تابىستى باستاۋعا بارلىق جاعداي بار
وسىنى تۇسىنگەن مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاساۋدىڭ قاجەتتىگىن ايقىنداپ بەردى. 12 جەلتوقساندا ۇكىمەت تاراپىنان ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ, مەملەكەتتىك كورپوراتسيالاردىڭ ساراپشىلارىن, حالىقارالىق كونسۋلتانتتاردى تارتا وتىرىپ ازىرلەنگەن باعدارلاما قابىلداندى. وندا بەس ستراتەگيالىق باعىت بويىنشا ناقتى ءىس-ارەكەتتەردىڭ الگوريتمى كورىنىس تاپقان, ونەركاسىپ, كولىك, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە باسقا دا ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بارلىعى قامتىلعان.
باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا جول اشادى, سونداي-اق قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءپرينتسيپتى تۇردە جاڭا تراەكتوريامەن دامۋعا كوشۋىنە قاجەتتى جاعدايلاردى تۋعىزادى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ونى تابىستى باستاۋعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم قالىپتاسقان. تسيفرلاندىرۋدىڭ بازالىق دەڭگەيى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا بار دەۋگە بولادى, تۇرعىنداردىڭ 70 %-دان استامى ينتەرنەتپەن قامتىلعان. ەلەكتروندى ۇكىمەت قۇرىلىپ, تابىستى جۇمىس ىستەۋدە.
تاعى ءبىر ماڭىزدى تارماق كادرلارعا تىرەلەدى. بۇل باعىتتا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلۋدا, ول ءبىرىنشى كەزەكتە جوعارى وقۋ ورىندارىنا قاتىستى. قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر حالىقارالىق وليمپيادالار مەن كونكۋرستاردا جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ ءجۇر. ەندىگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ تالانتتى جاستارىنا وزدەرىنىڭ بىلىمدەرىن ءوز وتانىندا كادەگە جاراتۋعا داڭعىل جول اشىلادى.
بيزنەس-ورتا دەگەن فاكتوردى دا نازارعا العان ءجون. قازاقستاندىق ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندار ترانسۇلتتىق كومپانيالارمەن قاتار تسيفرلاندىرۋ ەلەمەنتتەرىن ونەركاسىپتىڭ ءتۇرلى سالالارىنا ەنگىزۋگە نيەت بىلدىرۋدە.
يندۋستريا 4.0 ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ
سونىمەن باعدارلامانىڭ بەس باعىتىنا توقتالايىق. ءبىرىنشى – ەكونوميكا سالالارىن تسيفرلاندىرۋ. بۇل دەگەنىمىز يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن ينتەللەكتۋالدى جۇيەلەر ەكونوميكانىڭ بازالىق سالالارىنا ەنگىزىلىپ, ول ونىمدىلىكتىڭ وسۋىنە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋى ارقىلى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىنىن بىلدىرەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شيكىزات سالاسىنداعى, وعان قوسا اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى وتاندىق ەكسپورتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى نارىقتاعى وسىمىنە قول جەتكىزىلەدى, ءوز كەزەگىندە اسا ءىرى وندىرىستىك كومپانيالاردىڭ كاپيتالدانۋىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى.
ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك توڭكەرىس زاتتار ينتەرنەتى (جەلىگە قوسىلعان سان الۋان تسيفرلى قۇرىلعىلار), جاساندى ينتەللەكت, روبوتتاندىرۋ سىندى تەحنولوگيالاردىڭ وندىرىسكە ەنگىزىلۋىمەن بايلانىستى. وسى ايتىلعانداردىڭ بارلىعى سالالارداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ءوسىمىن 2022 جىلعا قاراي ورتاشا ەسەپپەن 50 %-عا ۇلعايتادى.
