ول 1968 جىلى قاراعاندى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن, ناۋىرزىم اۋدانى ورتالىعىنداعى ورىس-قازاق ارالاس مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ ورنالاستى. فيزيكا-ماتەماتيكا پانىنەن بىلىكتى مۇعالىم جانە ءىستى ءۇيىرىپ اكەتەتىن ۇيىمداستىرۋشىلىعى بولعان سوڭ, مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وقۋ-تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارلىعىنا جوعارىلاتىلعان ەدى. ناۋىرزىم قازاقى جەر دەگەنمەن, اۋدان ورتالىعىندا ورىس ءتىلدى جۇرت كوپ تۇراتىن. سوندىقتان وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى قازاق ءتىلى ەسىكتەن قاراپ قالعاندا بۇل وڭىردەگى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ جاعدايى وبلىس, اۋدان باسشىلارى ءۇشىن الدىڭعى ورىندا تۇراتىن ماسەلە ەمەس ەدى. ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا قازاق مەكتەبى بولمايتىن, بالالار ورىس-قازاق ارالاس مەكتەبىنە باراتىن. انا ءتىلدىڭ جاعدايى ناشارلاعان سايىن ادامدار كوڭىلىندە ءبىر الابۇرتقان مازاسىزدىق دا شاڭ بەرىپ قوياتىن. ول كوبىنە جۇرتتىڭ كوڭىل-كۇيگە بەرىلىپ, قىزۋلانا ايتقان سوزىنەن ءارى اسپايتىن, ىشتەن تىنۋ عانا بار-تىن.
ارالاس مەكتەپتە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ دەنى قازاق بالالارى. نەگە قازاق مەكتەبى جوق؟ وسى ماسەلەنى كوپتەن ويلانىپ جۇرگەن مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تويكەن سۇتەمگەنوۆ بىردە 1979-1984 جىلدارعا 10-شى شاقىرىلعان كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ وبلىستان سايلانعان دەپۋتاتى گەننادي سەرگەەۆيچ زاحاروۆقا باردى. ول سوكولوۆ-سارىباي كەن بايىتۋ كومبيناتىندا ەكسكاۆاتورشىلار بريگاديرى بولىپ ىستەيتىن. ەڭبەكپەن كوتەرىلگەن, قاراپايىم ورىس ادامى ەدى. وسى دەپۋتاتقا وزدەرى ءبىر جىل بۇرىن وتكەن سايلاۋدا داۋىس بەرگەن بولاتىن. توكەڭنىڭ بويىندا مامىلەگەرلىگى دە جامان ەمەس ەدى. گەننادي سەرگەەۆيچتى ىزدەپ كەلىپ, اڭگىمەنى ارىدەن قايىرىپ, قازاق اۋىلىنداعى بالالاردىڭ انا تىلىندە ءبىلىم العىسى كەلەتىنىن, وعان بالا سانى ارتىعىمەن جەتىپ تۇرعانىن, ورىس تىلدىلەر كوپ ورتادا بالا ورىسشا بىلمەي قالمايتىنىن ايتىپ, ءتۇسىندىردى. ءوز الدىنا عيمارات بولسا, ارالاس مەكتەپتەگى قازاق سىنىپتارىن ءبىر مەكتەپ ەتىپ اشۋعا تولىق مۇمكىندىك بار ەدى. قاراپايىم گەننادي سەرگەەۆيچكە الىس اۋداننان كەلگەن مۇعالىمنىڭ ءسوز ساپتاسى ۇناپ قالدى ما, ونىڭ ايتقان ۋاجدەرىنىڭ بارلىعىن قابىلدادى. ول كەزدە كسرو جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتىنىڭ ءسوزى جەردە قالمايدى, ول تەز ارادا ىسكە كىرىسىپ, شالعايداعى اۋىل مەكتەبىنىڭ جايىن كوتەردى دە, 1981 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە ەنگىزىپ جىبەردى. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا مەكتەپ قۇرىلىسى باستالدى دا كەتتى, بالالار 1982 جىلى ساۋلەتتى جاڭا عيماراتتاعى قازاق مەكتەبىندە ساباق باستادى. بۇل قىزىل يمپەريانىڭ تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعاندا, قاراپايىم مۇعالىمنىڭ بىلىكتىلىگى, بىلىمدىلىگى ءارى باتىل ءىسى ەدى. تويكەن كوپەيشە ۇلى قازىرگى بازبىرەۋلەردەي بايبالام سالعان جوق, ايقاي-ۇيقايعا اپارعان جوق, بارلىعىن ماقتامەن باۋىزداعانداي ەتىپ, ۇلكەن ءىستى ۇندەمەي ءجۇرىپ-اق ءبىتىردى. جاڭا مەكتەپكە جىر الىبى جامبىلدىڭ ەسىمىن بەردى, ءوزىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ديرەكتور ەتىپ تاعايىندادى. اشىلۋىنا ءوزى سەبەپكەر بولعان سول ءبىلىم وشاعىن 1982 جىلدان 2012 جىلعا دەيىن 30 جىل باسقاردى. سوناۋ شالعاي جاتقان ناۋىرزىم اۋدانى ورتالىعىنداعى وسى مەكتەپتە قازىر 630 بالا ءبىلىم الىپ جاتىر. ال وبلىس وڭىرىندەگى وزگە اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ قايسىسىندا دا وقۋشى سانى 300-350-دەن اسپايدى, مۇنداي كورسەتكىش ساۋساقپەن سانارلىق.
