ناعىز ءتىرى اقىندى كەزدەستىرۋىم ءبىرىنشى رەت. كوز الماي سۇقتانا قاراپ وتىرمىن. ءسوزى دە, ءوزى دە باسقالاردان بولەك. قارعا قۇساپ قارقىلداپ نە ىڭىرانىپ ىرقىلداپ كۇلۋ دەگەن جوق. بەتىن شۇقىرايتىپ, دىبىسىن ونشا شىعارماي, ادەمى عانا كۇلەدى. ال ودان قاتتىراق كۇلسە جاس بالاعا ۇقساپ بىلەگىمەن اۋزىن كولەگەيلەيتىن ادەتى بار ەكەن. فرانتسۋزدار سەكىلدى «ر» قارپىنە ءتىلى كەلىڭكىرەمەي مە قالاي. كەيىن ءتىپتى انىق بايقادىق, قارتا ويناسا «كادىر كودىر جۇدەمىن» دەپ زارەمىزدى الاتىن. ونىڭ بۇل ماقامىن بەلگىباي دەگەن دوسىمىز ءتىپتى اينىتپاي سالاتىن. ءوزى جوقتا, ارينە.
سول العاش كورگەندە اڭىز اقىن يسا بايزاقوۆقا قاتتى ۇقساتقانىم بار. ونى ءوزى دە بىلەدى عوي دەيمىن. ايتەۋىر مۇرنىنىڭ استىنان بارماقتاي مۇرتى كەتپەيتىن. سونداي كەلىستەردىڭ بىرىندە ونىڭ ولەڭ وقىعانىن دا كوردىم, ايتەۋىر.
اۋىلدا جۇرگەنىمدە كەرتوبەل دەگەن جۇيرىك اتىمىز بولدى. ەكى قۇلاعى سالبىراعان, جالى جالبىراعان جۋاس جىلقى ەدى جانۋار. ال ەندى ءدۇبىر كورسە بۇلشىق ەتى ويدىم-ويدىم بولىپ, ويناقتاپ شىعا كەلەتىن. ءداۋىتالى ستامبەكوۆتىڭ ولەڭ سوزگە اۋىسقاندا الگىندەي تاستۇلەكتەي تۇلەپ شىعا كەلگەنى ماعان بىردەن سول بايگە تورىنى ەلەستەتتى.
كەيىنىرەك ارقالى اقىننىڭ ءوزى:
جۇيرىكتىڭ, ويحوي, ەكپىنى وي,
ءۇي جىققان دەسە, ءۇي جىققان.
دەلەبەم قوزىپ كەتتى عوي,
بايگەنى كورىپ قۇيعىتقان, – دەپ ءوزى جازدى. ال ەندى اقىننىڭ تۇلپارمەن تامىرلاس تا تاعدىرلاس ەكەنىن جوققا شىعارىپ كورىڭىز.
الماتىعا تاعى ءبىر كەلگەنىمدە داۋكەڭنىڭ ەندى كىشى اعام مۇراتپەن دوس بولىپ جۇرگەنىن كورىپ تاڭعالعانىم بار. بۇل كەزدە بولات اعام بولسا قاراعاندىنىڭ وبلىستىق راديوسىنا قىزمەتكە كەتكەن. مۇرات اعام ستۋدەنت كەزىندە ومىردەن تىم ەرتە كەتتى. «شىركىن, شوقان ءۋاليحانوۆتان اۋمايتىن رەڭدى جىگىت ەدى» دەپ داۋكەڭ ۇنەمى ەسكە الىپ وتىراتىن.
كەيىنىرەك مەن سىرتاي وقۋدان وسى داۋكەڭدەردىڭ كۋرسىنا اۋىسىپ كەلدىم. ءبىر قىزىعى, ونىمەن كەيىن دوستىققا ۇلاسقان ارالاس-قۇرالاستىعىمىز وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن باستالدى. الماتىداعى كوك بازاردىڭ جانىنداعى بارشا ءباسپاسوز ورىندارىنىڭ باسىن قوسقان كوك ءۇي كوڭىلىمىزدى دە, ءومىرىمىزدى دە جاقىنداستىردى. «پيونەر ۆوجاتىيمىز» – ءداۋىتالى اعامىز.
داۋاعامنىڭ جانىندا جۇرگەن سايىن جاقىنداسىپ, جانىنىڭ جايساڭدىعىنا كوزىم جەتىپ, ارىنىڭ تاڭعى شىقتاي تازالىعىنا, جانىنىڭ قارداي اپپاق, بۇلاقتاي مولدىرلىگىنە ءتانتى بولدىم. وتىرىك كولگىرسۋ, ەكىجۇزدىلىك, اسىرەسە كىسىمسۋ سياقتى جالعان مىنەزدەردى جانى سۇيمەيتىن. وندايلارعا ءتىپتى توزە المايتىن. جالپى جالعاندىق اتاۋلىعا جانى قاس ەدى.
