اڭگىمەلەرى توقال الۋ جونىندە. قۇلاق سالساڭىز...
قۇلاعىڭىزدىڭ قارىنى شۇرقىراپ قويا بەرەدى. توقال جونىندە كەلەلى اڭگىمە وربىتكەننىڭ ورنىنا تاتىمسىز كور-جەردى قوڭىرسىتادى. سول كور-جەر اڭگىمەدەن تۇسىنگەنىمىز توقال دەگەن ەكىنشى ايەل ەكەن. ونى الۋ ءۇشىن بايبىشەنىڭ رۇقساتى كەرەك-مىس. ەكىنشى توقال الساڭ بايبىشە مەن العاشقى توقالدىڭ رۇقساتى كەرەك-مىس... نەگە توقال الۋ كەرەك دەگەن ماسەلەگە كەلگەندە دەموگرافيانى جاقسارتامىز دەيدى.
نەگىزىنەن توقال الۋعا قارسى ەمەس ءبىر زامانداسىمىز وتاعاسىنىڭ ونداي ويدان سىرت ەكەنىن, الا قالسا ءوسىپ قالعان بالا-شاعادان ۇيات ەمەس پە دەپ قاراپ تۇر. ءالسىز دە بولسا قارسىلىعىنىڭ ءتۇرى.
ارينە, بۇل توقال, توقال الۋ ماسەلەسى كەشەلى-بۇگىندە قوزعالىپ جاتقان جوق. سوعان قاراماستان بۇل داۋ-داماي اياعىنان شىعا الا الماي ءالى كۇنگە ميلىعىپ جاتىر.
انىق نارسە, توقال الۋ ماسەلەسىن شەشپەيىنشە, توقال مارتەبەسىن انىقتامايىنشا, وعان دەگەن كوقاراسىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتپەيىنشە ەرتەڭگى كۇنى ەر ادامدارىمىزدىڭ توقال الماق تۇرسىن, قۋ تىزەسىن قۇشاقتاپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ قىزدارىمىز سايىن كوشەسىندە تۇر, قالا بەردى جات جۇرتتىقتاردىڭ قۇشاعىندا كەتىپ جاتىر. ودان قالدى اسپان استى ەلىنىڭ ءجۇز ميلليون بويداعى بىزگە قاراپ تۇر. ولاردا قازىردىڭ وزىندە قازاق قىزى مۇكامالشىل دەگەن ۇعىم قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن.
نەلىكتەن؟! سول ايتىپ وتىرعان توقالدىققا قيماعاندىعىمىزدان!
ەندى وسى ماسەلەگە ەتنوگراف رەتىندە ءبىر ساۋلە تۇسىرە كەتسەك ارتىق بولماس. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى وسى توقال ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋىنە بايلانىپ تۇر.
ءوندىرىستى وشاقتا تۇرعاندىقتان ورىس ءتالىمى بىزگە ەرتە كەلدى. اكەيدىڭ ءبىر باۋىرى قالادا وقىدى. ءبىر كۇنى سول اعاتايىم سارى شاشتى, بيداي ءوڭدى قازاقشا سايراپ تۇرعان بادەندى ارۋدى الىپ كەلدى. ۇلكەندەردىڭ, ونىڭ ىشىندە اجەمنىڭ باتاسىن الماق. اجەم ەسكىشە وقىعان, ءدىني ساۋاتى وزىنە جەتەتىن ادام ەدى.
كورشىلەس جاتقان اقتوعايدىڭ ورىسى ەكەن. ەل ء«وزىمىز عوي, قازاقشاسى وزىمىزدەن اسىپ تۇر», دەپ جەلپىلدەگەنىمەن اجەمنىڭ قاباعى اشىلا قويمادى. ايتىستارىنشا بولاشاق جەڭگەم مۇسىلمان دىنىنە دە كىرمەكشى ەكەن. سونان اجەم بولاشاق كەلىنىمەن ەسىك جاۋىپ الىپ ءبىر ساعات سويلەسسىن. ىلە بولاشاق جەڭگەم اعاتايىممەن ەسىك جاۋىپ الىپ ءبىر ساعات سويلەسسىن...
قاباعى كىرجيىپ شىققان اعاتايىما اجەم:
– ايكاپىر دە بولسا قازاق ال, سۇيەگى مۇسىلمان... – دەدى.
– مۇسىلمان دىنىنە كىرەم دەپ تۇر عوي, – دەدى جان ۇشىرعان اعاتايىم.
– جۇرە مۇسىلمان بار دا, تۋا مۇسىلمان بار...
– مۇسىلمان بولسا بولدى ەمەس پە؟
– قارىنداسىڭنىڭ باسىن كەمىتپە. الدىمەن قازاق ال, باسقاسىن سونسوڭ كورەسىڭ...
