جولداۋدىڭ جەتىنشى – «ادامي كاپيتال – جاڭعىرۋ نەگىزى» اتتى بولىگىندە ەلباسى ارنايى توقتالعان تەرمينولوگيا ماسەلەسىنە قايتا ورالايىق. الدىمەن پرەزيدەنتتىڭ وسى جولداۋداعى مىنا سوزىنە باسا نازار اۋدارعىم كەلەدى. «ۇلتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىز بەن يدەولوگيامىزدى ودان ءارى دامىتۋىمىز كەرەك».
اقيقاتىندا, اسا ناقتى ايتىلعان, وتە دۇرىس ايتىلعان ءسوز.
ءتىل – حالىقتىڭ جانى, بولمىسى دەيتىن بولساق, وندا ءاربىر بىرلىك سول بولمىسىنىڭ كورسەتكىشى. ەڭ الدىمەن ايتارىم, كەز كەلگەن حالىق تىلىندەگى ءاربىر ءسوزدى, باسقا تىلدەن قابىلداعان تەرميندى ءوزىنىڭ مادەنيەتى, ءوزىنىڭ رۋحاني قۇندىلىعى رەتىندە قاستەرلەيدى.
قاي حالىقتىڭ بولسىن ءتىل ءىلىمىنىڭ تەرمينولوگيا سالاسىندا حالىقارالىق تەرميندەردى قابىلداۋ ۇلكەن ماسەلە ەكەندىگى شىندىق. الايدا الەمدىك تاجىريبەدە كەز كەلگەن ۇلت وزگە حالىقتان ءسوز قابىلداۋدا ەڭ الدىمەن ءوز ءتىلىنىڭ الەۋەتىنە جۇگىنىپ, وزىندىك تەرمينجاسام تاسىلدەرىن باسشىلىققا الاتىنى بەلگىلى.
بۇگىنگى قازاق تەرمينولوگياسى جاس عىلىم رەتىندە ەندى قالىپتاسىپ, «اياعىنان ءتاي-ءتاي تۇرىپ» كەلە جاتقاندىعى بارشاعا ءمالىم. مۇنداي جاعدايدا كەمشىن تۇستاردىڭ بولماۋى دا مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا ەلباسى اتاپ وتكەن سىننىڭ دا ورىندى ەكەنىن جاسىرا المايمىز.
قازىرگى قازاق تىلىندە تەرمينولوگيا سالاسىنداعى مۇنداي جاعدايلاردىڭ سەبەبىن مىناداي جايتتارمەن تۇسىندىرۋگە بولادى دەپ ويلايمىز:
- قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان بەكىتىلمەگەن, زاڭنامادا, عىلىمي ادەبيەتتەردە جانە سوزدىكتەردە كەزدەسپەيتىن كەيبىر حالىقارالىق تەرميندەردىڭ «اۋدارىلىپ» قولدانىلۋى جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ بىلىمسىزدىگىنەن نەمەسە ارانداتۋشىلىق نيەتىنەن تۋىنداپ وتىرعان كەزدەيسوق جايتتار دەۋگە بولادى;
- ورىس تىلىندەگى ءبىر تەرميننىڭ ەكى نەمەسە ودان دا كوپ نۇسقاداعى بالاماسىنىڭ بەكىتىلۋىنە قاتىستى جەكەلەگەن جايتتاردىڭ ورىن الۋىنا (ۇسىنىلعان, ماقۇلدانعان, ءتىپتى قابىلدانعان, بەكىتىلگەن تەرميندەردى قايتا قاراپ, قايتا بەكىتۋگە) بىرقاتار لينگۆيستيكالىق جانە ەكسترالينگۆيستيكالىق فاكتورلار (مىسالى, سالا ماماندارىنىڭ عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەلگەن پىكىرلەرى, «تىلدىك قالىپتاسۋ فاكتورى» جانە ت.ب.) سەبەپ بولادى;
- زاڭنامادا قولدانىلاتىن تەرميندەردىڭ بەكىتىلگەن تەرميندەرمەن بىرىزگە تۇسىرىلمەۋىنە «زاڭنامادا قولدانىلعان تەرميندەردى وزگەرتۋگە بولمايدى» دەگەن ءۋاجدىڭ العا تارتىلۋى;
- سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردە قامتىلعان تەرميندەردىڭ بەكىتىلگەن تەرميندەر سوزدىگىندەگى بالامالارمەن قاتاڭ تۇردە سايكەستەندىرىلمەۋى;
- كەيبىر اۋدارماشىلاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى بەكىتكەن جانە زاڭنامادا ءجيى قولدانىلاتىن تەرميندەردىڭ نۇسقالارىمەن جەتە تانىس بولماۋى;
- لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان كەلگەندە, تىلدىك بىرلىكتەردىڭ تەرميندەنۋ جانە بەيتەرميندەنۋ پروتسەستەرى, تەرميندەر ماعىناسىنىڭ «سەمانتيكالىق جىلجۋى», تەرميندەردى قولدانۋداعى «سەمانتيكالىق قورشاۋ», ياعني ءمانماتىن (كونتەكست) ماسەلەسى, تەرميننىڭ «سەمانتيكالىق الەۋەتى», شىعۋ توركىنى جانە ت.ب. ماسەلەلەر.
