قىزىلقالا قالاشىعىنىڭ قۇپياسى كوپ

وسى ورايدا مۇرالى ءوڭىردىڭ ارحەولوگيا سالاسىنداعى بۇگىنگى جا­ڭالىعى قانداي دەگەن ويمەن ماڭعىستاۋ مەملەكەتتىك تا­ريحي-مادەني قورىعىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان قۇلباەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. 

– نۇرلان ابىز ۇلى, ماڭ­عىستاۋداعى تاريحي ەس­كەرتكىشتەرگە سوڭعى جىل­دارى جۇرگىزىلگەن ارحەو­لو­گيالىق زەرتتەۋلەر قورى­تىن­دىسى وتكەن مەن بۇگىنگە بەي-جاي قارامايتىن جاس جەتكىنشەكتەر مەن تاريحشى­لار, بارشا زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءۇشىن قىزىقتى دەپ ويلايمىز...

 – توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان ماڭعىستاۋدىڭ بۇگىنى باقۋاتتى بولسا, كەشە­گىسى كيەلى. ەرتە ورتا عاسىر­لار­دا ماڭعىستاۋ ايماعىنان بەلگىلى ۇلى جىبەك جولى كون­تينەنتارالىق ساۋدا جول­دارى­نىڭ سولتۇستىك تارماقتارى وتكەن. ماڭعىشلاق تۇبەگى قۇر­لىق جانە تەڭىز ساۋدا قا­تىناستارىنىڭ تاماشا ۇش­تاس­قان ساۋدا جولدارىنىڭ تران­زيتتىك بولىگىنىڭ ءبىرى رە­تىندە ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ساۋدانىڭ دامۋى مۇندا ال­عاش­قى وتىرىقشى ەلدى مەكەن­دەر مەن قالالاردىڭ, ال كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا پورتتى قىستاۋلاردىڭ پايدا بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. تەڭىزدەگى ساۋدا بارلىق كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىن بىرىكتىردى. وبلىستاعى سوڭعى جىلدارداعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ح-ءحىىى عع. كەزەڭدەرىمەن شامالاناتىن قىزىلقالا ورتا عاسىرلىق قالاشىعى قالدىق­تا­رى. قىزىلقالا تۋرالى ءبىلۋ وقىرماندار ءۇشىن دە تارتىمدى جاڭالىق بولادى. ماڭعىستاۋ اۋدانىندا اقمىش بۇلاعى جاعاسىندا ورنالاسقان ح ع. ەكىنشى جارتىسى – ءحىىى ع. باسى كەزەڭدەرىندەگى قىزىلقالا قالاشىعى – نەعۇرلىم ماڭىزدى ەسكەرتكىش. بۇل ارحەولوگيالىق نىساننىڭ شاعىن عانا بولىگىنە الدىن الا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى قىزىلقالا – ءىرى ساۋدا-قولونەر قالاسىنىڭ قالدىقتارى بولعان دەپ بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جەردەن تابىلعان قىش ىدىستارىنىڭ سىنىقتارى بويىنشا جورامالداساق, قالاشىق قۇرىلىسى ح-ءحى عع. باستالعان, ال قايناعان ءومىر ءحىىى ع. ەكىنشى جارتىسىندا التىن وردانىڭ ساۋدا بايلانىستارى جاندانۋى باستالعانعا دەيىن توقتاعان. قىزىلقالا قالاشىعى مالىمەتتەرى ارال-كاسپي ءوڭىرى كوشپەلىلەرىنىڭ ورتا عاسىرلىق تاريحى, سونداي-اق شىعىس ەۋروپا مەن ازيا ەلدەرىنىڭ ساۋدا باعىتتارى مەن دامۋى تۋرالى شەكسىز جۇمباقتاردىڭ شەشىمىنە نەگىزدى جول سىلتەيدى.

