سوندىقتان بولسا كەرەك, بۇگىندە تەاتر جايى اڭگىمە ەتىلەر قاي جيىنعا باس سۇعا قالساڭىز دا: «جاقسى پەسا جوق», «دراماتۋرگتەر جازبايدى» دەگەن جاتتاندى بايبالامعا ءجيى بەتپە-بەت كەلىپ جاتاتىنىمىز. استانا قالاسى جاستار تەاترىنىڭ ادەبيەت بولىمىنە كەلىپ تۇسەتىن پەسالاردىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك (كوركەمدىك جەتەكشى مەن رەجيسسەرلەردىڭ قولىنا تيگەنگە دەيىنگى) العاشقى وقىرمانى بولۋ جاۋاپكەرشىلىگى موينىمدا بولعاننان كەيىن دە بۇل پىكىرلەرگە جەكە باسىم كەلىسە بەرمەيمىن. دراماتۋرگتەر بار جانە پەسالار دا جازىلىپ جاتىر. ەگەر جازىلماسا, تەاترعا كەلىپ تۇسەتىن سانداعان تۋىندى قايدان شىقتى؟ بولماسا جىل سايىن وتكىزىلەتىن ءتۇرلى ادەبي بايقاۋلاردا «دراماتۋرگيا» اتالىمى بويىنشا جۇلدە الىپ جاتقان شىعارمالار قالاي تۋدى؟..
دراماتۋرگتەردىڭ جازۋعا ىنتاسى مەن تاڭداۋدىڭ مولدىعى, البەتتە قۋانتادى. ايتسە دە, «سانعا ساپا ساي ما؟» دەگەن ساۋالدا كىبىرتىكتەيتىنىمىز – بۇل باسقا ماسەلە.
پەسالاردىڭ كوپشىلىگىنە ءتان ورتاق كەمشىلىك ول – كوپسوزدىلىك. دراماتۋرگتەردىڭ ارەكەت پەن ساحنالىق قايشىلىقتان گورى ۇزىن-سونار سۋرەتتەۋگە, اسىرەقىزىل ءسوز بەن ساحنادان اقىل ايتۋعا اسا اۋەستىگى. شىعارما ءون بويىنداعى بەينەلەۋ ەمەس, بايانداۋدىڭ باسىمدىعى. ياعني پەساداعى دراما زاڭدىلىقتارىنىڭ (وي مەن ارەكەت, قايشىلىق پەن كوركەمدىك جۇيە) ساقتالماۋى ساحنالىق تۋىندىلاردىڭ كوپشىلىگىن نە دراما ەمەس, نە ادەبي شىعارما ەمەس, ەكەۋىنىڭ ورتاسىنداعى قويىرتپاق دۇنيەگە اينالدىرادى. ال كونفليكتىگە, ارەكەتكە كەدەي شىعارما دراماتۋرگيالىق ديناميكاسىن جوعالتىپ, ساحنالىق بىرتۇتاستىعىن جويادى. ماسەلەن, ءسوزىمىز دايەكتى بولۋى ءۇشىن جاقىندا عانا استانا تەاترلارىندا تۇساۋى كەسىلگەن جۇمانازار سومجۇرەكتىڭ «تىلەپ-سارىقىز» تراگەدياسى (جاستار تەاترى) مەن ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ «زەرە» دراماسىن (ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى) تالداپ كورسەك. قوس شىعارمانىڭ دا اقىننىڭ قولىنان شىققانىن جازباي تانيسىز. پەسادا پوەتيكالىق بوياۋ باسىم, كوركەمدەۋ مەن ماقال-ماتەل, قاناتتى ءسوز بەن ۇيقاسقا ءمان بەرۋشىلىك بىردەن بايقالادى. سيۋجەتتىڭ بىرتۇتاستىعى مەن درامالىق قايشىلىعىنان, كوركەمدىگىنەن گورى, وقيعانى قۋ, دەرەكتى مولىراق جەتكىزۋگە, تاريحي فاكتىلەردى بارىنشا تولىقتاي قامتۋدى كوزدەگەن ماقساتتى تۇردەگى دراما ءتۇزۋ تالپىنىسى سەزىلەدى قوس اۆتوردىڭ شىعارماسىنان. سوندىقتان دا ەكى پەسانىڭ ەكەۋىندە دە بىرسىدىرعىلىق, وقيعا ويناقىلىعىنان گورى كەيىپكەرلەرىنىڭ اعارتۋشىلىق, اقىل ايتۋشىلىق فۋنكتسياسى باسىم. سالدارىنان – شىعارمانىڭ تۇزىلۋىنە تۇرتكى بولعان ورتاق كەيىپكەرلەر زەرەنىڭ دە, تىلەپتىڭ دە بەينەسى ەكىنشى پلانعا ىسىرىلىپ, پەسانىڭ اتاۋىنا ساي ءتۇزىلۋى قاجەت مىنەز بوياۋى سولعىندىققا ۇرىنعان. كەيىپكەر مىنەزىن مۇسىندەۋدەگى وسى سارىنداس ولقىلىقتى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى ساحناسىندا قويىلعان ءمادينا وماردىڭ «اقتاستاعى احيكو» دراماسىنىڭ دا ءون بويىنان جولىقتىرۋعا بولادى. ايتار اقىلى, جەتكىزەر ءتالىمى مول بولعانىمەن, كەيدە بەينەلەر لينياسىنداعى وسىنداي بىربوياۋلىلىق پەن شاشىراڭقىلىق, دراماتۋرگيالىق ماقساتتىڭ تولىققاندى انىقتالماۋى شىعارمالاردىڭ كوركەمدىك ساپاسىنا ايتارلىقتاي زالالىن تيگىزىپ جاتاتىنى بەلگىلى. اتالعان پەسالاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ساحنالىق باعى – نۇرقانات جاقىپباي, اسحات ماەميروۆ سەكىلدى سۋرەتكەرلىك تالعامى جوعارى رەجيسسەرلەردىڭ قولىنا تۇسكەنى.