بۇگىنگى تاڭدا بىرقاتار قازاقستاندىق كاسىپورىندار يندۋستريا 4.0 ەلەمەنتتەرىن قولدانىسقا تابىستى ەنگىزۋدە, ياعني مەنەدجمەنت يننوۆاتسياعا ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى دەۋگە بولادى. مۇناي جانە ۋران كەنىشتەرىندەگى قاناتقاقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ از ۋاقىت ىشىندە ەلەكتر ەنەرگياسى شىعىندارىن, حيميالىق رەاگەنتتەردى, كولىك شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋدا ماڭىزدى ناتيجە (10 %-عا دەيىن) كورسەتتى. ERG, «قازتسينك» جشس, «قازاتومپروم» ۇاك» اق, «كەگوك» اق, «استانا رەك», «قازاقمىس» كورپوراتسياسى سىندى ءىرى كاسىپورىندار وسى باعىتتاعى جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىرۋعا ءازىر.
باعدارلامادا اۋىل شارۋاشىلىعىنا, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءونىمدى مولايتۋ مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان نۇكتەلىك جەر وڭدەۋ ەنگىزۋگە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. بۇل فەرمەرلەردىڭ ەگىستىك جاعدايىنا, جەردىڭ ساپاسىنا, قورەكتىك جانە زياندى ەلەمەنتتەرگە قاتىستى, جاۋىن-شاشىن بولۋى سىندى دەرەكتەردى ۋاقىتىلى الىپ وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ, بۇل ەڭبەك شىعىندارىن, تۇقىم سەبۋ ۋاقىتىن, ءونىمدى جينايتىن مەرزىمدى دۇرىس ەسەپتەۋگە جول اشادى.
ءبىرىنشى باعىتتى جۇزەگە اسىرۋعا وتاندىق IT-كومپانيالار مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اتسالىساتىن بولادى. بۇل شارا قازاقستاندىق ماماندارعا وزدەرىنىڭ تەحنولوگيالارىن ءىس جۇزىندە قولدانۋ ءۇشىن جاقسى مۇمكىندىك بولىپ تابىلادى. وسىنداي كووپەراتسيانىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتىن تىلگە تيەك ەتۋگە بولادى, اتالعان كومبينات قبتۋ جانە ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ باعدارلاماشىلارىنىڭ جوبالارىن وندىرىسكە ەنگىزىپ كەلەدى. ال شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى بولسا «قازتسينك» اق كاسىپورىندارىندا كافەدرا اشقان: ۋنيۆەرسيتەتتە تەوريالىق ءبىلىم العان ستۋدەنتتەر ءوز بىلىمدەرىن وندىرىستە نىعايتۋدا.
قازۇتۋ بازاسىندا جوو وقىتۋشىلارى, ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار وكىلدەرى مەن ستۋدەنتتەر يندۋستريا 4.0 جوبالارىن جوسپارلاۋ مەن جۇزەگە اسىرۋعا ماشىقتانادى.
«Paper free» ءپرينتسيپى بويىنشا
ەكىنشى باعىت – تسيفرلى مەملەكەتكە ءوتۋ. بۇل ۇدەرىستى سۋرەتتەۋ وتە وڭاي: قاعاز تۇرىندەگى قۇجات اينالىمىن ازايتىپ, حالىق پەن بيزنەسكە بارىنشا از مەرزىم ىشىندە قىزمەت كورسەتۋ. وعان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن ىقپالداستىرۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى.
بىرىنشىدەن, 20 ميلليونعا تارتا انىقتاما الىنىپ تاستالادى. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ورگاندار ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىنا (انىقتامالار مەن اقپارات الماسۋ) وتەدى. ۇشىنشىدەن, دەربەس اقپاراتتار ازاماتتاردىڭ – قىزمەت الۋشىلاردىڭ كەلىسىمىمەن ءۇشىنشى تۇلعالارعا ۇسىنىلاتىن بولادى.
