وتكەن كۇننىڭ ۇزدىك شىعارماسىن باسقاشا قابىلداپ, الدىڭعى تولقىنعا قاراعاندا كوبىرەك باسقالاردىڭ ىقپالىنا ۇرىناتىنىن ەسكەرىپ وتىرمىن. قانداي دا ءبىر اۋقىمدى سىني ماقالا «ادەبي سىن» دەگەن ۇعىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, مازمۇنىن بايىتادى دەپ تە ايتپايمىن. حVI عاسىردان بەرى ء«بىلىم» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنىڭ وزگەرۋىنە جاڭا پاندەردى وزىنە جيناقتاۋى عانا ەمەس, جالپى حالىققا قاراتا كوپ ايتىلا باستاۋى دا ىقپال ەتتى. وسىعان ۇقساس وزگەرىستى «ادەبي سىن» ۇعىمىنىڭ ەۆوليۋتسياسىنا قاراپ تا بايقار ەدىك. دجونسوننىڭ «اقىنداردىڭ عۇمىرناماسى» سياقتى جاۋھار شىعارماسى مەن بۇگىنگى كۇننىڭ سىنى كولريدجدىڭ «ادەبيەت بيوگرافياسى» ەڭبەگىن ۋاقىتى مەن ماڭىزدىلىعىنا قاراپ سالىستىرىڭىزشى. دجونسوننىڭ ادەبيەت ءداستۇرىن ۇستاناتىن كەزەڭنىڭ سوڭعى وكىلى بولعانىمەن, ال كولريدج جاڭا ءستيلدىڭ مىقتى جاعىن ماقتاپ, ءالسىز تۇسىن سىناۋىمەن عانا ايىرماشىلىق بىتپەيدى. مۇنداعى باستى ۇقسامايتىن دۇنيە كولريدجدىڭ پوەزياعا تەرەڭ ءمان, كەڭ ماعىنا بەرۋىندە. ول سىندى فيلوسوفيامەن, ەستەتيكامەن, پسيحولوگيامەن بايلانىستىردى, بۇل عىلىمدار ادەبي سىنعا دەندەپ ەندى. ودان كەيىنگى بۋىن وزدەرىنىڭ قورقىنىشى مەن تاۋەكەلىنە بايلانىستى عىلىم سالالارىن پايدالاندى ءھام پايدالانبادى. بۇگىنگى كۇنى دجونسوندى باعالاۋ ءۇشىن تاريحي پايىم كەرەك, ەسەسىنە كولريدجبەن جاڭا زامان سىنشىسىنىڭ ورتاق تاقىرىبى كوپ-اق. بۇگىنگى سىن كولريدجدىڭ مۇراگەرى دەسەك تە بولادى, ءھام بۇگىنگە جەتسە, ءوز زامانىنداعىداي قوعامدىق بىلىمدەرگە قىزىعىپ, لينگۆيستيكامەن, سەميوتيكامەن دە شۇعىلدانارىنا سەنەر ەدىم.
وسى عىلىمداردىڭ ءبىرىنىڭ پوزيتسياسىمەن ادەبيەتتى زەرتتەۋ – ءبىزدىڭ زامانداعى ادەبي سىننىڭ وزگەرۋىنە اكەلگەن ەكى سەبەپتىڭ ءبىرى. ەكىنشى سەبەبى: بەلگىلى. اعىلشىن, امەريكا ادەبيەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردە تەرەڭدەپ وقىتۋعا باسا نازار اۋدارىلدى, ءتىپتى, امەريكاداعى مەكتەپتەردە سىنشىلار ساباق بەرەتىن, ال ۇستازدار سىن جازاتىن كەزەڭ پايدا بولدى. مۇنى جامان دەي الماس ەدىم: قازىرگى قىزىقتى سىننىڭ كوبىن سول كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعان ادەبيەتشىلەر نەمەسە ءوزىن سىنشى رەتىندە العاش مەكتەپتە سىناپ كورگەن عالىمدار جازىپ ءجۇر. بىرەن-سارانى بولماسا, ءبىزدىڭ زامانىمىزدا جۋرنالداعى سىن كاسىبي سىنشىلار ءۇشىن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ جولى ەمەس جانە بۇل قالىپتى جاعداي. قازىرگى سىنشىلار سوندا بۇرىنعىلارعا قاراعاندا باسقا الەمدە, وزگە اۋديتورياعا جازىپ ءجۇر مە؟ مەنىڭ ويىمشا سالماقتى سىن ازشىلىق ءۇشىن جازىلادى. حIح عاسىرمەن سالىستىرعاندا سول ازشىلىقتىڭ سانى كوپ بولماي-اق قويسىن.
...ەگەر ادەبي سىندا تەك كونوندارعا, ۇعىمدارعا جابىسىپ الساق, وندا ەرتە مە, كەش پە, سىن تەك تۇسىندىرمە دارەجەسىنە قۇلايدى. ءتىپتى, سىن ەشقاشانداي عىلىم سالاسى بولماسا دا (بولعاندا ەمەس), عىلىميلانىپ كەتۋ قاۋپى بار. ءبىر جاعىنان, يمپرەسسيونيستىك, سۋبەكتيۆتىك كوزقاراستاردى دا اسقىندىرىپ الماۋىمىز كەرەك. وندا ءبىزدىڭ سىنىمىزدىڭ بوس اڭگىمە مەن زايا سوزدەن ايىرماسى بولمايدى. وتىز ءۇش جىل بۇرىن, وسى يمپرەسسيونيستىك سىن ماعان ۇناماي «سىننىڭ ماقساتىن» جازعان ەم. ەندى مەنىڭ پىكىرىمشە ءبىز تازا تۇسىندىرۋمەن اينالىساتىن سىننان ساقتانۋىمىز قاجەت. سوڭعى وتىز جىل اعىلشىن, امەريكا ادەبي سىنىندا ءساتتى كەزەڭ بولدى دەپ ويلايمىن. ارتقا قاراپ, ءتىپتى, تاماشا ما دەيمىن. كىم بىلەدى؟
توماس ستەرنز ەليوت
«سىن شەكاراسى»
ماقالاسىنان, 1956 جىل
اۋدارعان
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى
