قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن قالىپتاستىرۋعا جانە زامان سىناعىنا توتەپ بەرۋگە قاجەتتى باعىتتار جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدا ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى التى باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەۋدە. ولار: باسەكەلىك قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ; ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ; قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا گرافيكاسىن ازىرلەۋ; گۋمانيتارلىق ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ; ولكەتانۋ ءۇردىسىن جانداندىرۋ; ءبىلىم مەن عىلىمدى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەستەندىرۋ.
«تۋعان جەر» جانە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسى» ارنايى جوبالارىندا ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن, حالىقتىڭ ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگى جانە الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا جانە پراگماتيزمدى تۇسىنۋگە باعىتتالعان, اقتوبە وبلىسىنىڭ تامىرى تەرەڭ تاريحىن, مادەني ءداستۇرىن جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىن تانىتۋ ماقساتىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە كەڭىنەن تاراتۋ ءىس-شارالارى جوسپارلانعان.
وسىعان وراي, تۇرعىنداردىڭ ەتنوالەۋمەتتىك جانە ەتنوساياسي تاريحىن, وڭىردەگى تاريحي تۇلعالاردىڭ ورنى مەن ءرولىن, كيەلى جەرلەر گەوگرافياسىن (توپونيميكا, ونوماستيكا, لينگۆيستيكا) ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا جاس ۇرپاققا تۋعان جەرىنىڭ – اقتوبە وبلىسىنىڭ تاريحى تۋرالى تولىق جانە تەرەڭ ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن مەموريالدى-كۋلتتى ايماقتىڭ قالىپتاسۋ تاريحى مەن دامۋى جونىندەگى قۇجاتتار (ابات-بايتاق كەسەنە, ەسەت باتىر مەموريالدى كەشەنى, قوبىلاندى باتىر جانە حان مولاسى جانە ت.ب.) زەرتتەلۋدە. وسى باعىتتاعى ءىس-شارالار اياسىندا: ولكەتانۋ ءبىلىمىن دامىتۋ, جوو مەن پەداگوگتەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا وسى باعىتتاعى وقۋ قۇرالدارىن, بازالىق وقۋلىقتار دايىنداۋ; ولكەتانۋ بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ; ىشكى تاريحي-ولكەتانۋ ءتۋريزمىن دامىتۋ جۇمىستارى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافيا-
سى» ارنايى جوباسىنىڭ ءبىرى – «گۋگل» سپۋتنيگى ارقىلى باتىس قازاقستان ايماعى بويىنشا IV-V عاسىرعا جاتاتىن (عۇن ءداۋىرى) ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى تابۋدا.
اقتوبە وبلىسىندا «تۋعان جەرگە تاعزىم» اكتسياسى اياسىندا جالپى قۇنى 2 ملرد 848 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 555 جوبا ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. قازىرگى تاڭدا اكتسيا اياسىندا 5 ميلليارد 424 ميلليون 390 مىڭ تەڭگەگە 464 جوبا ورىندالدى. ونىڭ ىشىندە ءىرى جوبالار قاتارىنا – حوككەي ءمودۋلى (240 ملن); وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى (635 ملن); «جۇبانوۆتار اۋەنى» ونەر ورتالىعى (300 ملن); 28 گۇلزارلار مەن پاركتەر قۇرىلىسى (300 ملن); الەۋمەتتىك نىسانداردى جوندەۋ, ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمدارىن ودان ءارى دامىتۋ جوبالارى ەندى. «تۋعان جەر» ارنايى جوباسىن ءىرى شارالارىنىڭ ءبىرى – «اقتوبە – قۇتتى مەكەن» جەرلەستەر فورۋمى, وعان اقش, گەرمانيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, رەسەي, ۋكراينا, ارمەنيا جانە ازەربايجان سەكىلدى 20 شەتەلدەن 300-دەن استام اقتوبەلىكتەر كەلدى. فورۋم نەگىزگى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى – قۇنى 80 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن ءوزارا تۇسىنىستىك پەن جاڭا ءوندىرىس كاسىپورىندارىن اشۋ تۋرالى بىرقاتار مەموراندۋمعا قول قويىلدى. فورۋمعا جەرلەستەرىمىزدىڭ اراسىنان 23 مەديتسينا سالاسىنىڭ اتاقتى دارىگەرلەرى قاتىستى. وسى كۇندەرى كەلگەن قوناقتار اسا كۇردەلى سانالاتىن 29 وپەراتسيا جانە 1500 مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن قامتيتىن 14 ادىستەمەلىك سەمينار وتكىزۋگە ىقپال ەتتى.«كيەلى جەرلەر گەوگرافيا-
سى» اتتى ارنايى جوباسى اياسىندا اقتوبە وبلىسىنان جالپىۇلتتىق كيەلى جەرلەر تىزىمىنە 10 نىسان ەنگىزىلدى. وبلىستىڭ تاريحي جەرلەرىنە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى جانە كونە تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالدى.
«جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» ارنايى جوباسى زاماناۋي الەمدە تەرەڭ جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ جانە قازاقستاندىق قوعامنىڭ بىرەگەيلىگىن ساقتالۋىنا نەگىزدەلەدى. كەلەشەكتە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, ءتىل, مۋزىكا مەن ادەبيەتىمىزدى ساقتاۋ جانە كەڭىنەن تاراتۋ تۋرالى بازالىق تۇسىنىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار قاراستىرىلعان, وسى ارقىلى ۇلتتىق رۋحتى قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن.
وسى جوبا بويىنشا, اقتوبە وبلىسىندا ءىرى ماڭىزدى شارالار وتكىزىلدى. مىسالى, ەسەت باتىر كوكى ۇلىنىڭ 350 جىلدىعى, دەربىسالى بەركىمباەۆتىڭ 180 جىلدىعى, كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ 150 جىلدىعى (1860 جىلى وسىندا العاشقى ساۋدا قاتارى سالىنعان بولاتىن, ولار وسى ۋاقىتقا دەيىن ساقتالىپ قالعان), بەلگىلى كومپوزيتور, كۇيشى قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلىنا ارنالعان «اقجەلەڭ» حالىقارالىق كۇيشىلەر بايقاۋى, كومپوزيتور عازيزا جۇبانوۆانىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان ء«مۇشايرا» اقىندار ايتىسى, «جىبەك جولى» رەسپۋبليكالىق فەستيۆالى ءوتتى.
اقتوبەدەن شىققان جەرلەس-مەتسەناتتاردىڭ قولداۋىمەن ەسەت باتىرعا, زاڭگەر-عالىم جانە ساياسي قىزمەتكەر ناعاشىباي شايكەنوۆكە, قوبىلاندى باتىر, حالىق كوتەرىلىسىنىڭ ساياسي كوسەمى, قولباسشىسى, باتىر يساتاي تايمان ۇلى, التاي باتىر, ءاليا مولداعۇلوۆاعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر بوي كوتەردى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورىنبور مەملەكەتتىك مۇراعاتىمەن ءوزارا كەلىسىم جاسالىپ, ونداعى تاريحي قۇندى ارحيۆتىك ماتەريالدار زەرتتەلىپ, تسيفرلى جۇيەگە كوشىرىلۋدە. وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسيالارى تولىقتىرىلىپ, 3D ۆيرتۋالدى فورماتتا جاڭارتىلادى. جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى باسىپ شىعارىلادى. «جاس عالىم» جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ, وبلىس اكىمىنىڭ گرانتى (5 ملن 200 مىڭ تەڭگە) تاعايىندالدى.
اقتوبە وبلىسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ وتىرادى. ساراپتاما كەڭەسىنىڭ جۇمىسىندا جەرگىلىكتى بەلگىلى عالىمدار, زيالى قاۋىم, باق وكىلدەرى جانە قوعامدىق قىزمەتكەرلەر قاتىسادى. ساراپتاما كەڭەسى وتىرىسىندا تۇراقتى تۇردە وبلىستىق ىشكى ساياسات, مادەنيەت, ءبىلىم, تىلدەردى دامىتۋعا سىرتقى بايلانىستار جانە تۋريزم باسقارمالارىنىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ ەسەپتەرى تىڭدالادى. باسقارمالار جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا جۇمىستى جاقسارتۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار جاسايدى. اتاپ ايتقاندا, ىشكى ساياسات باسقارماسىنا, اقتوبە قالاسى مەن اۋدان اكىمدەرىنە حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ, زيالى قاۋىم مەن قوعام وكىلدەرىن وسى جۇمىسقا تارتۋ ۇسىنىلدى. وبلىستىق مادەنيەت, سىرتقى بايلانىستار جانە تۋريزم باسقارمالارىنا اقىن-جازۋشىلارمەن, شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن تۇراقتى بايلانىس جاساپ, كيەلى گەوگرافيا بويىنشا شارالار جۇرگىزۋ, كيەلى ورىندار كارتاسىن جاساۋ تاپسىرىلدى.
باۋىرجان ءجۇنىسوۆ,
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا اقتوبە وبلىسىنىڭ
ساراپتاما كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