ازىرگە مەملەكەتتىك قىزمەت تۇرلەرىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا ەلەكتروندى فورماتتا ۇسىنىلادى. «Paper free» ءپرينتسيپى (تولىقتاي قاعازسىز ۇدەرىس) بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 80 %-ى تەك قانا ەلەكتروندى فورماتتا ۇسىنىلاتىن بولادى. مەكەنجاي انىقتاماسى, سوتتالماعانى تۋرالى, جىلجىمايتىن م ۇلىككە قاتىستى جانە باسقا دا 30-عا تارتا انىقتاما ءتۇرى جويىلادى. بۇل دەرەكتەردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇيەلەرى اراسىندا تسيفرلى تۇردە بەرىلەدى, سونىمەن قاتار ارنايى قورعالعان رەجىمدە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە, كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە جانە باسقا دا مەكەمەلەرگە قولجەتىمدى بولادى. 2019 جىلعا دەيىن پرواكتيۆتى قىزمەتتەر (حقكو-عا بارۋدى تالاپ ەتپەيتىن) ەنگىزىلەدى, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ 5 ءتۇرلى قىزمەتى بار. بۇگىنگى تاڭدا حقكو-لار تاراپىنان جىل سايىن 40 ملن انىقتاما بەرىلەدى ەكەن. تسيفرلاندىرۋدىڭ ارقاسىندا ۇنەمدەلەتىن بيۋدجەت قاراجاتىن ەسەپتەۋ قيىن ەمەس, ول 33,5 ملرد تەڭگە شاماسىندا بولماق.
مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىشكى ۇدەرىستەرىن اۆتوماتتاندىرۋدا, مىسالى, ستراتەگيالىق جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدا, جەر جانە مينەرالدى رەسۋرستاردى باسقارۋدا, سونداي-اق يمپورتتىق-ەكسپورتتىق وپەراتسيالاردى باسقارۋدا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بولادى.
شەشۋشى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا قاتىستى. ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالارعا ء«بىر تەرەزە» جانە ينتەللەكتۋالدى كولىك جۇيەسى سىندى جۇيەلەردى ەنگىزۋ ادامي فاكتورلاردى ازايتۋعا, بارلىق ۇدەرىستەردى جەدەلدەتۋگە جانە ونىڭ اشىق بولۋىنا باعىتتالعان.
...ءبىر كەزدەرى سينگاپۋر ەندى عانا ەڭسە تىكتەي باستاعان تۇستا, ونىڭ تەڭىز پورتتارى كورشىلەس مالايزيا, يندونەزيا سىندى مەملەكەتتەردىڭ پورتتارىنا باسەكەلەستىك تۋدىرۋعا قاۋقارسىز ەدى. الايدا TradeNet جۇيەسىن ىسكە قوسۋ ارقىلى ساۋدا كاسىپورىندارى تەڭىزدەن, ياعني قاشىق جەردەن-اق رەسىمدەۋ پروتسەدۋرالارىنان وتۋگە مۇمكىندىك الدى, ياعني پورتتا تاۋاردى فيزيكالىق تەكسەرۋدى جۇرگىزۋ جۇمىسى عانا قالاتىن بولدى. وسىلايشا كەمەلەردىڭ پورتتا تۇرۋ ۋاقىتى ەسەلەپ قىسقاردى, ساۋدا كومپانيالارى سينگاپۋردىڭ پورتتارىن تاڭداۋعا كوشتى. ءبىز دە ءدال سولاي جاساي الامىز.
اۋىلدارعا – ينتەرنەت, مەكتەپتەرگە – باعدارلامالاۋ
ءۇشىنشى ستراتەگيالىق ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – تسيفرلاندىرىلعان جىبەك جولىن جۇزەگە اسىرۋ. ول ەكى ءتۇرلى جولمەن جۇرگىزىلەدى – بايلانىس جەلىلەرىمەن قامتۋدى كەڭەيتۋ جانە كيبەرقاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ.
