ەكى وقيعا دا بيىلعى جىلعى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
وسىدان 25 جىل بۇرىن باستالعان قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق بايلانىستار تۋرالى پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى بوريس جاپاروۆ جان-جاقتى شولۋ جاسادى. بوريس الىكەن ۇلى كەلتىرگەن مالىمەتتەردى تىزبەلەپ, قايىرا ءبىر ەسكە الساق, 1992 جىلدىڭ 18-20 مامىرى ارالىعىندا قازاقستان پرەزيدەنتى اقش-قا ءوزىنىڭ العاشقى رەسمي ساپارىن جاسادى. ساپار بارىسىندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ دج.بۋشپەن, مەملەكەتتىك حاتشى دج.بەيكەرمەن, بىرقاتار مينيسترلەر, سەناتورلار جانە كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋى وتەدى. 1992 جىلدىڭ 3 اقپانىندا الماتى قالاسىندا اقش-تىڭ, ال 19 قاراشادا ۆاشينگتوندا قازاقستاننىڭ ەلشىلىگى اشىلادى. وسى ۋاقىتتان باستالعان قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى ايقىندايتىن ماڭىزدى قۇجاتتار, ەلباسىنىڭ قازىرگى كۇنگە دەيىنگى اقش-قا رەسمي ساپارلارى بارىسىنداعى قۇجاتتار مەن فوتوسۋرەتتەر كورمەدەن مولىنان ورىن العان. «مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا «امەريكا قۇراما شتاتتارى – العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان جانە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ «جەتىستىكتەرىنىڭ تاريحىندا» ماڭىزدى ورنى بار مەملەكەت» دەپ اتاپ وتكەن ەدى. 1991 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا اقش قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگىن مويىنداپ, 26 جەلتوقساندا اقش پرەزيدەنتى دج.بۋش قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اتىنا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋ تۋرالى حاتىن جولدادى. وسى حاتتىڭ تۇپنۇسقاسى ءبىزدىڭ ءارحيۆتىڭ قورىندا ساقتاۋلى, ال ونىڭ كوشىرمەسى اتالعان كورمەدە كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى», – دەدى ب.جاپاروۆ.
ديپلوماتيالىق وكىلدەر قاتىسقان جيىندا ەلباسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى جاڭا كىتابىنىڭ ماڭىزى تۋرالى دا اڭگىمە ءوربىدى. سەبەبى ءدال وسى ەڭبەكتە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەكى مەملەكەت اراسىندا ەندى باستالعان قارىم-قاتىناس تاريحى ەگجەي-تەگجەيلى تارقاتىلادى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا: «قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس. 1992 جىلدىڭ مامىر ايىندا مەن ساۋدا بايلانىستارى تۋرالى كەلىسىمگە, قارجى سالىمدارىن ىنتالاندىرۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمشارتقا جانە ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلعان اقش-قا العاشقى رەسمي ساپارىمدى جاسادىم. ءبىز اقش پرەزيدەنتى ۇلكەن دجوردج بۋشپەن كوپتەگەن ساياسي ماسەلەلەرگە بايلانىستى ورتاق پىكىرگە كەلدىك جانە وسىنداي قارىم-قاتىناس ەكەۋارا دوستىق بايلانىستارعا ۇلاستى. سول جىلى اقش پرەزيدەنتى قازاقستاندى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءبىر جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ, ماعان مىناداي سوزدەر جولدادى: «وتكەن جىلداردا قازاقستان حالىقارالىق مويىندالۋ تۇرعىسىندا جانە ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا ۇلكەن پروگرەسكە قول جەتكىزدى. ءسىز وسىناۋ قيىن كەزەڭدەگى جەتىستىكتەرىڭىزبەن ماقتانا الاسىز». 1994 جىلدىڭ اقپانىندا ءبىز امەريكانىڭ جاڭا باسشىسى بيلل كلينتونمەن ۆاشينگتوندا كەزدەسىپ, دەموكراتيالىق ارىپتەستىك تۋرالى حارتياعا قول قويدىق. جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر اراسىندا قازاقستان العاشقى بولىپ قۇراما شتاتتار تاراپىنان تەڭقۇقىلى ارىپتەس رەتىندە مويىندالدى» دەپ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى كوپۆەكتورلى ساياساتىن اتاپ وتەدى (ن. نازارباەۆ. تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى. 2017. 93-94 بب.).
بۇگىنگى كۇنى تاريحقا اينالسا دا, كەشەگى كۇندى قاز-قالپىندا كوز الدىمىزعا اكەلگەن قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستى دەرەكتى حرونولوگيامەن بايانداعان «قازاقستان جانە اقش: جاسامپازدىق جولىنداعى ىنتىماقتاستىق» كورمەسىندەگى رەسمي قۇجاتتار مەن فوتوسۋرەتتەردى شەتەلدىك مەيماندار دا, قازاقستاندىق زيالىلار دا قىزىعا تاماشالادى.
«قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا» كورمەسىندە قازاقستاننىڭ 1992 جىلى بۇۇ-نىڭ تولىق قۇقىققا يە مۇشەسى رەتىندە كىرۋى جانە ودان ارعى وسى حالىقارالىق ۇيىم قۇرامىنداعى قىزمەتىنىڭ تاريحي كەزەڭدەرى كورسەتىلگەن. كورمەگە جوعارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, حالىقارالىق جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قۇجاتتارى, سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ ارداگەرى, قازاقستاننىڭ بۇۇ-داعى تۇڭعىش تۇراقتى وكىلى اقمارال ارىستانبەكوۆانىڭ ماتەريالدارى قويىلعان.
كورمە ەكسپوزيتسياسىنداعى قۇجاتتاردىڭ كوپشىلىگى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ تۇپنۇسقا راريتەتتەرى بولىپ تابىلادى. كورمەگە قاتىسۋشىلار الدىندا اقش-تىڭ الماتى قالاسىنداعى باس كونسۋلى مارك مۋدي, بۇۇ جانىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى تۇراقتى وكىلى ۆلاستيميل سامەك, الماتىداعى يۋنەسكو كلاستەرلىك بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى كريستا پيككات, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى قسزي باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ل.قاراتاەۆالار دا ءسوز الىپ, ەكى ەل اراسىنداعى سەنىمدى ساياسي سەرىكتەستىك تۋرالى ءوز پايىمىن ءبىلدىردى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
