ال جەكە باسىنداعى قاسيەتتەرگە كەلسەك, ايەكەڭ قاي جەردە ءجۇرسىن, قانداي ورتاعا كىرسىن ادالدىعىمەن, ازاماتتىعىمەن دارالاندى.
ايىپ قيسا ۇلىن بىلەتىندەردىڭ وعان دەگەن قۇرمەتىنىڭ شەكسىز بولۋى دا سوندىقتان.
ايىپ قيسا ۇلى ءتىرى جۇرگەندە 80-گە تولار ەدى. مىنا, تومەندە ايتىلعان ءىلتيپاتتى پىكىرلەر ازامات بەينەسىن جان-جاقتى سومداپ, اتاعىن ودان سايىن اسقاقتاتىپ تۇرعانى انىق.
ەڭبەگىمەن ەلەندى
بايكەن ءاشىموۆ,
كەڭەستىك پارتيا, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى (1970-1984 جج):
– كەزىندە الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىن ۇزدىك بىتىرگەن, سوسىن ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ, كەيىن پاۆلودار وبلىسىنداعى «بەسقاراعاي» اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتىندا زووتەحنيك بولىپ ەڭبەك جولىن باستاعان, ءسويتىپ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان جاس مامان ايىپ قيسا ۇلى قۇسايىنوۆ تا بۇل ىسپەن شىنداپ شۇعىلدانا باستاپ ەدى. ول بىرنەشە جىل بويى سوۆحوز ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەپ, كەيىن ەكىباستۇز اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشىسى حاتشىسى بولىپ جۇرگەندە رەسپۋبليكا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ مال شارۋاشىلىعى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىنە جوعارىلاتىلدى.
مەن ايىپ قيسا ۇلىن وسى كەزەڭنەن باستاپ جۇمىس بارىسىندا تانىسىپ, جاقىنىراق ءبىلدىم. ايىپ تازا اكادەميالىق عالىم بولعان جوق. ومىردەن تاجىريبە جيناقتاعان, مال شارۋاشىلىعىن ءوز قولىمەن باسقارىپ, ءتۇرلى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋگە ارالاسقان بىلگىر مامان رەتىندە دە, العىر عالىم, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى تۇرعىسىنان دا كوزگە ءتۇسىپ, جوعارى قىزمەتتە تەز بەدەل جينادى. ۇكىمەت باسقارىپ وتىرعان ماعان ول تالاي كەلىپ, ءوزىنىڭ ۇسىنىستارىن ايتىپ, ونى قورعاپ جانە وتكىزۋگە ورىندى دالەلدەر كەلتىرىپ, تاباندىلىق كورسەتۋشى ەدى.
ونىڭ ورىندى تالاپ-تىلەكتەرى, ۇسىنىستارى مەن جوبالارى بىزدەن دە قولداۋ تاۋىپ, ىسكە اسىپ جاتتى. ول ۇزبەي 15 جىلدان استام رەسپۋبليكا مال شارۋاشىلىعىن باسقاردى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ, مەملەكەتتىك اگروونەركاسىپ كوميتەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن «اسىل» مەملەكەتتىك اكتسيونەرلىك كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولا ءجۇرىپ, رەسپۋبليكادا ت ۇلىكتەردى اسىلداندىرۋ ىسىمەن شۇعىلداندى. عىلىم دوكتورى دارەجەسىن قورعادى. اۆستراليادان اسىل تۇقىمدى مال اكەلىپ, مالدىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا زور ۇلەس قوستى. ءىرى قارانىڭ ءسۇتتى, ەتتى بولۋىن كوزدەگەن تاجىريبەلەرى جاقسى ناتيجە بەردى. قوي ءجۇنىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, بيازى ءجۇندى قوي تۇقىمىن مولىنان وسىرۋگە قول جەتكىزدى. ەگەر ونىڭ ىسكە اسىرعان عىلىمي, باسشىلىق ەڭبەكتەرىنىڭ رەسپۋبليكامىزعا تيگىزگەن پايداسىن مولشەرلەسەك, ميلليونداعان قارجى كىرىس كىرگىزىپ, مال شارۋاشىلىعىندا جۇرگەن جۇرتتىڭ جاقسى تابىس تاۋىپ, ءال-اۋقاتتارىنىڭ جاقسارۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقانىن كورەر ەدىك.