ادام پەرىشتە ەمەس, نەبىر مەنمىن دەگەن جاننىڭ ءوزىنىڭ جانىنىڭ جاماۋى بولادى. قوينىندا تاستارى, ءسوزىنىڭ استارى بولۋى بەك مۇمكىن. وسىندايلارعا توزبەدى مە, الدە اقىن جانى توردا تورىعىپ وتىرعىسى كەلمەدى مە, الدىمىزدا جۇرگەن ابادان اعامىز تالايدىڭ قولى جەتپەيتىن نەبىر قىزمەتتى وپ-وڭاي تاستاپ كەتە بەرەتىن. ءتىپتى جۇمىسسىز جۇرگەن كەزدەرى دە بولدى. سونداي ءبىر قاپالى كەزىنىڭ بىرىندە ءوزى دە «ماحامبەتتىڭ نايزاسىمەن» وتىن شىعارىپ, جالىنىن لاپىلداتىپ جىر جازاتىن فاريزا اپامىز ونى ءوزى باسشىلىق ەتەتىن «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە قىزمەتكە الدى. ونىمەن دە توقتاماي قازاقتىڭ سول ءبىر قاھارمان قىزى قويماي ءجۇرىپ, الاتاۋدىڭ باۋرايىندا جاڭا بوي كوتەرگەن «قازاقفيلم» دەگەن شاعىن اۋداننان داعاراداي ءۇش بولمە ءۇي الىپ بەردى. ءساتىن سالعاندا رەداكتورىم قۇرمانبەك ساعىندىقوۆتىڭ ارقاسىندا – مەن, مۇزبالاق مۇزافاردىڭ دەمەۋىمەن نەسىپبەك تە ءدال سول جەردەن ءۇي الىپ, كۋرستاس ۇشەۋىمىز ءبىر اۋىل بولىپ دوڭگەلەنىپ وتىرا قالدىق. ءوز جەرىمىزدە ءوزىمىز وگەيلىكتىڭ كۇيىن كەشىپ جۇرگەن ءبىز سياقتى قازاق بالالارى ءۇشىن بۇل دەگەنىڭىز ەندى باقىتتىڭ ەڭ ءبىر بيىك شىڭى ەدى-اۋ.
بۇل 1977 جىلدىڭ كوكتەمى ەدى. داۋكەڭ قالعان جيىرما جىلدان استام عۇمىرىن وسى جەردە وتكىزدى. «اۋىل, قالا سىيىسقان اۋماعىنا, «قازاقفيلم» ميكرواۋدانىنا» دەپ دوسىمىزدىڭ ءوزى جىرلاعانداي, ءبىر جاعى قالا, ءبىر جاعى الا بۇيرەك اپورت ءيسى اڭقىعان اۋىل بولىپ كەلەتىن بۇل كورىكتى مەكەن اقىن اعامىزدىڭ شابىتىنا شابىت قوسقانى انىق. وعان ونىڭ:
«قازاقفيلم»,
و, مولتەگىم, سىرلاسىم,
بار سىرىمدى سەن بىلەسىڭ, مۇڭداسىم,
اقىن بىتكەن جىرلاسا ەگەر الەمدە,
تۇرعان جەرىن وسىنداي قىپ جىرلاسىن, – دەپ جىر توككەنى كۋا.
«اقىن دەگەن – تابيعات, قىسى, جازى, كۇزى بار, كوكتەمى بار شۋاقتى» دەپ مۇقاعالي كوكەمىز ايتپاقشى, داۋاعامنىڭ مىنەزى دە ءمىنسىز ەمەس ەدى.
– ونىڭ مىنەزىنىڭ وزگەرۋىن مەن سالعان انىنە قاراپ بولجاپ وتىرامىن, – دەيتىن نەسىپبەك دوسىمىز, – ەگەر ول «ياپۋرايدى» ايتسا راحاتتانىپ وتىرا بەر, «دۋدارايعا» سالسا – بايقا بالا, ال ەگەر «يا ليۋبيل ۆاس, ليۋبوۆ ەششە بىت موجەت» دەپ پۋشكينگە كوشسە ونىڭ ءوزىنىڭ پۋشكاعا اينالا باستاعانى, وندا ەسىڭ باردا ەلىڭ تاپ!
