قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ءسوز بولعاندا ەڭ اۋەلى اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىق ەسكە تۇسەدى. اقش تاريحىنداعى ەڭ ۇزاققا سوزىلعان سوعىس وسى ەلدە جۇرگىزىلدى. اۋعان سوعىسى قاراپايىم امەريكالىقتاردى عانا ەمەس, ەلدىڭ ساياسي ەليتاسىن دا ابدەن قاجىتقان ماسەلەگە اينالدى. كىشى بۋش تۇسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ورتالىق ازيا ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان دەۆيد ا. مەركەلدىڭ امەريكالىق The Hill ساياسي باسىلىمىندا جازۋىنشا, اۋعانستانداعى جاعدايدى رەتتەۋدە ۆاشينگتون اركەز قازاقستاندى نازاردا ۇستاپ كەلەدى. ويتكەنى استانا تەرروريزممەن كۇرەستى تەك قارۋمەن عانا جەڭۋ مۇمكىن ەمەستىگىن جاقسى ءتۇسىنىپ, اۋعان ەلىندەگى جاعدايدى قالىپقا كەلتىرۋ ماقساتىندا ەكونوميكالىق, ينفراقۇرىلىمدىق, گۋمانيتارلىق جانە ادام كاپيتالىن دامىتۋ باعىتتارى بويىنشا ءتۇرلى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2016 جىلى قازاقستان اۋعان قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىن قولداۋعا 2 ملن دوللار بولسە, 2010-2015 جىلدارى قازاقستاندىق جوو-دا 1000 اۋعان جاستارىن وقىتۋعا 50 ملن اقش دوللارىن جۇمساعان.
بىلتىر د. ترامپ ءوز اكىمشىلىگىنىڭ وڭتۇستىك ازيا جانە اۋعانستان بويىنشا جاڭا ستراتەگياسىن تانىستىرعان كەزدە «اقش اسكەرىنىڭ اۋعانستاننان شىعۋى الدىن الا بەكىتىلگەن ۋاقىتقا تاۋەلدى بولماي, سول جەردەگى جاعدايعا تىكەلەي بايلانىستى» بولادى دەدى. باسقاشا ايتقاندا, دايش جانە تاليبان سەكىلدى تەرروريستىك ۇيىمداردان قاۋىپ كۇشەيىپ تۇرعان كەزدە اقش جانە ناتو اسكەرلەرىنىڭ اۋعانستاننان جاقىن ارادا شىعۋ ىقتيمالدىلىعى وتە تومەن. سونداي-اق دايش قۇرامىندا مىڭداعان ورتالىق ازيا تۋمالارىنىڭ بار ەكەندىگىن جانە تەرروريستىك ۇيىمدار كوپتەپ شوعىرلانعان يراك, اۋعانستان جانە پاكىستاننىڭ ءبىزدىڭ وڭىرگە گەوگرافيالىق جاقىندىعىن ەسكەرسەك, اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسىن ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك شەڭبەرىندە تالقىلاۋ اقش ءۇشىن دە, قازاقستان مەن بۇكىل ايماق ەلدەرى ءۇشىن دە قازىر قولدا بار ەڭ ءتيىمدى ءتاسىل بولىپ تۇر.
ەكونوميكالىق ارىپتەستىككە كەلسەك, اقش پەن قازاقستان اراسىنداعى ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناستىڭ ناتيجەسىندە امەريكالىق شەۆرون جانە ەكسون موبيل سەكىلدى ترانسۇلتتىق كومپانيالار ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىنا ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا سالىپ ۇلگەردى. دەگەنمەن, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىس تەك ينۆەستيتسيامەن قاتار ەكىجاقتى ساۋدا-ساتتىق كولەمىمەن ەسەپتەلەتىنىن ەسكەرسەك, ساندىق كورسەتكىشتەر, وكىنىشكە قاراي, كوڭىل كونشىتپەيدى. ماسەلەن, 2016 جىلعى ەكىجاقتى ساۋدا كولەمى 1,9 ملرد دوللار بولسا, ول كورسەتكىش 2017 جىلى 1,2 ملرد دوللاردى عانا قۇراعان. قازاقستان اقش ەكونوميكاسى ءۇشىن يمپورت كولەمى بويىنشا 81-ورىنداعى ماڭىزدى نارىق بولسا, ەكسپورت بويىنشا 73-ورىندا.
قازاقستان اقش-تان ەكسپورتتايتىن نەگىزگى ونىمدەردىڭ قاتارىنا اۋە كەمەلەرى, ماشينالار, سيىر ەتى, ەلەكتر قۇرىلعىلار جانە بولات ونىمدەرى كىرەدى. ال اقش قازاقستاننان يمپورتتايتىن باستى تاۋارلار رەتىندە مينەرالدى وتىندى, ۋران جانە توري رۋداسىن, تەمىر مەن بولاتتى, بەيورگانيكالىق حيميالىق زاتتاردى جانە تانتال سەكىلدى مەتالداردى اتاۋعا بولادى.
دەمەك, امەريكالىق كومپانيالاردىڭ قارجىلىق جانە تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرىن قازاقستاندىق نارىققا كوپتەپ تارتىپ, قىزمەت كورسەتۋ, ريتەيل جانە بىرلەسكەن كاسىپورىنداردى اشۋ بويىنشا جۇمىستاردى كۇشەيتۋ باعىتىندا ەكى تاراپ ناقتى قادامدار جاساۋ كەرەك. ۆاشينگتون امەريكالىق بيزنەس قاۋىمداستىق قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە مۇمكىنشىلىكتەرىن تولىق پايدالانۋ ءۇشىن دجەكسون-ۆەنيك تولىقتىرۋىنىڭ (كسرو-نىڭ سوۆەتتىك ەۆرەيلەردىڭ يمميگراتسياسىنا توسقاۋىل بولعانى ءۇشىن اقش-پەن كسرو باستاعان سوتسياليستىك لاگەر ەلدەرىنىڭ ساۋدا-ساتتىق مۇمكىندىكتەرىن شەكتەۋ ماقساتىندا اقش-تىڭ 1974 جىلعى ساۋدا كودەكسىنە ەنگىزىلگەن بابى – اۆتور) قازاقستانعا قاتىستى كۇشىن جويىپ, ماسەلەنى كۇن تارتىبىنەن الىپ تاستاۋى قاجەت. اتالعان تولىقتىرۋ ءىس جۇزىندە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىققا ەش كەدەرگى كەلتىرمەگەنىمەن, ونىڭ كۇشىن جويۋ ساياسي سيمۆوليكالىق مانگە يە قادام بولادى.
ال قازاقستان ۇكىمەتى ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدى جانە «سامۇرىق-قازىنا» ەنشىسىندەگى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءۇشىنشى تولقىنىن حالىقارالىق تالاپتارعا ساي جۇرگىزۋدەن باستاۋى ءتيىس. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ۆاشينگتوندا د.ترامپپەن ايماقتىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋ بويىنشا ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ, نيۋ-يوركتە وتەتىن بيزنەس قاۋىممەن كەزدەسۋلەردە اتالعان ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ ءتيىستى شەشىمىن تابۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز.
شالقار نۇرسەيىت,
«ەگەمەن قازاقستان»