ۇلى ابايدىڭ «ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى قالاي باستاعانىنان بەلگىلى بولادى. قالاي اياقتاعانىنان ەمەس...» دەگەن دانالىق ءسوزى بار. ايىپ قيسا ۇلى قانداي دارەجەدەگى قىزمەتتە بولماسىن, قانداي اۋقىمدى ءىستى دە جاقسى باستاپ, جاقسى جالعاستىرىپ, تاماشا ناتيجەلەرمەن اياقتاپ ءجۇردى.
امال قانشا, ايىپ قيسا ۇلى ءومىر-تاجىريبەسى تولىسقان, عىلىم جولىندا وزىندىك جول سالعان دارىندى عالىم, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى, بىلگىر باسشى, ابزال ازامات بولىپ قالىپتاسقان شاعىندا ومىردەن ءوتتى. ءتىرى بولسا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نىعايىپ, گۇلدەنۋىنە ءوز ۇلەسىن ءالى دە قوسار ەدى. ول ءوز ومىرىندە زور بەدەلگە, قۇرمەتكە, جاقسى اتاققا يە بولدى. ەڭبەگى ۇكىمەتتىڭ بىرنەشە جوعارى ناگراداسىمەن اتالىپ ءوتتى. ارتىندا اكە اتاعىنا لايىق ۇرپاعى قالدى.
ماڭگى ۇمىتىلمايتىن بەينە
ناريمان قاراجىگىتوۆ,
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى:
– ايەكەڭ سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى جىگىت ەدى. مەن ونىڭ ونەردى جاقسى كورەتىن قىرىن عانا كورسەتكىم كەلەدى. ونىڭ وزگەلەردەن ءبىر ەرەكشەلىگى – تەك قىزمەت اياسىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, ادەبيەتتى, مۋزىكانى, ونەردى ءسۇيىپ باعالايتىن ەدى. وسى تۇرعىدان ول ماعان دا سىي-قۇرمەت كورسەتەتىن. قانداي توي بولماسىن مەن ءان ايتسام, ول ماعان «ناكە», ء«لايلىمدى» ماعان قالدىر, مەن ايتايىن», دەيتىن. ول ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ «شولپانىن», ءابىلاحات ەسپاەۆتىڭ «دوستار» ءانىن, اسەت بەيسەۋوۆتىڭ «اعالار» ءانىن, ءميليۋتيننىڭ «چايكا» ءانىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ورىندايتىن. اسىرەسە مەنىڭ ەسىمدە قالعانى – كەڭەستىك كومپوزيتور موكروۋسوۆتىڭ «كۇزگى جاپىراقتار» ءانى. وسى ءاندى ورىنداعاندا تويعا جينالعان حالىق دۋ قول شاپالاقتاپ ايەكەڭە شىنايى سۇيىسپەنشىلىكتەرىن بىلدىرگەن بولاتىن. سول كەزدە مەن ايەكەڭنىڭ ءان ايتقانىن سوڭعى رەت ەستىپ تۇرعانىمدى بىلمەپپىن. ايەكەڭنىڭ جارقىن بەينەسى مەنىڭ ەسىمدە وسى قالپىندا ماڭگىلىك قالادى.
ابزال اعا
ءابدىراحمان ومباەۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر ۇعا مۇشە-كوررەسپوندەنتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ
لاۋرەاتى:
– رەسپۋبليكا حالقىنىڭ اتاكاسىبى – مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى رەتىندە ونىڭ بۇل سالاعا ءوزى ەڭبەك ەتكەن كەزەڭدە قوسقان ۇلەسى وراسان زور بولدى. ول قازاقستاندا قاراكول شارۋاشىلىعىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ەرەكشە ءمان بەردى. قاراكول قويىن سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار, ەلتىرىنى وڭدەۋ, دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە ساي ءونىم شىعارۋ ماقساتىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءىسى ايەكەڭنىڭ قولداۋىمەن جانە تىكەلەي ارالاسۋىمەن جۇرگىزىلدى.
ايەكەڭ قازاقستاندا قانشاما عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن دۇرىس باعالاي ءبىلىپ, ولاردىڭ عالىم بولىپ قالىپتاسۋىنا ءوزىنىڭ ارىپتەستىك سەپتىگىن تيگىزدى دەسەڭىزشى!.. ايىپ قيسا ۇلى ادال ەڭبەكتى ارداقتاي بىلەتىن وسىنداي ابزال ازامات ەدى.