الايدا قازىرگى كەزدە بۇل ولقىلىقتاردى جويۋ ماقساتىندا جۇيەلى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىلىپ وتىرعاندىعىن باسا ايتۋىمىز كەرەك.
بىرىنشىدەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى, اسىرەسە سوڭعى جىلدارى تەرمين بەكىتۋ جۇمىستارىن قارقىندى ءارى ساپالى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى (وسى رەتتە بۇل كوميسسيا بەكىتكەن تەرميندەر ۇسىنىمدىق سيپاتتا بولعاندىقتان, بەكىتىلگەن تەرميندەردىڭ نەگىزگە الىنا بەرمەيتىندىگىن دە ەسكەرتە كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز).
ەكىنشىدەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردەگى تەرميندەرگە كەشەندى ساراپتاما جاساۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. كۇردەلى ءارى كەشەندى ساراپتاما جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بەكىتىلگەن تەرميندەردىڭ بالامالارى, زاڭناماداعى قولدانىسى جانە سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردەگى اۋدارمالارى سايكەستەندىرىلەدى.
ەندىگى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى دا قاجەتتى مىندەتتىڭ نەگىزگىسى – تەرميندەردى ستاندارتتاۋ. وسى ماقساتتا تەرميندەردى ستاندارتتايتىن بەلگىلى ءبىر قۇزىرلى ورگان ايقىندالىپ, تەرميندەردىڭ بالامالارىن زاڭدى تۇردە بەكىتىپ, ستاندارتتاۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
وسى ورايدا قازاق تىلىنە شەت تىلدەردەن ەنگەن تەرميندى لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە جازۋدا, تەرميندەر قابىلداعاندا تومەندەگى ءىس-ارەكەتتەر اتقارىلۋعا ءتيىس دەپ سانايمىز:
- شەت تىلدەردەن ەنگەن حالىقارالىق تەرميندەردى لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە تاڭبالاۋ بارىسىندا ولاردىڭ ورفوگرافيالىق نورمالارىن قالىپتاستىرۋ;
- تەرمينولوگيالىق بىرلىكتەردى لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە تاڭبالاۋدا ءتول تىلىمىزدەگى تەرمين اتاۋى رەتىندە قالىپتاستىرۋدىڭ ۇتىمدى تۇستارىن انىقتاپ, قازىرگى تەرمينجاسام ىسىنە جاڭاشا باعىت-باعدار ازىرلەۋ;
- شەت تىلدەردەن ەنگەن حالىقارالىق تەرميندەردى قوسىمشالار كومەگىمەن تۇرلەندىرۋ پروبلەمالارىن تۇپكىلىكتى شەشۋ;
- شەت تىلدەردەن ەنگەن حالىقارالىق تەرميندەردىڭ قازاق ءتىلىنىڭ سينگارمونيزم زاڭدىلىعىنا كەرەعار كەلەتىندەرىن ءتىلىمىزدىڭ ىشكى زاڭدىلىقتارىنا سايكەستەندىرۋ ەرەجەلەرىن ازىرلەۋ;
- تەرميندەردى قابىلداۋ قاعيداتتارىن قايتا قاراپ, جەتىلدىرۋ.
قورىتا كەلە ايتارىمىز, دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ءۇشىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي بولۋمەن قاتار, قازىرگى جاھاندانۋ پروتسەسىندە «جۇتىلىپ كەتپەي», ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋىمىز ءۇشىن, ەلباسى وسى جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەندەي, ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى تاريحي ورلەۋ باستاۋىندا تۇرعان ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋدىڭ» بارلىق مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ, الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن ساراپتاي وتىرىپ, وزىمىزگە ءتيىمدى تاسىلدەرىن قولدانۋعا بارىمىزدى سالۋىمىز قاجەت.
ەردەن قاجىبەك,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى تىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