ءبىرىنشى شارا كەڭ جولاقتى جاھاندىق جەلىلەرگە قوسىلۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە قورعالعان الماسۋ ماسەلەسىمەن بايلانىستى. بۇل ورايدا 1200-دەن استام اۋىلدىق ەلدى مەكەنگە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى سحەماسى بويىنشا تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىسىن تارتۋ جوسپارلانعان. وسىلايشا 2,1 ملن-نان استام ادام جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتكە قوسىلۋعا تەحنيكالىق مۇمكىندىك الادى. بارلىق اۋدان ورتالىقتارىندا جاڭا بۋىنداعى ۇيالى ينفراقۇرىلىم (4 G جەلىسى, بولاشاقتا 5 G جەلىسى) پايدا بولادى.
ءتورتىنشى باعىت – ادام كاپيتالىن دامىتۋ. اتالعان باعىتتا جوعارى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قازاقستاندا ساپالى كادرلىق الەۋەت قۇرۋ قاجەت. سول سەبەپتى باعدارلامادا ورتا, تەحنيكالىق جانە كاسىبي, جوعارى ءبىلىم بەرۋدە تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان. كەزەڭ-كەزەڭىمەن 2-سىنىپتان باستاپ «باعدارلامالاۋ نەگىزدەرى» ءپانى ەنگىزىلەدى. ال جوعارى سىنىپتارداعى باعدارلاما روبوتتى تەحنيكا, ۆيرتۋالدى شىندىق, 3D-پرينتينگ جانە باسقا دا پاندەرمەن تولىعادى.
تالانتتى جاستاردى دامىتۋ جانە قولداۋ ماقساتىندا قازىردىڭ وزىندە تۇراقتى تۇردە حاكاتوندار, وليمپيادالار مەن كونكۋرستار ۇيىمداستىرىلىپ, روبوتتى تەحنيكا مەن باعدارلامالاۋ بويىنشا ءتۇرلى ۇيىرمەلەر اشىلۋدا. ەلدى مەكەندەردە تۇرعىندار, ونىڭ ىشىندە جۇمىسسىزدار سۇرانىسقا يە تسيفرلىق ماشىقتارعا وقىتىلاتىن بولادى.
ستارتاپتاردى قولدايىق!
سونىمەن باعدارلامانىڭ بەسىنشى باعىتى – يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋ – قازاقستاندا قولعا الىنعان تەحنولوگيالىق ستارتاپ-جوبالاردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ جانە ولاردى قاپيتالداندىرۋ.
يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە قازىرگى تەحنوپاركتەردىڭ, ۆەنچۋرلىق قورلاردىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوو-لاردىڭ بازاسىندا, سونىمەن قاتار جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان «Astana hub» تەحنوپاركىنىڭ بازاسىندا قالىپتاساتىن بولادى. بۇل ورتا جاڭا يدەيالاردى, تەحنولوگيالاردى, تسيفرلى شەشىمدەردى شوعىرلاندىرۋدى, سونداي-اق شەتەلدەردە IT-جوبالارمەن اينالىساتىن تالانتتى قازاقستاندىقتاردى بەلسەندى تۇردە تارتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن بولادى.
قاراپايىم تىلمەن ايتار بولساق, بۇل دەگەنىمىز يدەياشىل ادامداردىڭ – تەحنولوگيالىق كاسىپكەرلەردىڭ باتىل جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ. بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك IT-يندۋستريانىڭ الىپتارى – Apple, Google, Facebook – بۇرىن جاڭادان ءىس باستاعان كاسىپكەرلەر بولاتىن. ولار يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەدە جاسالعان جاعدايلاردى ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, يدەيادان الىپ ترانسۇلتتىق كورپوراتسيا قۇرا الدى. ەندى بىزدە دە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسۋعا ءارى ازاماتتارعا ءوز مۇمكىندىكتەرىن ءىس جۇزىنە اسىرۋعا زور مۇمكىندىكتەر جاسالادى.