ول كەزدە بۇل سوزگە وي جۇگىرتە المادىق.
بۇگىندە مەن ءۇشىن مۇنان اسقان قاستەرلى ءسوز جوق سياقتى.
ايەل بالاسىنا دەگەن قازاق بالاسىنىڭ مۇنداي ۇستانىمى قاي ۇلتتا, قاي ۇلىستا بار ەكەن دەيسىز ەرىكسىز.
قويشى, سونىمەن اعاتايىم ءسوزىن وتكىزە المادى.
قاتىنسىز قالعان جوق, ارينە. سارى شاشتى «جەڭگەم» دە ءوز تەڭىن تاپتى. الايدا وسىدان كەيىن ءبىزدىڭ جاقتا ورىستان ايەل الۋ ءبىرجولاتا تىيىلماسا دا ايتارلىقتاي سيرەدى.
تولىق سەبەبىن بىلمەسەم دە سول جولى اجەمە ريزا ەدىم. بۇگىن دە ريزاشىلىعىمدى ايتىپ وتىرامىن. ەسكى ادامدار بىرنارسە بىلگەن عوي.
سول اجەم قولى بوساي قالسا بابالار تاريحىن قۇلاعىما قۇيادى.
ءبىزدىڭ ءتۇپ بابامىز داۋ بولادى. بىزدەر سول بابامىزدىڭ بابىلدىق دەگەن توقالىنان تارايمىز.
بۇل ماعان ۇناي قويمايدى.
– ونى قايدان تاۋىپ الىپ ءجۇر؟ – دەيمىن.
ويتكەنى انامىزدىڭ سۇيەگى قالماق بوپ تۇر عوي.
اجەمنىڭ تارقاتۋىنشا داۋدىڭ ءىنىسى بالاپان باتىر ءبىر جورىقتا ەرلىك جاساپ, سونىڭ وتەۋىنە العان ەكەن.
– ءوزى الا المايدى...
– نەگە؟ – دەپ تىقاقتايمىن عوي مەن دە.
– سەبەبى قىزدىڭ سۇيەگى قالماق.
ەندى مەن ويلانايىن. اعاسىنا الۋعا بولعاندا ىنىسىنە نەگە الۋعا بولمايدى دەپ.
– قالماقتىڭ قىزى بايبىشە بولا المايدى...
– نەگە؟ – دەيمىن مەن دە بەرىسپەي.
– تەك قازاق قىزدارى عانا بايبىشە بولا الادى!
مىنە, ماسەلە قايدا؟
بالاپان باتىر بويداق بولعان سوڭ الا الماعان ەكەن عوي. ماناعى ويىمنان ءبىرشاما قايتقان سىندىمىن. بايبىشەسى بولعاندا عوي...الاتىن ەدى عوي دەيمىن ىشتەي.
ماشەكەڭ, ءماشھۇر ءجۇسىپ جازادى, قىرباس جەتى قاتىن العان دەپ.
قىرباس ايتۋلى, تاريحي تۇلعا. اتاقتى كوكبورى جارىلعاپتىڭ بالاسى, قانجىعالى قارت بوگەنبايدىڭ كۇيەۋ بالاسى. ءبىر قىزىعى بوگەنباي باتىر كۇيەۋ بالاسىن ءوزى تاڭداعان. ولاي بولسا قىرباسىڭىز وسال ەمەس.
ەلدىڭ ايتۋىنشا يمان نۇرى تاسىعان جان-جاقتى تۇلعا بولىپتى. سويتكەن قىرەكەڭ جەتى قاتىن الدى دەيدى. بۇل قالاي دەيمىن. شاريعاتتان شىعىپ تۇر عوي دەيمىن. ۇشىعىنا شىعا الماعان سوڭ ماشەكەڭ شاتىسىڭقىراعان ەكەن دەگەم.
زامانا اعىمىنا قاراي شەجىرە جازۋعا كىرىسكەنبىز. سوندا قىرەكەڭنىڭ جەتى قاتىن العانىنا كوزىم جەتسىن. العاشقى تورتەۋى تۇسىنىكتى.
– قالعانى شە؟ – دەيمىن.
– كەيىنگى ۇشەۋى اياقباۋى... – دەيدى ۇلكەندەر.
– اياقباۋى كىمدەر؟ – دەيمىن دە.
– نەكەسىز قاتىندارى, – دەيدى.
ەرتەدە اۋىلدا جەسىر ايەل دەگەن بولمايتىن. تيىسىنشە جەتىم بالا دا بولمايتىن. الگىندەي سەبەپتەن.
ەر كىندىك جەتىمسىزدىگى قاشاندا بولعان. ەركەكتىڭ از جاسايتىندىعى, اۋرۋ-سىرقاۋعا بەيىم تۇراتىندىعى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە بارىمتا-سىرىمتاسىن, جورتۋىلىن, سوعىسىن قوسىڭىز.
