قازىرگى قازاق ساحناسىنا ويلى, تەرەڭ تراگەديا, استارىندا اششى شىندىعى بار كومەديا كەرەك. دراماتۋرگيانىڭ وزىنە ءتان ەكپىنى, ديناميكاسى, جىگەرى بولادى. كورەرمەنگە دايىنداپ, ءتۇسىندىرىپ, بايانداپ وتىرۋ قازىر قىزىق ەمەس. كورەرمەن ءىبىلىستىڭ جامان ەكەنىن ءوزى دە بىلەدى. بىراق ءىبىلىستىڭ ارەكەتتەرى مەن قيتۇرقىسىن, ينتريگاسىن بىلمەيدى, ارەكەتىنىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىنەن سەكەم المايدى, سەبەبى ءىبىلىستى تانىمايدى...
وسى تانىتۋ ءادىسى – دراماتۋرگيا مەن رەجيسسۋرادا.
دراماتۋرگيا كەيىپكەرىن يدەالاندىرمايدى, يدەالدىڭ كۇل-تالقانىن شىعارادى. قوس عاشىق قوزى مەن بايان قوسىلۋى كەرەك ەدى, ولەدى. ەڭلىك-كەبەك باقىتتى بولۋى كەرەك ەدى, باقىتسىز بولدى, اجال قۇشتى. اباي دانىشپان ەدى – باسىنا قامشى ءتيدى, جىگەرىن قۇم قىلدى, قور قىلدى. وتەللو باتىر, كەمەڭگەر, اقىلدى ەدى. ءوزى سۇيگەن دەزدەمونانى ءوزى ءولتىرىپ تىندى. چەحوۆتىڭ اندرەي ەفيميچى جىندىحانا دارىگەرى ەدى, اقىرى ءوزى جىندىحاناعا قامالدى.
جانر – قاتال. سيۋجەت قۇرۋداعى شەبەرلىك وقيعانى قابات-قابات ورە وتىرىپ, شىڭعىرعان شىندىقتىڭ ق ۇلىن داۋىسى ارقىلى قوعامنىڭ دا, كەيىپكەرلەردىڭ دە بەت-پەردەسىن اشىپ تاستايدى. كورەرمەندى قالت جىبەرمەي ۇستاپ تۇراتىن الاساپىران قۋات بۇگىنگى دراماتۋرگياعا جەتپەي تۇرعانداي.
كورەرمەننىڭ سەزىمىن عانا قىتىقتايمىز, ءىشىن قوپارىپ, ساناسىن وزگەرتۋگە تالپىنىسقا اپاراتىن جولدى ىزدەمەيمىز.
شىعارما – قوزعاۋشى كۇش. ەگەر ول ساناعا قوزعاۋ سالماسا ءوز مىندەتىن اتقارا الماعانى. ال ءبىزدىڭ بۇگىنگى دراماتۋرگيادا سيۋجەت جوق, ءسوز كوپ. كەيدە ءتىپتى وقيعا دا يدەيا دا بولمايتىنىنا تاڭ قالاسىڭ. اۆتوردىڭ نە ايتقىسى كەلگەنى تۇسىنىكسىز. ءيا رەجيسسەردىڭ بىلىقتىرعانى, ءيا و باستا دراماتۋرگيانىڭ ءالسىز بولعانى. انەكدوتپەن, قىلجاقپەن, انمەن, كۇيمەن, بيمەن دراماتۋرگيا جاساماق بولامىز. بۇگىنگى دراماتۋرگيادا كەيىپكەر وبرازى سومدالمايدى, جاساندى جازىلادى, جاساندىلىق ءبارىبىر قابىلدانا قويمايدى. ومىردە بولماعاندى اقيقاتقا اينالدىرعىمىز كەلەدى, سوندىقتان بولسا كەرەك, كورەرمەنىمىزدى سەندىرە المايمىز.
