1946 جىلى اقتوبە مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن جانە 1951 جىلى قازمۋ-ءدى بىتىرگەن. 1951-1958 جىلدار ارالىعىندا قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا اسسيستەنت, 1958-1977 جىلدار ارالىعىندا شىمكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, 1977-1987 جىلدارى قازمۋ-دە دوتسەنت, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولدى. 1987 جىلدان قازۇۋ-دە پروفەسسور, 1998 جىلدان ەتنوپەداگوگيكا جانە ەتنوپسيحولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ءسويتىپ ارداقتى اكەنىڭ قۇدايدان جالبارىنىپ سۇراپ العان قۇبىع ۇلى دا التى الاشتان اسىپ, ارىسى كسرو-دان الەمدىك دەڭگەيدەگى ازاماتقا دەيىن وسەدى. ايتا سالعانعا وپ-وڭاي وسىناۋ ءومىر جولىنىڭ قىرى مەن سىرى از بولعان جوق.
بىردە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا اعامىزدىڭ:
– قازاقتىڭ پسيحولوگيالىق مۇراسى وتە باي. 1989 جىلى ماسكەۋدە پسيحولوگتاردىڭ بۇكىلوداقتىق سوڭعى VII سەزى بولدى. «قازاقستانداعى پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ جاعدايى تۋرالى» بايانداما جاسادىم. سوندا ج.ايماۋىتوۆتىڭ پسيحولوگيادان بىرنەشە كىتاپ جازعانىن ايتقانىمدا عالىمدار تاڭدانۋمەن بولدى. مەن ولارعا ءال-ءفارابيدىڭ, ج.ايماۋىتوۆ پەن م.جۇماباەۆتىڭ پسيحولوگيالىق كوزقاراستارىن ايتقانىمدا قۇرىلتايعا قاتىسقان عالىمدار ءتىپتى سەنە قويماي, «اپىر-اي, سەندەردە پسيحولوگيا سەكىلدى كۇردەلى عىلىم وسىنداي دەڭگەيگە جەتتى مە؟» دەپ كۇدىكتەنگەندەر دە از بولمادى.., – دەگەنى ەسىمىزدە.
قازاق پسيحولوگيا عىلىمىنا 70 جىلدان اسا قىزمەت ەتكەن ونىڭ ءالى دە ەش قاجىماي, بيىككە ورلەگەن رۋحى كىسىنى تاڭداندىرماي قويمايدى. «ەتنوپسيحولوگيا ۇلت تاربيەسىنىڭ وزەگى», «قازاقستانداعى عىلىمي پسيحولوگيانىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى», «جانتانۋ وقۋلىعى», ت.ب. 60-تان اسا جەكە ەڭبەكتەر, 1000-نان اسا عىلىمي ماقالا جازىپ كوپ كادەسىنە ۇسىنۋ, 30-دان اسا پسيحولوگيالىق جانە پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى مەن كانديداتتارىن دايارلاۋ شىندىعىندا وڭاي ەڭبەك ەمەس. عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى بىرەر ماقالا تۇگىل, بىرنەشە تومعا جۇك بولارلىق قيساپسىز قازىنا. بىرنەشە توم دەمەكشى, قۇبىعۇل ەڭبەكتەرى ون تومدىق جيناق بولىپ شىعار كۇنى دە قاشىق ەمەس.
وسىلايشا, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى قازاقتىڭ ۇلتتىق پسيحولوگيا عىلىمىن دامىتۋعا, ناسيحاتتاۋعا جانە جاستاردىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە, وقۋ ورىندارىندا ءپان رەتىندە وقىتۋعا جۇمسالدى.
قازىرگى قازاق جاستارىنىڭ باتىسقا ەلىكتەۋى, ءتۇرلى ءدىني اعىمدار شىرماۋىنا ىلىگۋى, ازعىنداۋى, قىلمىسقا بەيىم تۇرۋى سەكىلدى كەلەڭسىزدىكتىڭ ءورشۋىنىڭ ءوزى قازاقتىڭ ۇلتتىق قاسيەتىن ساناسىنا تەرەڭ سىڭىرمەۋدەن ەكەنىن قۇبىعۇل اعامىز جان-تانىمەن سەزىندى, ءتۇيدى, ءتۇسىندى, كۇرسىندى, كۇڭىرەندى. ادام پسيحولوگياسىنىڭ ماڭىزدىلىعى جايىندا جاعى تالماي سويلەدى, قارىمى تالماي جازدى.
«ۇلتتىق ادەپتانۋ جانە جانتانۋ پاندەرى مەكتەپتەن نەگە الاستاتىلىپ ءجۇر؟» دەگەن تاقىرىپپەن ۇلت زيالىلارىنا ءۇن تاستاپ, قابىرعاسى قايىسا جۇگىردى. عىلىمعا, ىلىمگە جۇگىندى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ۇلتتىق سانامىزدى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان جان ايقايى ەش ۇزىلگەن جوق. بۇگىنگى «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا ايتقاندا, عالىم قالامگەر وسى ءبىر سۇبەلى ويدى ءومىر بويى قاۋزادى.
قايراتكەر عالىم ءبىر سۇحباتىندا:
– ءار ۇلتتىڭ وزىندىك مىنەز-قۇلقىن, وزىندىك تابيعاتىن زەرتتەيتىن عىلىمدى مەڭگەرۋ وركەنيەتتىڭ ءبىر بەلگىسى بولسا كەرەك. وركەنيەتتى دەگەن باتىس, شىعىس ەلدەرىنىڭ بارىندە ۇلتتىق ءتالىم ەجەلدەن وقىتىلىپ كەلە جاتقانىن ايتپاي-اق قويايىق. ەلىمىزبەن تاعدىرلاس رەسەيدە, ۋكراينادا, وزبەكستاندا ۇلتتىق پسيحولوگيا ءپانى 1-11-سىنىپتاردا نەگىزگى ءپان رەتىندە وقىتىلىپ جاتىر. اسىرەسە, ۋكراينا مەن وزبەكستاندا بۇل عىلىمعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. جاپونيا, كورەيا, اراب ەلدەرىنىڭ بۇكىل ءتالىم-تاربيە وزەگى ۇلتتىق پەداگوگيكا مەن ۇلتتىق پسيحولوگيا ەكەنى الەمگە بەلگىلى. سوندىقتان سولار سەكىلدى, ءبىز دە قازاقتىڭ بالالارىنا تولىققاندى ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ ءۇشىن مەكتەپتە قازاق پەداگوگيكاسى ۇستانىمدارى ارقىلى ولاردىڭ ساناسىنا قازاقتىڭ ۇلتتىق پسيحولوگياسىن ءسىڭىرۋ ماقساتىندا وقۋلىقتار جازۋعا قىزۋ كىرىسكەن بولاتىنبىز, – دەگەن ەدى.
وسىلايشا ول ويعا-قىرعا شاپقىلاپ, كۇندى تۇنگە, ءتۇندى كۇنگە جالعاپ وقۋلىقتار قۇراستىردى, جازدى. ەلىم دەپ ەمىرەنە ەڭبەكتەندى.
ارينە, قازىرگىدەي جاتجۇرتتىق مادەني اعىمدار ءورشىپ تۇرعان كەزەڭدە ولارعا قارسى توسقاۋىل قويۋدىڭ, ۇلت بولىپ قالۋدىڭ نەگىزى ناق وسىنداي ءتالىم-تاربيەنىڭ, جان تانۋ, ادام تانۋ عىلىمىنىڭ وزەگىندە عوي. ءسويتىپ, ۇلتتىق پسيحولوگيا الەمدىك جاھاندانۋدىڭ اجداھاسىنا جۇتىلۋدان قورعاپ قالاتىن بىردەن-ءبىر قۋاتتى قۇرال, كەمەلدى قالقان ەكەنىن كورسەتە باستاپ ەدى.
الايدا كوپ ۇزاماي ەتكەن ەڭبەك ەش كەتكەندەي, عالىمداردىڭ تۇمسىعى تاسقا سوعىلدى. ماڭداي تەردىڭ جەمىسى بولعان توم-توم وقۋلىقتار مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلمەي, «شاڭ باسقان سورەلەردە» قالا بەردى. سودان بەرى ۇلتتىق پسيحولوگيا ءپانىن مەكتەپكە ەنگىزە الماي سارىلعان تالاي-تالاي تاڭدار اۋنادى. بىراق قۇبەكەڭ كۇدەرىن ۇزبەدى. قالامىن تاستامادى, قاجىرىن مۇقالتپادى.
وزگەنىڭ تەلپەگىن شەلپەك كورگەندەر جات جۇرتتىڭ پسيحولوگيالىق ءىلىمىن زەرتتەپ, سولاردىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن ناسيحاتتاۋعا ءۇيىر بولىپ, ءتۇرلى ەڭبەكتەر قورعاعانىمەن بوزاي ۇلىنىڭ ۇلتجاندىلىق ءىلىمى ارباسىن دوعارمادى, ايىلىن بوساتپادى.
