شامعون قاجىعاليەۆ ءوزىنىڭ ەرەكشە قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا 1950-جىلى الماتى كونسەرۆاتورياسىن ءۇش ماماندىق بويىنشا بىتىرگەن. اتاپ ايتقاندا, دومبىرا بويىنشا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ق.جانتىلەۋوۆتەن, سكريپكا بويىنشا پروفەسسور ي.ا.لەسماننان ءدارىس العان جانە حالىق اسپاپتار فاكۋلتەتىندە وركەسترمەن ديريجەرلەۋدەن ا.ق.جۇبانوۆ پەن ل.م.شارگورودسكي سىنىبىن تامامداعان. سونداي-اق 1964 جىلى لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنىڭ وپەرا-سيمفونيا ديريجەرى فاكۋلتەتىن (پروفەسسور ە.پ.گريكۋروۆتىڭ سىنىبى بويىنشا) ءبىتىردى. احمەت جۇبانوۆتىڭ دارىندى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. 1944 جىلى كونسەرۆاتوريا اشىلعاندا احاڭنىڭ 6 شاكىرتى بولعان, ولار: شامعون قاجىعاليەۆ, فاتيما بالعاەۆا, قۇبىش مۇحيتوۆ, حابيدوللا تاستانوۆ, بولات سارىباەۆ جانە فۋات مانسۇروۆ. وسى التى دارىن يەسى دە كەيىن ونەر الەمىندەگى جارىق جۇلدىزدارعا اينالدى.
مەن 1967 جىلى ورالدىڭ مۋزىكالىق ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, الماتىداعى كونسەرۆاتورياعا وقۋعا ءتۇستىم. وندا قارشىعا احمەدياروۆ, ءشامىل ابىلتايمەن بىرگە وقىدىق. قارشىعا ەكەۋمىز كونكۋرستان ءوتىپ, قۇرمانعازى اتىنداعى وركەسترگە قابىلداندىق. مىنە, ءبىز سول كەزدەن باستاپ شامعون اعانىڭ ونەگەسىن كورىپ وستىك. وقي ءجۇرىپ, بەس جىل بويى وركەستردىڭ قۇرامىندا ونەر كورسەتتىك. كونسەرۆاتوريا بىزگە تەوريالىق ءبىلىم بەرسە, ال وركەستر پراكتيكالىق كونسەرۆاتورياعا اينالدى. حالىق اراسىندا وسىلاي اتالۋشى ەدى. وركەستر قۇرامىندا رۇستەمبەك وماروۆ, باقتيار قۇبايجانوۆ, ايسا ءشارىپوۆ, ساميعوللا اندارباەۆ, عينوللا يسماعۇلوۆ, ابدول نيازقوجاەۆ دەگەن ەل اعالارى بولدى. سولاردان ءتالىم-تاربيە الدىق.
وركەستر قۇرامىندا بىرگە ءجۇرۋ, ءبىر ۇجىمدا سىيلاستىقپەن ەڭبەك ەتۋ, سىپايى دا سالماقتى بولۋ, ساحنا مادەنيەتىن ساقتاۋ, كورەرمەنمەن ءىلتيپاتتى بايلانىس ورناتا ءبىلۋ – وسىنىڭ ءبارى ءومىر مەكتەبى. بۇگىنگى تاڭدا دا جاستارعا ايتار اقىل-كەڭەسىمىز بار, ويتكەنى جاسى ۇلكەن ادامدار كەيىنگى تولقىن بۇرىننان كەلە جاتقان جاقسى ءداستۇردى جالعاستىرسا ەكەن, كيەلى ونەرىمىزدى شوۋعا, داڭعازاعا اينالدىرماسا ەكەن دەگەن تىلەكتەرىن بىلدىرەدى. ءداستۇرلى ونەردىڭ ءتول قاسيەتى ساقتالعانى ءجون.
قادىر مىرزا ءالى اعامىز «ناعىز قازاق قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دومبىرا!» دەپ تەگىن ايتپاعان عوي. شىنىن ايتقاندا, قازاقتى قازاق ەتىپ وتىرعان دا دومبىرا. ال سونداي ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز – دومبىرامىزدى قاستەرلەي الماساق, كىم بولعانىمىز؟
جاس اقىن سەرىك سەيىتماننىڭ:
«دومبىرانىڭ پەرنەسىندە ءان عاجاپ,
دومبىرانىڭ شاناعىندا زارلى
ازاپ.