ايەكەڭ ادال دوس, ۇلكەنگە ءىنى, كىشىگە اعا بولا ءبىلدى. اسىل دا ارداقتى اعانىڭ ەتكەن ەڭبەگى, پاراساتتى ءادىل ءسوزى, قيماس مىنەزى, قۇلاقتان كەتپەس ءانى, ۇمىتىلماس بەينەسى ونى بىلەتىندەردىڭ كوڭىلىندە ماڭگى ورىن الدى.
ناعىز ادام بولاتىن
تولەۋبەك قوڭىر,
«قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى, جۋرناليست:
– ايىپ قيسا ۇلى قۇسايىنوۆپەن زامانداسپىن. وسىدان قىرىق بەس جىل بۇرىن الماتىدا ستۋدەنتتىك شاقتا كەزدەسكەنىم ەسىمدە. 1956 جىلى كۇزدە الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىندا ساياسي قۇعىن-سۇرگىن قۇربانى, جازۋشى بەيىمبەت ءمايليننىڭ وتباسىمەن بولعان كەزدەسۋدە جەرلەستەر رەتىندە تانىسقان ەدىك. ءبىر جاستاي عانا ۇلكەندىگى بار ايىپ (ول ينستيتۋتتىڭ 2-ءشى كۋرسىندا وقىپ جاتتى) ەرەسەك, اقىلدى, بايسالدى جان رەتىندە تانىلدى. جەرلەستەر بولعاندىقتان, ارا-تۇرا جولىعىسىپ تا جۇردىك.
1960 جىلى ايىپ ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, جولدامامەن پاۆلودار وبلىسىنا ورالدى. مۇندا جاس عالىم-زووتەحنيك «بەسقاراعاي» اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتىنا باس زووتەحنيك بولىپ تاعايىندالدى. اكادەميك ءا.ەلامانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن قوي تۇقىمىن اسىلداندىرۋ-سەلەكتسيالىق جۇمىستارىمەن اينالىستى.
شارۋاشىلىقتا توعىز جىل باس زووتەحنيك بولىپ ىستەگەن ايىپ قيسا ۇلى №23 قوي سوۆحوزىنا ديرەكتور بولىپ كەلدى. مەن جۋرناليست رەتىندە شارۋاشىلىعىندا ءجيى بولىپ, جاس باسشىمەن جۇزدەسىپ ءجۇردىم. وتىز ءبىر جاسار ايىپقا ۇلكەن سوۆحوز سەنىپ تاپسىرىلدى. مۇنىڭ دا شارۋاشىلىق باعىتى «بەسقاراعايمەن» بىردەي ەدى. ءجۇن, ەت باعىتىنداعى قوي وسىرەتىن. بيازى ءجۇندى قوي ءوسىرۋ ەندى عانا قولعا الىنا باستاعان. مۇندا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى كۇلاي شارباقباەۆا, ونىڭ ۇلى قابدىناسىر شارباقباەۆ, سەرىكباي تەمىرحانوۆ, ناسكەن تيىشتەنوۆ سياقتى اتاقتى شوپاندار بولدى.
شارۋاشىلىعى تۇرالاپ قالعان سوۆحوزدى ورگە باستىرۋ ۇلەسى ايىپقا ءتيدى.
ابىروي, اتاق بىردەن كەلە قويا ما. جاڭا كەلگەن باسشى ەڭ الدىمەن ەڭبەك ادامدارىمەن قارىم-قاتىناسىن ورنىقتىردى. شوپانداردىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ, تۇرعىن ۇيلەر سالۋ باستى نازارىندا بولدى. كەلە سالا ءبارىن تاپ-تۇيناقتاي ەتتى دەۋدەن, ارينە, اۋلاقپىز. بىراق ءاردايىم ەڭبەك ادامىن قولداپ, قامقورلىق جاساپ, ءتيىستى كومەگىن كورسەتىپ وتىرۋى ناتيجەسىندە بىرتە-بىرتە جۇرتتىڭ جاس باسشىعا سەنىمى ارتتى.
