بۇل جەردە اڭگىمە بار سانالى ءومىرىن حالقىنا, ەلىنە قىزمەت ەتۋگە ارناپ, ونىڭ يگىلىگىن ارتتىرۋ جولىندا بەرىلە قىزمەت ەتكەن, ءسويتىپ ابىروي بيىگىنە كوتەرىلە بىلگەن قىزىر ىبىراي ۇلى جۇماباەۆ جايىندا. بۇگىندە مەرەيلى جەتپىس جاسقا جەتىپ, ەڭبەگىنىڭ زەينەتىن كورىپ وتىرعان وسىنداي اتپال ازاماتپەن ول ءبىرجان سال (بۇرىنعى ەڭبەكشىلدەر) اۋدانىندا اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان كەزدە بىرگە قويان-قولتىق ەڭبەك ەتۋ ءساتى بۇيىردى ماعان.
جاڭا ءبىرىنشى حاتشى كەلىسىمەن بىردەن ىسكە كىرىسىپ, ورىن العان كەمشىلىكتەردى جويۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن ورگە باستىرۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ مىندەتتەرىن ايقىنداپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى جولدارىن بەلگىلەدى. بۇل جوبا كەيىن «اۋىل», «مادەنيەت-90» باعدارلامالارىندا رەسمي قۇجات تۇرىندە كورىنىس تاۋىپ, ولاردىڭ ءاربىر تارماعىنىڭ ورىندالۋ مەرزىمدەرى مەن وعان جاۋاپتىلار انىقتالدى.
باعدارلامانى ناقتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا اينالاسى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە اۋداندا كەڭشارلارمەن قاتار ۇزىن سانى 20-دان اساتىن شاعىن اۋىلداردا دا تۇرمىس كۇرت جاقسارىپ سالا بەردى. ولاردىڭ بارلىعىنا جاڭادان جول, بايلانىس تارتىلىپ, كلۋبتار, مونشالار سالىنىپ, ەمدەۋ پۋنكتتەرى, بالاباقشالار اشىلدى. ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋعا دا جەتە كوڭىل ءبولىندى. بولىمشەلەردە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جابىق گاراجدار, تەحنيكا جوندەۋ شەبەرحانالارى, مال قورالارى بوي كوتەرىپ, ەگىس بريگادالارىندا تاماقتاناتىن, دەمالاتىن, جۋىناتىن بولمەلەرىنە دەيىن بار دالا قوسىندارىندا مەحانيزاتورلارعا, مالشىلارعا ءونىمدى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن مۇمكىندىك تۋعىزدى. مىنە, ءسويتىپ تىڭ كوتەرۋ جىلدارى قازاقستانعا سىرتتان كەلگەندەر ءۇشىن تەك ورتالىق قونىس-جايلاردا عانا تۇرۋعا جاعدايلار جاسالىپ, قازاق اۋىلدارىنىڭ نازاردان تىس قالۋشىلىعى وسىلايشا جويىلىپ ەدى. بۇعان قوسا, شاعىن اۋىلداردا 10 باستاۋىش مەكتەپ قازاق ءتىلدى ورتا جانە ورتاشالاۋ مەكتەپتەر بولىپ قايتادان قۇرىلدى.
قىزىر ىبىراي ۇلىنىڭ ۇنەمى نازارىندا ۇستاعان ماسەلەسى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن وركەندەتۋ بولدى. بۇرىندارى دا ۇيلەر سالىنىپ كەلگەن-ءتىن. بىراق سوندا دا, اسىرەسە كەڭشارلاردا, ديقان, مالشى قاۋىمدى ايتپاعاندا, مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەرگە باسپانا جەتپەي جاتاتىن. وسى كەمشىلىكتى جويۋ جولىندا اۋقىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. الدىمەن قۇرىلىس كووپەراتيۆتەرى قۇرىلىپ, كىرپىش جاساۋ تسەحتارى ىسكە قوسىلدى, قۇرىلىس سالاسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قۇرىلىس ءىسى وركەندەپ, ءار جىلدا 23 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي تۇرعىزىلدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, سول كەزدە وبلىستىڭ قاي اۋدانىن الساق تا ولاردا ءبىر جىلدا سالىنعان تۇرعىن ءۇي كولەمى 6-7 مىڭ شارشى مەتر-
دەن اسپايتىن.
كەڭشارلارمەن قاتار اۋدان ورتالىعى – ستەپنياك قالاسى دا ايتارلىقتاي كورىكتەندى. قالا تاريحىندا العاش رەت 150 ورىندىق «ەرتوستىك» قازاق بالاباقشاسى ءوز ەسىگىن ايقارا اشتى. اۋدان ورتالىعىندا الەۋمەتتىك احۋالدىڭ, اسىرەسە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ وركەندەۋىنە ءبىرىنشى حاتشىنىڭ تىڭ شارالار قولدانعانىن ەرەكشە اتاپ وتپەسكە بولمايدى. ول كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەر باسشىلارىنىڭ ارقايسىسىنا ىشكى وندىرىستىك مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ ءار جىلدا كەمىندە 2-3-تەن ءۇي سالىپ وتىرۋ مىندەتىن جۇكتەپ, بۇل تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋىن ءوزى قاتاڭ باقىلاۋعا الدى. ءسويتىپ اۋدان ورتالىعىندا جىل سايىن كەمىندە 20-25 ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, كوپتەگەن تۇرعىندار جايلى باسپاناعا قول جەتكىزىپ ەدى.