قازاق بولىپ قالدى ماڭگى دومبىرا,
دومبىرا بوپ قالسا ەكەن-اۋ ءار قازاق!», دەگەن عاجاپ جىر جولدارى بار. قادىر اعامىزدىڭ ورەلى ويىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ تۇر ەمەس پە؟!
شامعون اعامىز كۇي ونەرىن كيەلى ساناعان جان. كۇيدىڭ ىرعاعىنىڭ, ەكپىنىنىڭ, ورىندالۋ شەبەرلىگىنىڭ ساقتالۋىنا وتە قاتاڭ قارايتىن ەدى. كەز كەلگەن كۇي نە مۋزىكالىق شىعارما ورىندالعاندا, ونىڭ ءبىر قاعىسى نە ارتىق, نە كەم بولۋىنا جول بەرمەيتىن-ءدى. كۇيدى بۇزىپ نەمەسە وزىنشە ءبىر مانەرمەن ورىندايتىندارعا جانى قاس بولدى.
شاكەڭ باسقارعان وركەستردە مەن 15 جىلداي ەڭبەك ەتتىم. شامعون اعانىڭ قاسىندا جۇردىك, اقىل-كەڭەسىن قالت ەتىپ, قاعىس جىبەرگەن ەمەسپىز.
شامعون ساعاددين ۇلى ساحنا مادەنيەتىنە وتە قاتاڭ قارايتىن ادام ەدى. وركەستردىڭ ساحناعا شىعۋىنا, جەكە انشىلەردىڭ كورەرمەن الدىنا كەلىپ, ونەر كورسەتۋىنە دەيىن ۇلكەن ءمان بەرەتىن-ءدى. ءوزىنىڭ حالىق الدىنا شىعۋى, ديريجەرلىك جاساۋى, قوشەمەت بىلدىرگەن حالىققا ءىلتيپات ءبىلدىرۋى – ءبارى-ءبارى ءبىر كەرەمەت كەلىسىم مەن ۇيلەسىمدىلىك تاۋىپ جاتاتىن. ونە بويىنان تەكتىلىك قاسيەتتى كورۋشى ەدىك.
جوعارى ءبىلىم الىپ, ديريجەر بولعاندار از ەمەس قوي, الايدا كەيبىرەۋلەر وركەستر مەن جەكە ءانشىنى قوسقاندا, ەكەۋىن ءبىر ارناعا تۇسىرە الماي جاتاتىن تۇستارى كەزدەسەدى. ونى سىرتتاعى ادام كوپ بىلە بەرمەيدى, ال وركەستردىڭ ىشىندە وتىرعان ادامدار اڭعارىپ قالادى. مەن وركەستردىڭ ىشىندە وتىرىپ, شاكەڭنىڭ كەرەمەت زەرەكتىگىن ىشتەن كوردىم. كەيبىر انشىلەر ءاننىڭ ءبىر جەرىن نە قىسقارتىپ, سوزىپ جىبەرۋى مۇمكىن, سوندايدا شەبەر ديريجەر عانا ونى وركەسترمەن ۇندەستىرىپ, «تىگىسىن جاتقىزىپ» جىبەرە الادى. وركەستردەگى 80 ادامدى ءبىر ەكپىندە ۇستاۋ, جەكە ءانشىنى سۇيەمەلدەي ءبىلۋ ۇلكەن قابىلەتتىلىكتى, اسقان دارىندىلىقتى تالاپ ەتەدى. مۇنى كۇي قۇدىرەتىن, وركەستر ونەرىن قاپىسىز مەڭگەرگەن ادام عانا ابىرويمەن اتقارا الادى.
شامعون ساعاددين ۇلىنىڭ جانە ءبىر ۇلكەن قاسيەتى – ۇلتتىق ءداستۇرلى ونەر مەن ەۋروپالىق مۋزىكانى تەرەڭ بىلەتىندىگى. الماتى كونسەرۆاتورياسىنان ۇلتتىق ونەردى يگەرگەنى, ال لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنان وپەرا-سيمفونيا ديريجەرى ماماندىعىن الۋى ونى جان-جاقتى قالىپتاستىردى, سوندىقتان ول – تۇڭعىش كاسىبي ديريجەر. وپەرا – بۇكىل ونەردىڭ جيىنتىعى. وپەرانىڭ قۇرامىندا كۇي, بي, حور, ءان, وركەستر, اريا – وسىلاردىڭ ءبارى بار. ال سونىڭ ءبارىن باسقارۋ, ء«بىر تىلدە سويلەتۋ» ۇلكەن جۇرەكتى ديريجەرلەردىڭ عانا قولىنان كەلەدى. بيبىگۇل تولەگەنوۆا, ەرمەك سەركەباەۆ كەزىندە ديريجەر شامعوننىڭ ديريجەرلىك جاساۋىمەن ءان سالعاندى قالاپ تۇراتىن ەدى, ويتكەنى تۇعىردا شاكەڭ تۇرعاندا, ولار دا سەنىمدى بولادى, ەشقانداي وقىس جاعداي ورىن المايدى.