نەسىپبەك دەمەكشى, تاعى ءبىر اڭگىمە. ءجۇرسىن ەرمانوۆ ەرلەپ, الماتىداعى لەنين كوشەسىنەن ءتورت بولمەلى ءۇي العانى بار. قوي سويىپ ءبارىمىزدى شاڭىراعىنا شاقىردى. ورتامىزدا ءبىرىنشى رەت باس تارتىلدى. بالە وسى باستان باستالدى. وعان داۋكەڭ دامەلەنگەندەي ەدى, بىراق ءبىز ونى نەسىپبەككە لايىقتادىق. بايقايمىن داۋكەڭنىڭ ءتۇسى بۇزىلىپ كەتتى.
– ءوز باسىڭدى ءوزىڭ ءمۇجيسىڭ بە؟ – دەپ مەن باسۋ ايتقانسىدىم. ءجۇرسىن ۇشەۋمىز دە قاراعاندىلىق ەكەندىگىمىزدى مەڭزەگەنىم عوي.
داۋكەڭ شارت كەتتى. شارت كەتكەنى سول فاريداسىن جەتەكتەپ ۇيدەن شىعىپ جۇرە بەرگەنى عوي. ۇلارداي شۋلاپ ءبىز قالدىق. نە ىستەرىن بىلمەي نەسىپبەك وتىر. تىم-تىرىس تىنىشتىق. ءبىر كەزدە سىقىر ەتىپ ەسىك قايتا اشىلدى. قايتىپ كەلگەن ەكەن عوي دەپ قۋتىڭداسىپ قالدىق. ول ەمەس, ۇيگە ءجۇرسىننىڭ, جالعىز وعان عانا ەمەس بارىمىزگە كوكە بولىپ كەتكەن جەزقازعاندا تۇراتىن كوبەيسىن دەگەن اعاسى كىرىپ كەلدى.
– داۋىتالىگە نە ىستەپ ەدىڭدەر, – دەدى ۇستەل باسىنا جايعاسا بەرىپ. ءبىز بولعان جايدىڭ شەت جاعاسىن جامىراسىپ ايتىپ بەردىك.
– ول ءبارىڭدى قاتىرىپ كەتتى, – دەدى اعامىز لەكىتىپ ءبىر ك ۇلىپ الىپ. – تۇرىندەگى الدەبىر اشۋدى بايقاپ, ءارى ساعىنىپ كەلە جاتقان ءىنىمنىڭ ءبىرى, ونى قيماي قايتادان ۇيگە شاقىردىم.
– جوق, – دەدى ول لوق ەتكىزىپ, – بارا بەرىڭىز, وندا مەنسىز دە قىرتتار تولىپ وتىر!
سويتكەن نەسىپبەك بۇگىندە داۋىتالىمەن قۇدا بولىپ وتىر. قۇدا بولعاندا دا كادىمگى باۋىزداۋ قۇدا. مىنا قۇدانىڭ قۇدىرەتىنە قاراڭىز, نۇرات دەگەن ۇلىنىڭ تاڭداۋى ءداۋىتالىنىڭ نازىم دەگەن قىزىنا تۇسكەن عوي. نەسەكەڭ قازاقى سالت-ءداستۇردىڭ قاسپاعىن قىرىپ, قايماعىن ىشكەن ورتادان شىققان كورگەندى ادام. الدىمەن بار جورا-جولعىسىن جاساپ, فاريدا جەڭگەمىزگە ات ارىتىپ ارنايى بارىپ قىزدارىنا كادىمگىدەي قۇدا ءتۇسىپ, سىرعا تاقتى. ودان كەيىن استانانىڭ تورىندەگى «جەتى قازىنا» دەگەن مەيرامحانادا دۇرىلدەتىپ تويىن وتكىزدى. كازىر ول ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى «قۇدا» دەپ قوقيتىپ قوياتىنىمىز بار. ءسويتىپ بۇكىل كۋرس بولىپ ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز جانعانداي بولىپ ءبىر اسىپ-تاسىعان قۋانعانىشقا كەنەلگەن ەدىك سول كۇنى.
نەسەكەڭ داۋكەڭ ءتىرى بولسا تۋرا 70-كە تولاتىن كۇنى استانادا ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى قوسىپ, ارنايى بيليارد جارىسىن وتكىزىپ, قۇداسىنىڭ مەرەيتويىن ءوزى باستاپ بەردى. بۇل ءبىر جاعىنان ارعىماق اقىنداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى دە بولسا كەرەك. ەكىنشى جاعىنان «نازىم قىزىمىز جامان كەلىن بولماعان-اۋ» دەپ جورىپ ءبىز دە ءبىر كوتەرىلىپ قالدىق. «نازىم كەلىنىم اپەردى» دەپ بيلياردقا ءبىر ءاپ-ادەمى كي اكەلىپ جۇرەتىنى تاعى بار. جالپى, وسى قىزىنىڭ اتىن داۋكەڭ ءوزى قويىپ ەدى. «رۋسلانىمنان ايرىلىپ قۇدايعا ناز قىلىپ جۇرگەندە تۋعان نازىمىم ەمەس پە» دەپ وتىراتىن اعامىز. سول كەزدە اتى اسقاقتاپ تۇرعان تۇرىكتىڭ نازىم حيكمەتىنىڭ ەسىمىنىڭ دە ەسكەرىلگەنى انىق ەندى. جالپى اعامىزدىڭ الەمدەگى اقىن اتاۋلىنىنىڭ اتىن دارىپتەپ جۇرەتىن ادەتى ەدى. مىسالى, مەنىڭ كىشى ۇلىم ساياتتى «سايات-نوۆا» دەپ ەركەلەتەتىن. بۇل ەندى ازەربايجانشا دا جازاتىن ارمياننىڭ الاپات اقىنى.