– ءسويتىپ ۇلتتىق پسيحولوگيا مەنىڭ ءومىر بويعى دەرتىم, ارمانىم, جان دۇنيەم بولدى. مىنە, توقسانعا كەلدىم.ەندى قانشا ءومىر قالدى دەيسىز مەندە. بارلىق ارمانىمدى تۇيىندەپ ايتسام, ءتورت ماسەلە شەشىمىن تاپسا دەۋمەن كەلەمىن. سول ءۇشىن, كۇرەستىم, تىرەستىم, ىزدەندىم, ەڭبەكتەندىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قازاقستاندا پسيحولوگيا فاكۋلتەتىن اشۋ, ەكىنشىسى – ەتنوپسيحولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ, ءۇشىنشىسى – پسيحولوگتار قوعامىن قۇرۋ, ءتورتىنشىسى – ءتول تىلىمىزدە وقۋلىقتار مەن عىلىمي مونوگرافيالار جازىپ شىعارىپ, مەكتەپتەردە جاپپاي ۇلتتىق پسيحولوگيانى بالالار ساناسىنا ءسىڭىرىپ تاربيەلەۋ. عۇلاما ءال-ءفارابيدىڭ «تاربيەسىز ءبىلىم ۋمەن تەڭ» دەگەن ءسوزى بار. مەكتەپتەردە ۇلتتىق سالت-سانا وقۋشى ساناسىنا سىڭىرىلمەسە, ول قانداي تاربيە بولماق!؟ – دەيدى اعامىز.
كەيدە كەڭەستىڭ ءساتى تۇسكەندە:
– اعا, قانشاما ەڭبەك ەتتىڭىز, كىتاپتار جازدىڭىز. ۇلت ءۇشىن ۇلان-عايىر قىزمەت قىلدىڭىز. وسى ەڭبەكتەرىڭىز ءۇشىن بولسا دا ەلباسىنا كىرىپ, ءمان-جايدى تۇسىندىرسەڭىز وزەكتى تەسكەن عىلىمعا وزگەشە جول قاراستىرۋعا بولماس پا ەدى؟! – دەيمىز ءبىز.
– جوق, وندايدى قايتەمىز ءبىز. ەڭبەكتى بىرەۋگە بۇلداۋ ءۇشىن, اتاق-ابىروي دامەتۋ ءۇشىن جازبادىق قوي. قايتەمىز, ءوزىمىزدى كورسەتكەندەي بولىپ, – دەپ قاراپايىمدىلىعىنان جازباعان قالپىندا اعىنان اقتارىلا سالادى.
كەيبىر ادامداردا ەڭبەگى ءسال ەلەنبەي قالعانداي كۇي بولسا توقىراۋ, شارشاۋ, شالدىعۋ بايقالادى. ءتىپتى ءوزىن ءوزى جاردان قۇلاتقانداي كۇيزەلىسكە تاپ بولىپ, قۇردىمعا قۇلايتىندارى بار. قۇبىعۇل بوزاي ۇلى بولسا ءوزىنىڭ ادامي كەلبەتىنەن, قازاقى قالپىنان, عىلىمعا ادالدىعىنان ءبىر اينىمايدى. ونىڭ باسقان ىزدەرى عىلىم ادامىنا عانا ءتان قايسارلىق پەن قاجىرلىلىقتى قانات قىلعان قايىسپاس تۇلعانىڭ داڭعىلىن كورسەتەدى.
وسىلايشا, ادامزات تاريحىندا اتى بار, قازاق پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ جارىق جۇلدىزى – قۇبىعۇل بوزاي ۇلى جارىقباەۆ عاسىرلىق عۇمىرىن حالقىنا ارناپ, ءاپ-ادەمى كۇيىندە قارتتىقتىڭ تورىنە شىقتى. ەڭ باستىسى, ول ءتور – سانا ءتورى. سانا ءتورى – ەل مەن جەردىڭ جۇرەك جىلۋىنىڭ التىن مۇناراسى. كوزى تىرىسىندە ءوزىنىڭ اسقاق مۇناراسىن ءوزى تىكتەگەن اعامىزدىڭ 90-داعى تويىنا ءبارىمىز دە قىزىعا, قۋانا قارايمىز. عىلىمنىڭ عانا ەمەس قارتتىقتىڭ دا, ادامدىق بولمىستىڭ دا ونەگەسىن سومداعان اعامىزدىڭ جىلى جۇزىنە مەيىرمەن قاراساق, ودان مول شۋاق كورەمىز.
وسىنداي مەرەكەلى, بەرەكەلى كۇندەردە قازاقستاننىڭ پسيحولوگيا عىلىمى ءوزىنىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىر. قازاق پسيحولوگتارىنىڭ قوعامى قۇرىلىپ, قۇرىلتايىن وتكىزدى. وسى جۇمىستاردىڭ كەزىندە قۇبەكەڭ باسشىلىق ەتەتىن «مەكتەپتەگى پسيحولوگيا» جۋرنالى دا دايىندىق جۇمىستارىنا بەلسەنە قاتىستى. اتالعان شارۋالاردىڭ بارىنە اقىلشى, كەڭەسشى بولىپ, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ بەل ورتاسىندا بايتەرەكتەي بولىپ دارا جۇرگەن تاعى دا ءبىزدىڭ قۇبىعۇل اقساقالىمىز بولدى.
ومىرزاق وزعانباەۆ