وركەستر الدىندا ديريجەر تۇراتىن تۇعىر «ديريجەر ءپۋلتى» دەپ اتالادى. شاكەڭنىڭ «ديريجەر پۋلتىنە ءبىر اتتاپ شىعۋعا بولادى, ال سول ءبىر اتتاۋ ءۇشىن قانشا تەر توگۋىڭ كەرەك؟» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار ەدى. ياعني ديريجەر بولۋ ءۇشىن كوپ وقۋىڭ, كوپ ىزدەنۋىڭ كەرەك ەكەندىگىن ايتقانى عوي.
سىرتتاي قاراعان كورەرمەنگە ساحناعا شىققان ادامدار ۇنەمى جارقىراپ تۇرادى. «وسىلاردىڭ ءومىرى كەرەمەت!» دەپ تامسانادى. شىن مانىندە ولاي ەمەس قوي. ماسەلەن, ءۇش مينۋت ونەر كورسەتىپ, جارقىراپ شىعۋدىڭ ارعى جاعىندا قانشاما ەڭبەك جاتىر؟ سونى ەسكەرگەنىمىز ءجون. شاكەڭنىڭ تاعى ءبىر ءسوزى بار. ديريجەرلىك جولدى تاڭداعان جانداردىڭ ونەرى كوڭىلىنەن شىقپاي جاتسا, كوپ وقىپ, كوپ ۇيرەنۋ, ۇلكەندەردەن ءتالىم الۋ قاجەت ەكەنىن ايتا كەلىپ: ء«وزىن ءوزى سىيلايتىن ديريجەر ءجۇز استرونوميالىق ساعاتتاعى مۋزىكانى جاتقا ءبىلۋى كەرەك!» – دەيتىن ەدى.
شامعون اعا جاس كەزىندە كەزدەسكەن قيىندىقتارعا قاراماي, لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىن دا جاقسى بىتىرگەن. كەيدە وركەستردەگى ءبىر ادام دۇرىس دايىندىق جاساماسا نەمەسە ءوز ىسىنە شىنايى بەرىلمەگەنىن بايقاپ قالسا: «مەن بالام مەن ايەلىمدى نان مەن سۋعا قاراتىپ وتىرىپ وقىدىم. ال سىزدەر مۋزىكانىڭ تەرەڭ يىرىمدەرىنە ءمان بەرمەيسىزدەر. ونەر جولىنا ءتۇسۋ ءۇشىن ءبارىن ۇمىتىپ, سوعان ءبىرجولا بەرىلۋىڭ كەرەك. ايتپەسە, ەل سۇيسىنەتىن مۋزىكا شىقپايدى», دەپ ەسكەرتۋ جاسايتىنى بار ەدى.
وسى تۇستا ءسال شەگىنىس جاسايىن. 1947 جىلى الماتى كونسەرۆاتورياسىندا دومبىراشىلار كونكۋرسى بولدى. سول بايقاۋعا شامعون قاجىعاليەۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, رۇستەمبەك وماروۆ, حابيدوللا تاستانوۆ, سەيىلحان قۇسايىنوۆ, عىلمان ءالجانوۆ, ءالمۇرات وتەعۇلوۆ سياقتى وتە مىقتى دومبىراشىلار قاتىسقان ەكەن. سوندا ءبىرىنشى ورىندى شاكەڭ العان عوي! بۇل وقيعانى كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. مىقتىلىقتىڭ ءبىر ايعاعى وسىنداي!