ءبىرىنشى كەزەكتە باعدارلامادا حالىقارالىق «Astana Hub» IT-ستارتاپتار تەحنوپاركىن قۇرۋ قاراستىرىلىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان جوبا اياسىندا دۇنيە ءجۇزىنىڭ تەحنولوگيالىق كاسىپكەرلەرى مەن ماماندارىن تارتۋعا جاعداي جاسالادى, وسىلايشا ءبىز الەمدىك دەڭگەيدەگى IT ماماندارىن شوعىرلاندىراتىن بولامىز.
«Astana hub» رەزيدەنتتەرى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن, اتاپ ايتقاندا, ەرەكشە ەڭبەك جانە ۆيزالىق رەجىمدەردى, اعىلشىندىق قۇقىق جانە حالىقارالىق سوت پرينتسيپتەرىن پايدالانا الادى.
كومپانيانىڭ ۇلعايۋىنا قاراي ونىڭ قانات جايۋىنا, بيزنەستىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋگە قولداۋ كەرەك ەكەندىگى, ياعني قارجىلاي قولجەتىمدىلىك قاجەت بولاتىنى بەلگىلى. الايدا ماسەلە ستارتاپتار تۋرالى بولعاندىقتىقتان, ءبىز قارجىلاندىرۋدىڭ جوعارى تاۋەكەلدى قاجەت ەتەتىن ءتۇرى – ۆەنچۋرلىق قارجىلاندىرۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنسەك, ستارتاپتاردىڭ شامامەن 10-20 %-ى عانا تابىستى بولادى.
سول سەبەپتى «ۆەنچۋرلىق قارجىلاندىرۋ تۋرالى» زاڭدى ازىرلەۋ قاراستىرىلىپ وتىر, ول الەمنىڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرىن قازاقستاندا قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ستارتاپتارعا ينۆەستيتسيا سالۋ مادەنيەتىن دامىتۋ ماقساتىندا «Astana hub» اياسىندا قازاقستاندىق بيزنەس وكىلدەرىمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. كوپتەگەن بيزنەسمەندەر قازىردىڭ وزىندە بۇل باعىتقا نازار اۋدارۋدا.
سونىمەن قاتار جاڭا دا بولسا بولاشاعى زور تاعى ءبىر باعىت – كورپوراتيۆتىك باستامالار. بۇل ءىرى بيزنەستىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىمەن, ياعني دامۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى ستارتاپتارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىن بىلدىرەدى. كورپوراتسيالار جۇمىس بارىسىندا ستارتاپتار تاراپىنان ۇسىنىلاتىن قىزمەت پەن تاۋار تۇرلەرىن قاجەت ەتەدى. «تسيفرلى قازاقستان» جاڭادان ءىس باستاعان كاسىپكەر-يننوۆاتورلارعا كورپوراتسيالارمەن ارادا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا جاعداي تۋعىزادى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىندا شەشۋشى اۋقىمدى ماقسات – يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ, 2050 جىلعا قاراي باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جانە قوعام مەن ءوندىرىستى جاڭارتۋ, سول ارقىلى زاماناۋي تەحنولوگيالىق الەمنەن تىسقارى قالماۋ ماقساتىنا قول جەتكىزۋگە قاجەتتى ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستاعى شارالار كەشەنى قاراستىرىلعان. بۇل ماقساتتىڭ ۇدەسىنەن كورىنۋ بۇكىل قوعامنىڭ باس بىرىكتىرە وتىرىپ جەدەل ارەكەت ەتۋىن, از ۋاقىت ىشىندە سەرپىندى تۇردە العا باسۋىن قاجەت ەتەدى. ۋاقىت كۇدىك پەن سەنىمسىزدىكتى كوتەرمەيدى, العا – تسيفرلى بولاشاققا قادام باسۋ كەرەك!
اسەل مۇقانوۆا