ول مەكتەپتى باسقارعان جىلدارى ءبىلىم وشاعىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, «التىن مەدال», «التىن بەلگى» العان تۇلەكتەر از بولعان جوق. ەلباسى ايتاتىن باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەگەن ۇعىمدى تويكەن ۇستاز بالالاردى بىلىمگە ىنتىقتىرۋدىڭ تاماشا قۇرالى دەپ ەسەپتەيتىن.
– ەسىمدە, 90-شى جىلدارى رەسپۋبليكالىق «سيقىرلى قازان» دەگەن تەلەۆيزيالىق ءبىلىم سايىسىنا ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ وقۋشىلارىن تويكەن كوپەيشە ۇلىنىڭ ءوزى ەرتىپ باردى. ءبىزدىڭ بالالار سول سايىستان ءبىرىنشى ورىن الىپ, وبلىس نامىسىن قورعاپ كەلگەن ەدى, – دەيدى مەكتەپ مۇعالىمى جانگەلدى قاردىباي ۇلى.
ارداگەر ۇستاز ءالى دە مەكتەپتىڭ جۇمىسىنان قۇلاعدار بولىپ وتىرادى, جەتىستىگىنە قۋانادى. مۇعالىمدەرگە اقىل-كەڭەسىن دە ايتا جۇرەدى.
– تويكەن اعا – كوپشىل كىسى. ول پەداگوگيكالىق ۇجىمدا ء«بىرىمىز – ءبارىمىز, ءبارىمىز ءبىرىمىز ءۇشىن» دەگەن ۇستانىمدى قالىپتاستىرعان ەدى. ءبىر سىنىپتىڭ كورسەتكىشى ناشارلاسا بارلىعىمىز سونى ۋايىمداپ, كومەككە جۇگىرەتىنبىز. مەكتەپتە ءبىر مۇعالىم اۋىرىپ قالسا نەمەسە ءبىر قيىندىققا دۋشار بولسا بارلىعىمىز سونىڭ قاسىنان تابىلاتىنبىز. ء«تۇسىنىسىپ جۇمىس ىستەمەي, تابىس بولمايدى. «جالعىز اعاش ورمان ەمەس, جالعىز ادام قورعان ەمەس» دەگەن, پەداگوگيكادا جالعىز شاۋىپ بايگە الۋ مىندەت ەمەس, اينالاڭ دۇرىس بولماسا, سەنىڭ جەتكەن جەتىستىگىڭ ەشنارسەنى وزگەرتە المايدى» دەپ وتىرۋشى ەدى. ۇجىم سونداي تاتۋ بولدى, – دەيدى جانگەلدى قاردىباي ۇلى.
قارت ۇستازدىڭ قالىپتاستىرىپ كەتكەن ءداستۇرى ۇزىلمەي كەلەدى. ول مۇعالىمدەردەن بالانىڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعىن وياتۋدى تالاپ ەتەتىن. «بالانىڭ مۇمكىندىگىن ءبىز ايتىپ بەرە المايمىز. ول كەرەك دەسەڭ تاۋ قوپارادى. سەنىڭ مىندەتىڭ, بالانىڭ بويىنداعى بۇلاق كوزىن اشۋ» دەپ وتىراتىن. مىنە, جامبىل ورتا مەكتەبىندەگى مۇعالىمدەردىڭ ىزدەنىسى وسى جەردەن باستالاتىن. ولار بالاعا قالاي تۇسىندىرەمىن دەپ ەمەس, بالانىڭ ساباققا ىنتاسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن. تويەكەڭ كەز كەلگەن مۇعالىم بالاعا ۇلگى, ونەگە, بەدەل بولۋى ءتيىس ەكەنىن دە ەسكەرتۋدەن جالىقپاس ەدى. ال ۇستازدىڭ ءسوزى مەن ءىسى الشاق كەتپەيتىن. ءوزى دە ۇجىمداعى بارلىق مۇعالىمگە, وقۋشىلارعا ۇلگى-ونەگە بولاتىن.
جامبىل مەكتەبىندە جارىسقا قۇرىلعان قىزىقتى شارالاردى كوپتەپ ۇيىمداستىرۋ تويكەن كوپەيشە ۇلى قالىپتاستىرعان ءداستۇردىڭ ءبىرى. جارىستا ۇستازدىڭ دا, وقۋشىنىڭ دا ىزدەنىسىنەن تاماشا ىستەر تۋاتىنىن بىلىكتى ديرەكتور ىلكىمدىلىكپەن بايقاعان. ول مەكتەپ ديرەكتورلىعىمەن قاتار اۋدانداعى قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە قاتىستى. 1994-2003 جىلدار ارالىعىندا ناۋىرزىم اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. اۋدان ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك ومىرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ولاردىڭ شەشىمىن تابۋىنا دا ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. تويكەن اقساقال جولداسى ەكەۋى 5 بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. ولار دا ءومىردىڭ ءتۇرلى سالاسىنان ءوز ورنىن تاپتى. قازىر نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان باقىتتى اتا. تويكەن اقساقالدا ماراپات كوپ. سونىڭ ىشىندە 1990 جىلى العان «قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى» توسبەلگىسىن, 2001 جىلى العان ەلباسىنىڭ «العىس حاتىن» ەرەكشە كورەدى. ول ۇجىمدا «مۇعالىم ءۇشىن شاكىرتى قادىرلەيتىن ۇستاز دارەجەسىنە كوتەرىلۋدەن ارتىق ماراپات جوق» دەپ وتىراتىن. ارداگەر ۇستاز ءالى سول پىكىرىنەن اينىعان جوق.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى,
ناۋىرزىم اۋدانى