وسىنىڭ ءوزى تەگىن كەتپەدى. كوپ ۇزاماي قاراقالا شوپاندارى بيىككە ورلەدى. ءتول مەن ءجۇن الۋدان الدىنا جان سالمادى. وبلىسقا عانا ەمەس, رەسپۋبليكاعا دا بەلگىلى بولدى. ايىپ قيسا ۇلىنىڭ ابىرويى دا ارتتى, بەدەلى دە ءوستى.
ونىڭ جۇمىس كابينەتىندە وتىرۋى از بولاتىن. اۋا رايىنىڭ قانداي بولعانىنا قاراماستان, ەرتە تۇرىپ قاتار-قاتار ورنالاسقان قوي وتارلارىن ارالاپ شىعاتىن. سوندا الدىمەن سۇرايتىنى – شوپانداردىڭ اماندىعى. سونان سوڭ بارىپ شارۋاشىلىق جايىنا كوشەتىن. وتارلاردى ارالاعان كەزدە نە كوردى, قويشىلارمەن اڭگىمەدە نە بايقادى – سونىڭ ءبارى سوۆحوز ماماندارىنىڭ كەشكى باسقوسۋىندا ۇلكەن اڭگىمە بولاتىن. ەرتەڭىنە سول كەمشىلىكتەر قالاي جويىلىپ, جاڭادان قانداي پروبلەما تۋىندادى – ءبارىن قايتا پىسىقتايتىن.
ول وسى اۋىلدان كوكپ ححV سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىستى. وبلىستىق پارتيا كونفەرەنتسياسىندا ايىپتىڭ سول سەزگە دەلەگات بولىپ باراتىنى بەلگىلى بولعان. ارنايى ىزدەپ بارىپ جولىقتىم, ەجەلگى دوستارداي ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەستىك. ايىپتان ماسكەۋدە قايدا ورنالاساتىنىن ءبىلىپ الىپ, سەزد باستالار كۇنى تەلەفون سوقتىم. بىزدە ساعات – توعىز. ال ماسكەۋدە تاڭەرتەڭگى – التى. تەلەفون قوڭىراۋىنا ايىپتىڭ ءوزى جاۋاپ بەردى. ادەتتەگىدەي كوڭىل كۇيىن, ۇلكەن استانانىڭ اسەرىن سۇراي باستادىم. دوسىم كوتەرىڭكى كوڭىلمەن كورگەن-بىلگەنىن اسىعىس ايتا باستادى. ونىڭ وسى اڭگىمەسىنەن شاعىن سۇحبات قۇراستىرىپ, گازەتكە جاريالادىم.
سەزدەن كەيىن ايىپ قيسا ۇلى ەكىباستۇز اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. قاراقالا حالقى سول جولى ايىپپەن قيماي قوشتاسىپ, يگى تىلەكپەن شىعارىپ سالعان ەدى. ەكىباستۇز اۋدانىنىڭ ءبىراز شارۋاشىلىقتارى قازىرگى اقتوعاي اۋدانىنان بولىنگەن-ءدى. «اقكول» سوۆحوزىندا ۇزاق جىل باس بۋحگالتەر بولىپ ايىپتىڭ اكەسى قيسا قۇسايىنوۆ ىستەگەن. ەل دە, جەر دە وزىنە تانىس, حالقى دا بىلەدى. وسى ارادان ايىپ استاناعا تارتتى...
ەل, اعايىن اراسىندا ايكەن اتانعان ايىپ قيسا ۇلى قاشان بولسىن ازامات رەتىندە تانىلدى. ونى ۇلكەن-كىشى بىردەي سىيلادى, قۇرمەت تۇتتى.
سۋىق حاباردى تاڭەرتەڭ جۇمىس ۇستىندە ەستىدىك. ايىپ كەنەتتەن دۇنيە سالىپتى. وقىس حابار ەسەڭگىرەتىپ جىبەرگەندەي بولدى. قيماس دوسىممەن بىرگە وتكىزگەن قۋانىشتى كۇندەر ەرىكسىز ەسىمە ورالدى. 1998 جىلى پاۆلوداردا 60-قا تولعان مۇشەل تويىن وتكىزگەن ەدىك, ەل-جۇرتىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ قايتىپ ەدى. جوق جەردەن ايىپتان ايىرىلىپ قالعانىمىز!..
ايىپ ناعىز ازامات ەدى.
دايىنداعان
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