– قالاشىقتىڭ زەرتتەلۋ تاريحى كەزدەيسوقتىق ەمەس شىعار؟

– قىزىلقالا قالاشىعىنا العاشقى زەرتتەۋلەر وتكەن جۇز­جىلدىقتىڭ 70-80-ءشى جىل­دارىندا كسرو عا ارحەو­لو­گيا ينستيتۋتىنىڭ ەدىل-جايىق ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىمەن رەسەي ارحەولوگى ل.گالكيننىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن جۇرگىزىلگەن. بۇل ەكسپە­ديتسيانىڭ ناتيجەسىندە ەسكەرت­كىش قۇرىلىمى مەن ءومىر ءسۇرۋ ۋاقىتى جايىندا ال­عاشقى دەرەكتەر الىندى. قا­لاشىقتى زەرتتەۋدىڭ جاڭا كە­زەڭى ماڭعىستاۋ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىعىمەن 2004 جىلى باستالدى جانە ازىرگە اياقتالعان جوق. زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – قالاشىقتىڭ قۇرىلىس تاريحى مەن ونىڭ بەلگىلەنۋ ۋاقىتىن زەردەلەۋ. بۇل جۇمىستارعا جەرگىلىكتى ارحەولوگ ا.استافەۆ باسشىلىق جاساۋدا. سوڭعى جىلدارى دالا جۇمىستارى كەزەڭدەرىنە قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك ارحەولوگتار م.قالمەنوۆ پەن ۆ.پلاحوۆ قاتىستى.

قالاشىق قۇرىلىسىنىڭ تاريحى ساز-بالشىقتان سوعىلعان بەكىنىستىڭ ىرگەسىنەن باستالعان. بەكىنىس جوسپاردا ون ەكى جانە ءتورت­بۇرىشتى ارالىق مۇنا­را­لار­مەن 110ح115 م دۇرىس ءتورتبۇرىش پىشىنىندە بولىپ كەلەدى. دياگونالدى قاق­پا­­لارى مۇنارالى بەكىنىس قا­بىرعالارىنىڭ بىرىنە جاناسا, سولتۇستىك-شىعىس قابىر­عا­دا ورنالاسقان. ىشكى پەري­مەترى بويىنشا بەكىنىس قا­بىر­عالارىنا كەڭ اۋلا پىشىنىندە, بۇل قۇرىلىستى الىپ كەرۋەن-سارايعا اينالدىرعان كەڭ كو­لەمدى تۇرمىستىق جانە شارۋا­شى­لىق بولمەلەر جالعاسا سالىن­­عان بولۋى مۇمكىن. ەلدى مە­كەن ءومىرىنىڭ ءبىراز ۋاقىت­تارى­نان كەيىن بەكىنىستىڭ ساز-بالشىقتى قابىرعالارى ال­دىڭعى بەتى جاعىنان قالقان تۇرىندە قالىڭدىعى 2 مەترگە دەيىن ءىرى تۇتاس تابيعي شومبال قالاۋ تاستارىمەن قاپتالعان. تاس قابىرعالار بەكىنىستى الىنباس قامالعا اينالدىردى. ۋاقىت وتە كەلە بەكىنىس اينالاسىنا قولونەر-ساۋدا ەلدى مەكەنى – ورامدار مەن جەكەلەگەن ءۇي-جايلارعا بولىنگەن رابات قالىپتاسادى. ارحەولوگتار ۇيلەردىڭ ىرگەتاستارى, تۇرعىن-ءۇي بولمەلەرىنىڭ قۇرىلىمدىق ەلەمەنتتەرى (پەشتەر مەن وت جاعۋ ورىندارى, قولجۋعىشتار, جاتاتىن جانە وتىراتىن ورىندار, دارەت الۋعا ارنالعان بولىكتەر, جەرقويمالار) جانە مادەني شوگىندىلەر ناتيجەسىندە پايدا بولعان التى قۇرىلىس قاباتتارىن انىقتادى. سونداي-اق, قۇرىلىس اۋماعىنان ءتۇرلى شارۋاشىلىق جانە تۇرمىستىق ماعىناداعى كوپتەگەن شۇڭقىر­لار انىقتالدى. قازبا جۇ­مىس­تارى بارىسىندا كەڭ كولەمدى بولىپ كەلەتىن بولمەلەردىڭ ارالارى كىشىلەۋ ەتىپ بولىنگەن تۇستارىندا, ياعني, قالاشىقتىڭ وسى بولىگىندە حالىقتىڭ تىعىز بولعاندىعىن بىلدىرەتىن بىر­نەشە بولمەلى قۇرىلىس قالدىق­تارى ايقىندالدى.