شاكەڭنىڭ ءوزى دە شەبەر دومبىراشى ەكەنىنە تالاي رەت كۋا بولدىق. ايتالىق, وركەستردە وتىرعان كەزىمىزدە, ءبىر ادام كۇيدىڭ كەيبىر تۇستارىن دۇرىس تارتپاي وتىرسا, شاكەڭ دومبىرانى قولىنا الىپ, «قالي اعامىز بىلاي تارتقان» دەپ ءوزى كورسەتىپ بەرەدى. سونداي ساتتەردە شامعون اعانىڭ دومبىرانى شەبەر تارتا بىلەتىندىگىنە ءتانتى بولدىق. سول قولى پەرنەگە جابىسىپ قالعان سياقتى, وڭ قولىمەن ءاربىر ىرعاقتى شەگەلەيدى! سوندا دومبىرا شاناعىنان كۇي اۋەنى توگىلىپ جاتادى. ال قوبىزشىلارعا كەڭەس بەرگەندە, ادەتتەگىدەي قوبىزدى ءداستۇرلى تۇردە ۇستاماي, سكريپكا سياقتى ۇستاپ, ويناپ بەرەدى. ول – سكريپكانى دا شەبەر تارتقان ادام. نەگىزى, ديريجەردىڭ ءوزى ورىنداۋشى بولعانى عاجاپ-اق! ال قازاق وركەسترىندەگى ديريجەر مىندەتتى تۇردە دومبىرانى جاقسى تارتا ءبىلۋى ءتيىس, ويتكەنى وركەستردە كۇي دومبىرامەن, قوبىزبەن ورىندالادى. وزگە اسپاپتار تولىقتىرۋشى قىزمەتىن اتقارادى.
شاكەڭنىڭ ادامي قاسيەتتەرى دە ءبىر بولەك ەدى. ول قامقور, مەيىربان, كەڭ پەيىلدى, سونىمەن قاتار وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپ قويعىش بولاتىن. وتىرىك پەن جالعان سويلەۋگە, جاعىمپازدىققا, جىلتىراق پەن كوزبوياۋشىلىققا جانى قاس بولدى. كىم بولسا دا, شىنىن ايتقاندى, قانداي كۇي تارتساڭ دا, شىنايى ورىنداعاندى ءجون كورەتىن ەدى. كوپ سويلەگەندى جاراتپايتىن. ءوزىنىڭ ۇستازى قالي جانتىلەۋوۆ كوپ سويلەمەيتىن ادام بولعان. قانداي جۇمىسىڭدى دا ىسپەن كورسەتسەڭ بولعانى, ودان باسقا تالاپ قويمايدى.
جالپى, ومىردە تۇيگەنى مول, كوپ بىلەتىن ادامدار تىرشىلىكتە ۇساق-تۇيەككە اسا ءمان بەرمەيدى. شاكەڭ, قازاقشا ايتقاندا, كەسەك تۋرايتىن ءىرى جان ەدى. قاشان دا ۇجىمنىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ساقتاي ءبىلدى.
ادامداردى سىيلاۋ قابىلەتى ەرەكشە بولدى. سول قاسيەتىمەن ۇجىمعا, اعا تولقىن مەن كەيىنگى بۋىن جاستارعا ۇلگى بولا ءبىلدى. ادامداردى سىيلاي بىلەتىن قاسيەتى بولماسا, 50 جىلداي وركەستردى باسقارىپ تۇرا الا ما؟!
شامعون ساعاددين ۇلىنىڭ جانى وركەسترمەن ءبىر بولدى. ءوزى بارعان جەرگە وركەستردىڭ دە بارعانىن جاقسى كورۋشى ەدى. بۇل – ءوزىنىڭ ۇستازى احمەت جۇبانوۆتان قالعان تاربيە. ءبىر ۇلكەن قالاعا بارعاندا, ۇكىمەتتىك كونتسەرت بولىپتى, سودان كەيىن بانكەتكە احمەت جۇبانوۆتىڭ ءوزىن شاقىرعان دا, وركەستر-
ءدى شاقىرماعان ەكەن. سوندا احاڭ: «مەن بارمايمىن», – دەپتى. «نەگە بارمايسىز؟» دەپ سۇراعاندا, «وركەستر بارماعان جەرگە مەن دە بارمايمىن, وركەستر كەرەك جوق جەرگە, مەن دە كەرەك ەمەسپىن!», دەگەن ەكەن. سودان سوڭ ول كىسىنى امالسىز وركەسترمەن قوسا شاقىرعان ەكەن.