ەندى شەبەرلىكتى شىڭداي ءتۇسۋ كەرەك دەگەن وي تۋىندايدى عوي. ول ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
تەاترلاردىڭ جانىندا جاس دراماتۋرگتەردىڭ, رەجيسسەرلەردىڭ لابوراتورياسى جاساقتالۋى قاجەت. ويتكەنى جاس ماماننىڭ وندىرىستە ءجۇرىپ, تاجىريبە جينايتىنى سياقتى جاس دراماتۋرگ تە تەاتردىڭ ىستىق-سۋىعىندا بىرگە قايناۋى كەرەك. رەجيسسەرمەن, اكتەرلەرمەن تىعىز بايلانىستا بولعاندا عانا تولىققاندى دۇنيە تۋادى. دراماتۋرگ ءوز شىعارماسىن قاي اكتەردىڭ ويناي الاتىن شەبەرلىگىنە دەيىن دەن قوياتىن بولادى. كوپ جاعدايدا دراماتۋرگ رەجيسسەرگە, رەجيسسەر دراماتۋرگكە ريزا بولماي, ءبىر قايناۋى ىشىندە قالىپ جاتادى.
تەاتر ەشكىمنىڭ جەكە مەنشىگى ەمەس. جاس رەجيسسەرلەر وتاندىق دراماتۋرگتەردى ساحنالاۋعا قول جەتكىزە الۋى كەرەك. دراماتۋرگتەردى جيىرما جىلعا دەيىن تەاتر رەپەرتۋارىنان الاستاتۋ, شىعارمالارىن قويدىرماۋ دەگەن ولاردى تاپا-تال تۇستە اياق-قولىن كىسەندەپ, جەر اۋدارىپ جىبەرۋمەن بىردەي. بۇل پيعىلدان تەاترداعى كوركەمدىك جەتەكشى دە, تەاتر ديرەكتورى دا ارىلۋ كەرەك. ء«وزىم جازىپ, ءوزىم قويامىن» دەگەن دەرت بار تەاترلاردا. بۇ كۇندە رەجيسسەر دە, اكتەر دە, تەاتر سىنشىسى دا, ساياساتكەر دە, جۋرناليست تە دراماتۋرگ بولعىسى كەلەدى. قوش دەلىك, ەگەر قولدان كەلىپ جاتسا نەسى بار. بىراق ۇلى رەجيسسەر توۆستونوگوۆ شەكسپيردەن باستاپ, چەحوۆ, دوستوەۆسكي, گوگول, ۆولودين ت.ت. ايتا بەرۋگە بولادى. بارلىعىن دەرلىك ساحنالادى, ءوزىم جازامىن دەپ جەلىكپەدى. ۇلى شىعارمالاردىڭ جۇمباعىن كورەرمەنگە جەتكىزە الۋدىڭ رەجيسسەرلىك ءتاسىلىن تاپتى. اۆتوردىڭ جۇمباعىنا, سىرىنا, نەنى مەڭزەپ وتىرعانىنا ءۇڭىلدى. رەجيسسەر – سۋرەتكەر, بىراق ءوز سالاسىنىڭ, ءوز ماماندىعىنىڭ سۋرەتكەرى دەپ بىلەمىن. وسىنداي ماحاببات, ىقىلاس, سۇيىسپەنشىلىك ارقىلى توۆستونوگوۆ ىزدەنىپ, تولىعىپ, كەمەلدەنە بەردى. كورەرمەننىڭ جۇيكەسىنە جۇك تۇسىرە الدى. تولستويدىڭ شىعارمالارىنا ينستسەنيروۆكا جاساۋ ارقىلى اۆتورعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, كىرپياز تالعام تۇردى. سول ارقىلى ءوز بيىگىن, رەجيسسەرلىك دارالىعىن, تالانتىن ايشىقتاي ءتۇستى.
ال قازاق رەجيسسەرلەرى ءوزىن ۇسىنادى, ء«وزىم قايدا قالدىم...» دەپ ۋايىمداي باستايدى. ءوزىنىڭ دە سۋرەتكەر, رەجيسسەر ەكەنىن ەستەن شىعارىپ الادى. رەجيسسەر دراماتۋرگ بولىپ تانىلۋدان گورى تەرەڭ شىعارمالاردى تالعاممەن تارازىلاي العانى دۇرىس. سۋرەتكەرلىك تالعام كەرەك. قاي كەزەڭدە بولسا دا كورەرمەن قوعامنان تاپپاعان اقيقاتىن تەاتردان تاپسا, سپەكتاكلگە كەتكەن ۋاقىتىنا وكىنبەي, رۋحاني ءلاززات الىپ, ساعىنىپ قاۋىشسا دەپ ويلايمىن. كورەرمەن الدانسا – كوڭىلى قالادى, كوڭىلى قالسا ەندى قايتىپ تەاتردىڭ ەسىگىن اشپايتىن بولادى.
روزا مۇقانوۆا,
دراماتۋرگ