– قىزىلقالالىقتار ماڭ­عىستاۋ جەرىندە شارۋا­شى­لىقتىڭ قانداي ءتۇرىن بەل­سەندى دامىتتى دەي الاسىز؟

– ەلدى مەكەننىڭ بارلىق اۋماعىندا تاس ديىرمەندەردىڭ سىنىقتارى كەزدەسەدى, ال جو­عار­عى مادەني قاباتتاردان ەگىن ورا­تىن ءبۇتىن وراق تابىلدى. قالا­شىق اينالاسىن تەك­سەرۋ با­رى­سىندا ەجەلگى دي­قانشىلىق كاسىپ يگەرىلگەن كەڭ جەر بولى­گى انىقتالدى. بۇل تابىستار قىزىل­قا­لالىقتاردىڭ ءداندى دا­­قىلدار مەن باقشا مادەنيەتىن بەلسەندى يگەرۋى جايىن­داعى ايعاقتار بولۋى مۇمكىن. قالاشىقتىڭ مادەني قىرتىسى تۇرعىنداردىڭ تا­ما­عى رەتىندە قولدانعان ج­انۋارلاردىڭ سۇيەكتەرىنە تولى. قوي, قوزى, جىلقى, تۇيە جانە قاباننىڭ سۇيەكتەرى باي­قا­لادى. قالا تۇرعىندارىن جەرگىلىكتى كوشپەلى مالشىلار مالمەن قامتاماسىز ەتكەن بولۋ كەرەك. قالادا ىشكى ساۋدا دامىعان. بۇل جەردەن ازىرگە تيىندار تابىلعان جوق, بىراق اقشا ورنىنا قولدانعان بولۋى­ مۇمكىن سىرعا تۇرىندەگى جانە سوم مىس ساقينالار ءجيى كەزەدەسەدى.

قالانىڭ وڭتۇستىك شەتىندە قىش بۇيىمدارىن ورتەۋگە ارنالعان بىرنەشە پەشتىڭ قال­دىقتارى ساقتالعان. بۇل جەر­دىڭ كوزەشىلەرى كوپتەگەن سان الۋان شارۋاشىلىق, تۇرمىستىق جانە ءاسۇي ىدىستارىن وندىرگەن, ونىڭ ىشىندە قۇيما قىشىن دايىنداۋ بويىنشا ارەكەتتەردى دە جۇزەگە اسىرعان. مۇندا وندىرىلگەن ىدىستار تۇرلىشە بولىپ كەلەدى: حۋمدار مەن حۋمشالار – داندىك داقىلداردى, ۇن جانە باسقا دا ازىق-ت ۇلىكتەردى ساقتاۋعا ارنالعان – ءىرى ىدىستار – ءپىشىنى مەن كولەمى بويىنشا ءارتۇرلى قۇمىرا-قۇم­­عاندار, كۇرىشكەلەر, قا­زان­دار, تارەلكە-تاباقتار, تا­باق­­­شالار, كەسە-ستاقاندار, كوس­­مەتيكاعا ارنالعان ىدىستار, شىراعداندار. ىدىس-اياقتاردىڭ كوپشىلىگى كوزە­شى­نىڭ ۇرشىعى كومەگىمەن داي­ىن­دالعان. ءاسۇي ىدىستارى جە­تىسپەگەن جاعدايدا قولدان مۇسىندەلگەن جانە ۇيدە كۇي­دى­رىلىپ جاسالعان ىدىستار­مەن ورنى تولتىرىلىپ وتىر­عان. ىدىس-اياقتاردىڭ ءبىر بولىگى حورەزم مەن يراننان تاسىپ اكە­لىنگەن. جەكەلەگەن ءۇي-جاي­لاردىڭ كوشەگە قارايتىن الدىڭعى بەتتەرى ويىپ جاسالعان كىرپىشتەرمەن اشەكەيلەنگەن.