وسىدان كەيىن ايەلدەر قالايشا كوپ بولماسىن؟!
وسىدان سوڭ بابالارىمىزدىڭ ايەلدەرى قالايشا كوپ بولماسىن!
سول ايەلدەردىڭ كوپتىگىن بابالارىمىز بىلدىرمەگەن. بايبىشەسى, توقالى تۇگەل بولسا دا الگىندەي سەبەپپەن شاماسى جەتىپ جاتسا اياقباۋلىققا العان.
بابالارىمىز شاريعات جولىن وسىلايشا اينالىپ وتكەن.
ەڭ باستىسى ايەل بايسىز وتىرماۋ كەرەك!
بايسىز ايەل «بۇزىلادى». ال بۇزىلعان ايەل ەلدى بۇزادى. ەلدى اعايىندىقتان شىعارادى.
امەڭگەرلىك, اياقباۋدىڭ استارىندا وسىدان كەيىن ءناپسى سەزىمى جاتىر دەپ ايتا المايسىز. توقال الۋدا بولسا بولار, ال اياقباۋدا بار دەپ ايتۋ قيىن. وندا ايەلدىڭ بۇزىلماۋى جاتىر.
بابالارىمىز ايەل بالاسىن قاتتى قاستەرلەگەن. ولاردى ەرتەڭگى كۇنگى انا دەپ بىلگەن. سوندىقتان دا ايەل بالاسىنا دەگەن باسقاشا كوزقاراس بولماعان.
قازاق اۋىلىندا بايسىز ايەل بالاسى بولماعان!..
قازىر كارى قىز دەگەندى شىعارىپ الدىق. ونىسى وتىزدان اسىپ كەتكەندەرى. بۇرىنعىنىڭ كارى قىزدارى ون ۇشتەن عانا اسۋشى ەدى.
قازاق ەر بالاسىنا مۇسىلمان بولىپ جاتسا باسقا ءناسىلدى قىزعا ۇيلەنۋگە رۇقسات بەرگەن. ونىڭ وزىندە توقالدىققا.
قىزدارىنا ونداي كەڭشىلىك جاساماعان!..
سوعان وراي قازاق بالاسىنىڭ بايبىشەسى مىندەتتى تۇردە قازاق بولعان.
بۇقار جىراۋدىڭ «قاتىنىڭ بولسىن قالماقتان» دەگەنى بەلگىلى. الايدا سول قالماق قىزدارى بايبىشەلىككە جوعارىداي سەبەپتەرمەن جاراماعان. بۇقار ەكەڭ ولاي دەپ ايتسا قان جاڭارتۋدى جادىڭنان شىعارما دەپ تۇر!
بايبىشە دۇنيەدەن وزعان كۇننىڭ وزىندە توقالدار ونىڭ ورنىن باسا الماعان.
بايبىشەدەن كەيىن ەسىك اتتاعاندار توقال دەپ اتالادى.
بۇل ەكىنشى قاتىن دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەيدى. نەكەلى قاتىن دەگەندى بىلدىرەدى. توقالداردىڭ ۇزىن سانى ۇشەۋ. ولاردىڭ ءوز اتاۋلارى بار. قازىرگىدەي رەت سانىمەن ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى دەپ اتالمايدى.
قازىردە توقال الۋ ماسەلەسى القالى جيىنداردىڭ بيىك مىنبەرلەرىنەن ەستىلە باستادى. ءبىر قارىنداسىمىز وسىعان وراي ايەلدەردىڭ ەكى بايلى بولۋىن زاڭداستىرۋ جونىندە داۋرىعىپ ءجۇر. قوش, بۇعان نە ايتۋعا بولادى؟
العاشقىلارىنىكى تۇسىنىكتى. ولاردىڭ ويىنشا ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق ماسەلەنى تاپ وسى توقال ينستيتۋتىمەن ابدەن شەشۋگە بولادى. ارينە, بۇل بوپسامەن تولىق كەلىسە المايمىز. بۇعان مىنا وزبەك اعايىنداردان مىسال كەلتىرسەك جەتكىلىكتى. كەيىنگى ون جىلدىڭ ىشىندە وزاعاڭدار جيىرما ميلليونعا كوبەيىپتى. توقال الماي-اق. دەمەك, گاپ باسقادا.
شىن مانىندە توقال الۋدىڭ فيزيولوگيالىق استارى بار.
اياعى اۋىر ايەل كەمىندە ەرىنەن ءتورت اي ازات بولۋى كەرەك...
ايەلدىڭ جايى تۇسىنىكتى. ال ەرى شە؟ فيزيولوگيالىق جاعىنان بۇل ماسەلەدە ايەلدەرگە قاراعاندا ەركەكتىڭ وسال ەكەندىگى بەلگىلى. توقال الۋ وسىدان شىققان. قالعانىنىڭ ءبارى سالدارى.