مەن داۋاعامنىڭ ازاماتتىق ومىرىنە ءبىراز ات شاپتىردىم. ال ونىڭ شايىرلىعىن ءوزى سياقتى اقىندار ايتىپ, تامسانا جاتار. مەنىڭ بىلەتىنىم ونىڭ ولەڭگە دەگەن ماحابباتى, ىنتىزارى ەرەسەن ەدى. داۋكەڭ بولسا ولەڭىن اسا ءبىر اسىل قازىناسىنداي قادىرلەپ, قيماي-قيماي ورتاعا سالاتىن. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن تاعى دا وزىنە جۇگىنەيىكشى:
وتىرىك ايتا المايمىن, سەن وسىعان,
جانىمنىڭ جالىنداتىپ جاراسىنان.
ساتىمدە ولەڭ جازعان وت شىعارام,
سۇپ-سۇيىق قان مەن تەردىڭ اراسىنان!
ايتىڭىزشى, اعايىن, وسىنداي قينالىستان تۋعان جاۋھارىن جاتقا قيىپ, ورتاق ەتۋ وڭاي ما ەندى؟!
كىمگە كەرەك تىرلىكتە قادىرىمىز,
ولەڭ دەسە جوق ءبىزدىڭ سابىرىمىز.
ولەڭ, ولەڭ, و, ولەڭ, تاعى دا ولەڭ,
ءولىپ كەتسەك ءوزىڭسىڭ – قابىرىمىز, – دەپ باستالىپتى ونىڭ «جۇماعىم مەن تامۇعىم» دەگەن سوڭعى كىتابىنىڭ العاشقى بەتى.
– داۋكەڭنىڭ سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا اقىندىق قۋاتى سارقىلعان جوق, – دەيدى فاريدا جەڭگەمىز, – ءتىپتى ءال ۇستىندە جاتقاندا دا قولىنان قالامى تۇسپەدى. ول جازىپ تۇرادى, مەن دەرەۋ باسپاحاناعا جەتكىزىپ ازىرلەنىپ جاتقان كىتابىنا قوسىپ كەلەمىن. ارمانىمىز – كوزى تىرىسىندە سوڭعى كىتابىن كورىپ كەتسە ەكەن دەگەن جالعىز تىلەك. اقىرى كىتاپتىڭ سوڭعى ماكەتىن دە الىپ كەلدىم-اۋ, ايتەۋىر. ونىڭ «مۇنىڭ تىسى قارا بولۋى كەرەك» دەپ قاسارىسىپ جاتىپ الماسى بار ما؟! ودان دا جامانى باسپاحانادا ونداي ءتۇستى مۇقابا جوق بولىپ شىقتى. ءوندىرىس توقتاپ قالدى. باسپاگەرلەرگە راحمەت, سول ءبىر قىسىلتاياڭ شاقتا ونى دا تاۋىپ, شىعارىپ بەردى-اۋ اقىرى..
اقىنداردىڭ تۋعان كۇنى بار دا قايتقان كۇنى جوق, دەپ قادىر اعامىز ايتپاقشى, ول ماعان ءالى دە ارامىزدان كەتپەگەن سەكىلدى بولىپ سەزىلەدى. ءيا, ەل-جۇرتىنا الدىمەن ار مەن ادالدىق جولىن امانات ەتىپ كەتكەن ازامات ەدى ول. قايتەيىك ەندى, جەتپىسىڭدى جەر استىندا قارسى الاتىن بولدىڭ-اۋ, دوستىم.ءتىرى كەزىڭدە بار جىرىڭمەن, نار جۇرەگىڭمەن ەلىڭنىڭ جانىن جىلىتىپ ەدىڭ, ەندى بويىڭداعى قالعان قىزۋىڭمەن تۋعان جەرىڭنىڭ ءتانىن جىلىتىپ جاتسىڭ با, باۋىرىم!
ساۋلەبەك جامكەن ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى,
ادىلەت پولكوۆنيگى