– ءىرى ساۋدا ورتالىعى بول­عان سوڭ, ءتۇرلى مادەنيەت, ءتۇرلى ونەر تۇرلەرى وسى قالا­شىقتا توعىسقان بولار؟ ياعني قازبا جۇمىستارى ناتيجەسى ارقىلى بۇعان كوز جەتكىزۋگە بولا ما؟

– ارينە, قىزىلقالادا زەرگەرلىك شەبەرحانانىڭ بول­عانى تۋرالى ارحەولوگيالىق ايعاقتار بار. ارحەولوگتارمەن قولا جانە كۇمىستەن قۇيىلىپ جاسالعان ۇساق بۇيىمدار, زەر­گەر­لىك اشەكەيلەردى قۇيۋعا ار­نالعان تاس پىشىندەردىڭ سى­نىقتارى, امالگاما (ساندىك بۇيىمدارعا التىن جالاتۋدا قولداناتىن التىن مەن سىناپ قوسپاسى) تاسىمالداۋعا ارنالعان قىش ىدىس – سفەروكونۋس تابىلدى. سونداي-اق  جەرگىلىكتى شىنى ىدىستارىنىڭ ءوندىرىسى بولعان دەپ بولجانادى. شىنى, نەفريت, گاگات, اقىق (قىزىل, قىزعىلت سارى ءتۇستى اسىل تاس), تاۋ ءحرۋستالى, كوك تاس جانە كارىپتاستان جاسالعان ءتۇرلى ءتۇستى مونشاقتار ءجيى كەزدەسەدى. مىس پەن جەزدى وڭدەۋ ءتارىزدى اسا كۇردەلى كاسىپ تە وركەندەگەن. مادەني قىرتىس-قاباتتارىندا كوپتەگەن تەمىر شەگەلەر مەن اعاش جابىندى نەمەسە ەسىك ويىقتارىنىڭ بولىكتەرىن بەكىتۋگە ارنالعان قاپسىرمالار كەزدەسەدى.

– «التىنقازعان» ءدىني-قابىرلەۋ كەشەنى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟

– «ماڭعىستاۋعا جەتى جۇرت كەلىپ, جەتى جۇرت كەتكەن» دەگەن اڭىز بار. بۇل ولكەنىڭ ەرتە ورتاعاسىرلىق كەزەڭىندەگى تاريحى اقتاڭداق بولعاندىقتان ناقتى تۇجىرىم جاساۋ قيىن. وسى كەزدەردە شىعىستان باتىسقا قاراي جاپپاي كوشكەن ەرتە تۇرىك قاعاناتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلۋى جۇرگەندىگىن ەسكەرەتىن بولساق, ارال-كاسپي ايىرىعى اسىرەسە, ماڭعىشلاق تۇبەگى بۇل وقيعالاردان شەت قالدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. سولاي بولا تۇرا بۇل جەردە ەرتە تۇركىلەرمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن ەسكەرت­كىشتەر ءالى دە بەلگىسىز. وسى ۋاقىتتاردا ءۇستىرت جازى­عى مەن ماڭعىستاۋدى الان تاي­پا­لارىنىڭ مەكەندەگەنىن دە جوققا شىعارا المايمىز. ورتا ازياداعى الاندار تۋرالى عۇ­لاما عالىم ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني (974-1048 جج.) ءوز ەڭبەگىندە دجەيحۋن ء(امۋداريا) وزەنىنىڭ اڭعارى تۋرالى ايتا كەلە, «ونىڭ اعىسى ۇزاق ۋاقىت كوپتەگەن جەرلەردى قيراتتى, ال تۇرعىندارى حازار (كاسپي) تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا قونىس اۋداردى. بۇل الان جانە اس تايپالارى...», دەپ كورسەتكەن.