قازىرگى باۋىرلارىمىز مەن ەكى ايەلدى اسىراي الامىن, بولماسا ءۇش ايەلدى كيىندىرىپ, تاماقتاندىرا الامىن دەپ داۋرىعىپ ءجۇر. اشىعىن ايتساق بۇل جەردە كولدەنەڭدەپ ءناپسى ماسەلەسى تۇر.
ال بابالارىمىزدىڭ توقال الۋىندا ادامگەرشىلىك ماسەلەسى تۇرعان. بۇل سول كەزدەگى ەلدىك ماسەلە بولاتىن.
قازاق قوعامىندا باسى ارتىق ايەل بولماعان!..
ەرلەر جەتپەسە توقالدىققا جۇرگەن. وسىنداي سەبەپپەن جەسىرلەر دە بولماعان. امەڭگەرلىك ينستيتۋتىن زاماننىڭ ءوزى تۋدىرعان.
جاقىن امەڭگەرى بولماعاندا رۋلاستارىنان شىعارماعان!
اياقباۋلىق دا وسىدان بارىپ شىققان.
قازاق قوعامىندا باسى بوس ايەل بالاسى بولماعان.
قاي قازاق ايەلىنىڭ بولسىن بايى بولعان.
بۇل ماسەلەگە شاريعات تا قاتتى قاراعان.
...وندا شەشەڭدى اكەڭدى ولتىرگەن قاندىقولعا قوس دەيدى.
مىنە, ماسەلە قايدا؟!
شەشەڭ بايسىز قالماسىن دەيدى. ءتىپتى, ادام ولتىرگەن كىسىگە قوس دەيدى. ونىڭ ىشىندە اكەڭدى ولتىرسە دە!
ويتكەنى ونىڭ بولمىسى – ايەل.
مۇسىلماندىق دەگەن وسى.
ادامگەرشىلىك دەگەن وسى.
ويتكەنى ونىڭ استارىندا ايەل بالاسىنىڭ باسىنىڭ بوس بولماۋى جاتىر.
مۇسىلمان ءدىنىنىڭ قاعيداتىندا بىرەۋدىڭ بالاسىنا اكە بولۋى پيعىلىنا ۇلكەن ساۋاپ جازىلعان. بىزدە دە سولاي. ايىرماشىلىعى بىزدە قان تۋىستىعىنا قاتتى قارايدى. مۇنىڭ ءوزى بالانىڭ جەتىمدىگىنە جول بەرمەيدى.
بايبىشە – كوپ ايەل العانداعى ايەلدەردىڭ ۇلكەنى, رەت سانى بويىنشا ءبىرىنشى ايەل.
باي جانە بيكە سوزدەرىنىڭ قوسىندىسىنان تۇرادى. وسى ءتۇبىر سوزدەر بايبىشەنىڭ مارتەبەسىن ايتقىزباي-اق ايقىنداپ تۇر دەپ ويلايمىز.
توقال – بايبىشەدەن كەيىنگى ايەلدەر. ەر ادامدار كوپ ايەل العاندا توقالدار ۇلكەن توقال, كىشى توقال جانە كەنجە توقال دەپ بولىنەدى. توقال سانى ەكەۋ بولعاندا: ۇلكەن جانە كىشى توقال دەپ اتالادى.
بايبىشە قايتىس بولعان جاعدايدا دا توقالدار بايبىشەنىڭ ورنىن باسا المايدى. بايبىشە ورنىندا وتىرعان توقال – بايبىشە توقال دەپ اتالادى.
كۇنى كەشە عانا «31 ارنادان» قازاقستانداعى جەزوكشەلىكتى زاڭداستىرايىق دەگەن حابار تاراتىلدى.
بۇعان نە ايتۋعا بولادى؟! بىزدەر مۇسىلمان ەلىمىز. ولاي بولسا ونداي اڭگىمەنىڭ كوتەرىلۋى ورىنسىز. ءارى-بەرىدەن كەيىن مۇنى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن وسالداتۋ دەپ قابىلداۋىمىز قاجەت.
سونىمەن ماقالامىزعا نۇكتە قويعان سىندىمىز. ازعان ايەلدىڭ سەبەبىمەن تالاي جۇرت تاريح ساحناسىنان كەتتى. ماڭگىلىك ەل بولامىز دەسەك قوعامىمىزداعى ايەل بالاعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى وزگەرتەيىك.
ۇرعاشى دەپ قاراۋ ناداندىقتىڭ بەلگىسى!
قارىنداس دەپ قاراۋ كەمەلدىكتىڭ بەلگىسى!
قارىنداستارىمىزدىڭ باسىن كەمىتپەيىك.
تورەحان مايباس,
ەتنوگراف-جازۋشى
قاراعاندى
