ سول كەزدەگى اۋعانستان پرەزيدەنتى ءاميننىڭ رەزيدەنتسياسىنا ءتۇن جامىلا باسىپ كىرىپ, ەل باسشىسىنىڭ كوزىن جويۋ وپەراتسياسىنا قاتىسقان ەدى...
ول كەزدە وتان تاپسىرماسىن ورىنداعان وتان سولداتىنىڭ مىنبەدەن سويلەگەن ءسوزى قىسقا دا ناقتى شىقتى. «مەن جاڭا عانا وسى كوركەم ساياباقتى ارالاپ ءجۇرىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتتىم, – دەدى وزبەكستاندىق مەيمان. – قۇرمەتتى اعايىندار, اۋعان سوعىسىندا وتان الدىنداعى اسكەري بورىشىن ابىرويمەن ورىنداعان داڭقتى كوماندير بوريس كەرىمباەۆقا نە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى, نە قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى اتاعىن الىپ بەرەتىن كۇن تۋدى. ول ءۇشىن ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنە حات جازۋعا تيىسسىزدەر. داڭقتى مومىش ۇلىنا لايىقتى اتاعى كەش تە بولسا ورالدى ەمەس پە؟! ەندەشە «قارا مايوردىڭ» دا ەرلىك ىستەرى ءادىل باعاسىن الۋى ءتيىس».
داڭقتى بارلاۋشى-كومانديرگە ۇمتىلعانمەن تىلدەسىپ ۇلگەرە المادىق, ول ساحناعا قالاي تاپ بولسا, كوزدەن سولاي تاسا بولدى.
«قارا مايور» بوريس كەرىمباەۆتىڭ مەرەيتويىنان جۇرت ەسىندە ساقتالعان ەرەكشە وقيعا وسى ەدى...
مەرەيتوي سوعىس ارداگەرىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان بالعىن جاستاردىڭ سالتاناتتى كونتسەرتىنە ۇلاستى.
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