2010 جىلى ماڭعىستاۋ اۋدانى اۋماعىنان اشىلعان «التىنقازعان» ءدىني-قابىرلەۋ كەشەنى الان تايپاسىنا ءتيىستى بولۋى مۇمكىن. 2014 جىلى بۇل ەسكەرتكىشكە الدىن الا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ العاشقى كەزەڭدەرى جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ بارىسىندا كەشەننىڭ اۋماعى 130 گا جەردى قامتيتىنى انىقتالدى. بۇل جەردەن تاس قۇرىلىستاردىڭ بىرنەشە تۇرىنە جاتاتىن جانە ۇيىندىگە اينالعان 5 قورعان, بارلىعى 198 ارحەولوگيالىق نىسان تابىلدى. ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋدە نەگىزگى جۇمىستار ەكى كىرىسى بار ءتورتبۇرىشتى كەلگەن ۇلكەن ءدىني قورشاۋلارعا باعىتتالدى. العاشىندا ولار­دىڭ قابىرعالارى الاسالاۋ بو­لىپ كەلىپ, جەرگىلىكتى پليتا تاست­اردان تۇرعىزىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا 4 قورشاۋ زەرتتەلىندى. ولاردىڭ ەكەۋىنەن بور جىنىستى قۇرباندىق تاستاردىڭ قالدىقتارى تابىلدى. قورشاۋ­دان جانە ونىڭ اينالاسىنان قۇرباندىق شالۋ ءراسىمى بول­عان­دىعىن دالەلدەيتىن قىش ىدىس­تاردىڭ سىنىقتارى تابىلدى.

قورشاۋلاردىڭ ءبىرىنىڭ قا­بىر­عاسى استىنان جەراستى ۇڭ­گىر­لىك قابىر تابىلدى. ايەل ادام مەن بالانىڭ ءمايىتى جەردەن 2,5 م تەرەڭدىكتە جەرلەنگەن. قابىردەن شاعىن قىش ىدىستار, بوردان جاسالعان كۇل­سالعىش, شىنى مونشاق جانە قورعاسىن مەن قالايىنىڭ قوس­پاسىنان جاسالعان سىرعا تا­بىلدى. قابىرلەۋ ب.ز.1 مىڭ­جىلدىعىنىڭ باسىنا جاتادى.

كورشىلەس باسقا قورشاۋدان تاسپەن تولتىرىلعان, دوڭگە­لەك قورشاۋ تۇرىندەگى تاستان جاسالعان قابىر ءۇستى قۇ­رى­­­لىسىنىڭ قالدىقتارى قاز­ىل­دى. تاس ىرگەنىڭ استىنان ارحەولوگتار ءجاسوسپىرىمنىڭ باس سۇيەگى مەن ءۇيىلىپ جينالعان قاڭقا سۇيەكتەرىن, جىلقىنىڭ تۇياعى مەن سۇيەكتەرىن جانە تەمىردەن جاسالعان زاتتار – ەكى ۇزەڭگى, بەلدىك توعاسى, جەبە ۇشتارى, كىشكەنتاي پىشاق كەزدەسەتىن شاعىن قابىر ويىعىن تاپتى. ۇزەڭگى مەن توعانىڭ پىشىندەرىنە قاراپ, قابىر ناقتى ءىح-ح عاسىرلارعا جاتقىزىلادى جانە كوشپەلى مادەنيەتتىڭ بارلىق سالت-داستۇرىنە ساي جاسالعان.