الەۋمەتتىك سالامەن قاتار, اۋداننىڭ وندىرىستىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا دا دەن قويىلدى. قالادا كوكشەتاۋ تىگىن فابريكاسىنىڭ بولىمشەسى, جاڭا نان زاۋىتى, كازگورودوك اۋىلىندا 50 ادام جۇمىس ىستەيتىن جيھاز قۇراستىرۋ تسەحى, شاعىن ەت كومبيناتى, ۆاسيلكوۆكا كەنىشىنىڭ كوكونىس ءوسىرۋ شارۋاشىلىعى جانە باسقا دا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى.
مىنە, وسىلايشا مادەني-الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ تابىستى شەشىلۋى كەشىكپەي اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋدە ايتارلىقتاي كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋگە تىكەلەي ىقپال ەتتى. جىل سايىن ءسۇت پەن ەت ءوندىرۋ ورتا ەسەپپەن 3-5 پايىزعا تۇراقتى ارتىپ وتىردى, ال 1990 جىلى ەگىننىڭ ءار گەكتارىنان 18,5 تسەنتنەردەن استىق الىنىپ, بۇل كورسەتكىش بويىنشا وبلىستا ەڭ استىقتى دەگەن وڭىرلەردىڭ قاتارىندا بولعانىمىز ءالى ەسىمدە.
1990 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە العاش رەت بالامالى سايلاۋ ناۋقانى باستالعاندا اۋدان تۇرعىندارىنىڭ دەپۋتاتتىققا كانديدات ەتىپ ق.جۇماباەۆتى ءبىراۋىزدان ۇسىنۋى جانە ونىڭ سايلاۋ كۇنى قارسىلاسىن باسىم داۋىسپەن جەڭىپ شىعۋى حالىق الدىنداعى ۇلكەن بەدەلى مەن وعان دەگەن ءشۇباسىز سەنىمىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولدى. ول حالىق بەرگەن جوعارى وكىلەتتىلىكتى ءوز باسىما قونعان باق دەپ باعالاماي, ونى جۇرت يگىلىگىنە بارىنشا ءتيىمدى جۇمساۋعا تىرىستى.
ەگەمەن ەلدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋدىڭ سانالۋان قيىنشىلىقتارعا تولى العاشقى كەزەڭى قىزىر ىبىراي ۇلىنىڭ كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ قىزمەت اتقارعان جىلدارىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سول 90- جىلدارداعى جاڭا مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋداعى كۇرمەۋى مول قيىندىقتار كەزىندە جاڭا اكىم وبلىستار اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ كوكشەتاۋ قالاسىندا قازاق دراما تەاترىن اشتى, وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ تەراپيالىق كورپۋسىن سالدىردى. سونىمەن قاتار ءدۇلدۇل اقىن, سازگەر ءانشى, ءبىرجان سالدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, ستەپنياك قالاسىندا ونىڭ سۇيەگى جاتقان جەردى ءوزارا ۇيلەسىم تاپقان ارحيتەكتۋرالىق ءانسامبلى بار الاڭعا اينالدىرىپ, بابامىزعا əدەمى ەسكەرتكىش ورناتتىردى. كوكشەتاۋ قالاسىندا, جۇمىسشى جاستاردىڭ كەشكى مەكتەبى باسقا جايلى مەكەنگە اۋىستىرىلعان كەزدە, بوساپ قالعان عيماراتتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, وندا داڭقتى جەرلەسىمىز, مايدانگەر, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, عالىم مالىك عابدۋلليننىڭ 80 جىلدىعىنا وراي كوركەمدەلىپ جاسالعان مۇراجاي اشتىردى.
نارىقتىق قاتىناستار ومىرىمىزگە ەندى عانا دەندەپ ەنىپ, كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ەڭ قاجەت تاۋارلار جەتپەي جاتقاندا, وبلىس اكىمى ءوزى تۇركياعا بارىپ سابىن, كىر جۋاتىن ۇنتاق, شامپۋن جانە باسقا دا گيگيەنالىق زاتتاردى جاساۋ تەحنولوگياسىن الىپ كەلىپ وبلىس ورتالىعىندا وسى ونىمدەردى شىعاراتىن تسەحتى ىسكە قوستىردى. وسىنداي قيىن ۋاقىتتا, اسىرەسە قىس كەزىندە, قالانى جىلىتۋدا قيىنشىلىقتار تۋىنداعان شاقتا, بار مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, قۋاتتى ەكىنشى قازاندىقتى ىسكە قوستىرۋى ايتارلىقتاي ءىس بولدى. وسى يگىلىكتەردى ەلباسىمىز كوكشە وڭىرىنە ارنايى كەلىپ ءوز كوزىمەن كورىپ, وبلىستىق اۋرۋحاناعا زاماناۋي ۇلگىدەگى توموگراف قۇرىلعىسىن سىيعا تارتىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ءسوز ورايىندا ق.جۇماباەۆتىڭ 1981 جىلى كوكپ-نىڭ ءححVى سەزىنە دەلەگات بولىپ سايلانعانىن, ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ, كەۋدەسىنە حالىقتار دوستىعى وردەنىن تاققانىن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارعانىن ايتا كەتكەن ءجون. «ونەردى ۇيرەن دە جيرەن», دەيدى دانا حالقىمىز. قادىرلى اعامىز 1999-2007 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى كونسۋلى, ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى قىزمەتتەرىن اتقارعان كەزدە دە جاڭا قىرىنان تانىلدى. كورشى باۋىرلاس ەلمەن تىعىز قارىم-قاتىناستار ورناتۋعا ءوز ۇلەسىن قوستى, ابىرويمەن زەينەتكەرلىككە شىقتى, ەلباسى ارنايى العىس حاتىندا ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
بۇلاي دەپ تەك ارى تازا, نامىسى بيىك ادام عانا ايتا السا كەرەك.
ورىنباي شايكەنوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, ەڭبەك ارداگەرى