قۇرمانعازى وركەسترى شەتەلگە دە ءجيى شىعىپ تۇرعانى بەلگىلى. 1975-1976 جىلدارى يتاليا مەن فرانتسياعا باردىق. سوندا ءبىر ستاديوندا ەرمەك سەركەباەۆ اعامىز فيگارونىڭ وپەرالىق ارياسىن ورىنداعاندا مىڭداعان كورەرمەن ايرىقشا ىقىلاسپەن قابىل الدى. شاكەڭ مەن ەرمەك اعا, وركەستر ۇشەۋى ءبىر ادام سياقتى ۇندەستىكپەن ونەر كورسەتتى. ول ەندى ءبىر ۇمىتىلماستاي وقيعا بولدى. سول سياقتى, بيبىگۇل تولەگەنوۆا وركەسترگە قوسىلىپ, «بۇلبۇلدى», «گاۋھارتاستى» ايتقاندا, عاجاپ جاراسىمدىلىقتى كورەتىن ەدىك. ەرمەك اعامىز «سۇرشا قىزدى», تاعى باسقا اندەردى قۇرمانعازى وركەسترىمەن ايتسا ەكەن دەپ تۇراتىنبىز.
شامعون قاجىعاليەۆتىڭ سالىپ كەتكەن داڭعىل جولى جالعاسىن تابۋدا. بۇگىنگى تاڭدا قۇرمانعازى اتىنداعى وركەسترگە ارمان جۇدەباەۆ ديريجەرلىك ەتەدى. ءوزى كونسەرۆاتوريا بىتىرگەن, جىگەرلى, اسقان تالانتتى, مىقتى كۇيشى جىگىت. وركەستردىڭ ديرەكتورى نۇرعيسا داۋەشوۆ تە ۇلكەن ۇجىمنىڭ قالىپتاسقان ءداستۇرىن ساقتاپ, حالىقتى ونەردىڭ كاۋسار بۇلاعىمەن سۋسىنداتا بەرۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
ءوزىنىڭ ءىزىن باسادى دەگەن ۇلكەن ۇلى تىلەس ومىردەن ەرتەرەك كەتتى. ماسكەۋدە وقىعان, كەرەمەت ونەر يەسى بولاتىن. دارىندى كومپوزيتور بولىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتىر ەدى. امال قانشا؟..
حالقىمىز «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن. شاكەڭنىڭ ونەر كەرۋەنىن ەكىنشى ۇلى نارىن جالعاستىرادى دەپ سەنەمىز. قىزدارىنان تاراعان ۇرپاققا دا شاكەڭنىڭ اسىل قاسيەتتەرى داريتىنى انىق.
ەندىگى جەردە شامعون ساعاددين ۇلىنىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە قالدىرۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلگەنى ابزال دەپ ويلايمىن. الماتى, استانا, ورال قالالارىندا ش.قاجىعاليەۆ ەسىمى بەرىلگەن كوشە بولسا, قانداي عانيبەت! شاكەڭنىڭ اتىندا ونەر مەكتەپتەرى اشىلسا, ورىندى بولار ەدى. الماتى قالاسىندا شامعون اعانىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى تۇرسا, قانداي جاراسىمدى بولار ەدى؟! وسىعان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلىپ, ۇكىمەت, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, ۇلتجاندى ازاماتتار ءۇن قوسىپ, قولداۋ ءبىلدىرىپ, ناقتى ىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ جاتسا, ەلدىگىمىزدىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟! بۇعان جەكە كاسىپكەرلەر دە اتسالىسۋىنا بولادى. وسى باستامانى ىسكە اسىرعاندار حالىقتىڭ دا ريزاشىلىعىنا بولەنەر ەدى, شاكەڭنىڭ رۋحى دا رازى بولاتىنى ءسوزسىز. شاكەڭدەي ونەر يەسى, ديريجەر ىلۋدە بىرەۋ! ول – قازاق ونەرىنىڭ بىرەگەي تۇلعاسى. سونداي جانداردى قادىرلەپ, ءپىر تۇتپاساق, بولاشاققا نە دەپ بارامىز؟!
شامعون قاجىعاليەۆتىڭ ونەگەلى ءومىر جولىنان, اتقارعان قىرۋار ەڭبەگىنەن كەيىنگى جاستار ۇلگى الۋى كەرەك. ول – ەلگە, حالىققا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەتكەن ادام. ونەردى قادىرلەيتىن حالقى باردا, شاكەڭنىڭ ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى, ويتكەنى ول – ەل جۇرەگىندە ساقتالاتىن كيەلى ونەر يەسى.
ايتجان توقتاعان,
كۇيشى-دومبىراشى, فولكلورتانۋشى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, پروفەسسور