– زەرتتەۋ انىقتاماسىنا نەمەسە بولجامدارعا سايكەس, ەسكەرتكىش قاي كەزەڭدەردىڭ قولتاڭباسى بولىپ تابىلادى؟

– قۇرىلىستىڭ نەگىزگى بو­لىگى ءدىني سالت-جورالعىلارعا باعىتتالعان. قورشاۋدىڭ ءبىرىنىڭ ىشىندەگى شاعىن ويىقتان وتە سيرەك كەزدەسەتىن ەر-تۇرمان­نىڭ كۇمىس قاڭقاسى جانە قام­شى­نىڭ كۇمىس بولشەكتەرى تابىلدى. قاڭقانىڭ ءپىشىنى اعاشتان قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل ەر-توقىم ەرتە تۇركى داۋىرىنە تيەسىلى. بىراق كۇمىس قاڭقانىڭ بەزەندىرىلۋى مەن ۇزەڭگى ءپىشىن ەرەكشەلىگىنە قاراپ, ونى ءىV ع.اياعى – V ع. ءى جارتىسىنا جات­قىزۋعا بولادى. قاڭقادا زوومور­فتىق بەينەلەر, قاسقىر, قابان, بۇعى, اقبوكەن جانە ۇشكىر تۇمسىقتى قۇستار ءتارىزدى جابايى اڭ-قۇستاردىڭ سۋرەتتەرى سالىنعان. قاڭقانىڭ ءبىر بولى­گىن­دە عۇن ءداۋىرى مادەنيەتىنە ءتيىستى بەدەرلى ويۋ-ورنەكتەر تۇ­سىرىلگەن. مۇنداي بەينەلەرى بار ەر-توقىم ەۋرازيالىق ارحە­ولوگيا تاجىريبەسىندە العاش تابىلىپ وتىر جانە جادىگەرلەر ەش جەردە قايتالانباۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.

ەسكەرتكىش اۋماعىنان ات ابزەلدەرىنە ءتيىستى مەتالدان جاسالعان ءارتۇرلى بۇيىمداردىڭ كوپتەگەن جيىنتىعى تابىلدى. بۇيىمداردىڭ ءبىر بولىگى مىستان جاسالىپ, سىرتى التىن مەن كۇمىس قوسپاسىمەن قاپتالعان. كەيدە كارىپتاس جانە شىنى قويىلىپ, بەزەندىرىلگەن. تابىلعان زاتتار نەگىزىنەن, قۇر­­باندىق سىيى رەتىندە قال­دىرىلعان. زاتتاردىڭ كەي بولىگى ەدىل ماڭى, كاۆكاز, سول­تۇستىك قارا تەڭىز تەرريتوريالارىندا زەرتتەلگەن حالىقتاردىڭ ۇلى كوشى ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىنە ۇقساس كەلەدى. وسى ايتىلعان ەرەك­­شەلىكتەردى ەسكەرە كەلە, «ال­تىن­قازعان» كەشەنىنىڭ قۇ­رىلۋ ۋاقىتى بولجام بويىنشا ب.ز. ءىىى ع. ەكىنشى جارتىسى – V ع. ارالىعىن قامتيدى دەيمىز. جۇر­گىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ قو­رى­تىندىسى بويىنشا ەۋ-
ر­ازيا­داعى انتيكالىق جانە ەرتە ورتاعاسىرلىق ارالىقتاعى ەرەكشە ءدىني-قابىرلەۋ كەشەنى سانالادى.

«التىنقازعان» ءدىني-قا­بىر­لەۋ كەشەنى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى الان تۇرعىندارى­نان قالعان دەگەن بولجام قا­راس­تىرىلادى. بۇل ارقىلى ماڭ­عىستاۋ ايماعى ءۇشىن ۇلى حالىقتار كوشى ءداۋىرى تاري­حى­نىڭ جاڭا, بەلگىسىز پاراقتارى اشىلدى.

اڭگىمەلەسكەن

گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»

ماڭعىستاۋ وبلىسى