بۇگىنگى دراماتۋرگياداعى كەلەسى تۇيتكىل – ناۋقانشىلدىق ماسەلەسى. ياعني بەلگىلى ءبىر اتاۋلى وقيعا قارساڭىندا دراماتۋرگتەردىڭ (اراسىندا جازۋشىسى بار, اقىنى بار, شەنەۋنىگى بار) جاپپاي سول تاقىرىپتى يگەرۋگە دەگەن تالپىنىس. ارينە ناۋقانشىلدىق قاي زاماندا دا بولعان. ايتسە دە, بۇگىنگى شىعارماشىلىقتاعى بۇل ءۇردىستىڭ قارقىنى دا, بەتالىسى دا باسقا. تەاترلار دا دراماتۋرگتەردى سوعان ابدەن ۇيرەتىپ العان. ال باسقالاي جاعدايدا شىعارماسىنىڭ تارتپادا شاڭ باسىپ ۇزاعىراق جاتىپ قالاتىندىعىن نەمەسە تەاتردىڭ كوركەمدىك تالقىلاۋىندا وعان كەزەك كەشىگىڭكىرەپ جەتەتىندىگىن (نەمەسە مۇلدەم جەتپەيتىندىگىن) ءبىلىپ العان قالامگەرلەر دە اتاۋلى وقيعاعا قاراي ارەكەت ەتۋگە كوشكەن. ماسەلەن, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى دەدىك, جاپپاي قازاق حاندىعى جايىندا پەسالار جازىلىپ, ينكۋباتوردان شىققانداي بىردەي سپەكتاكلدەر قازاق تەاترلارىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك ساحنالاندى. سول سەكىلدى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى, «الاش قوزعالىسىنا 100 جىل», «ەكسپو-2017» كورمەسى دەدىك تە, بىرىڭعاي وسى تاقىرىپتاردى يگەرۋگە كوشتىك. ارينە جاپپاي تالپىنىس بولعان جەردە, مىندەتتى تۇردە ساپالى ناتيجە دە بولادى. ماسەلەن, دۋمان رامازاننىڭ «كەنەسارى – كۇنىمجان», «ابىلاي حاننىڭ ارمانى», راحىمجان وتارباەۆتىڭ «امىرە», سايا قاسىمبەكتىڭ «الجير», قانات ءجۇنىسوۆتىڭ «ساكەن – سۇڭقار», نارتاي ساۋدانبەك ۇلىنىڭ ء«اليحان» سىندى شىعارمالارىمەن سول اتاۋلى مەيرامداردىڭ قارساڭىندا قاۋىشتىق. ەرسايىن تولەۋباي سەكىلدى رەجيسسەرلەردىڭ دە «دراماتۋرگتىك» قىرى وسى ۋاقىتتا اشىلدى.
دەمەك, بۇل جاعداي, ياعني تەاترلاردىڭ بۇگىنگى رەپەرتۋارلىق ساياساتىنىڭ دراماتۋرگتەر شىعارماشىلىعىنا دا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىندىگىن اڭعارتسا كەرەك. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق تەاترلارىنىڭ كوپشىلىگى جەكەلەي تۇلعالارعا ارنالعان سپەكتاكلدەردى شيىرشىقتاۋمەن شەكتەلىپ قالدى. قاراپايىم عانا گازەتتىك (پۋبليتسيستيكالىق) ماسەلەلەردى نەمەسە ناۋقاندىق مەرەيتويلاردى دراماتۋرگيياسىنا ارقاۋ ەتكەن جابال ەرعاليەۆ («جەتىم تاعدىر», «جان شىرىلى» جانە ت.ب) , ەرسايىن تولەۋباي ء(«اليحان», «سەرگەي ەسەنين» جانە ت.ب) سىندى اۋەسقوي اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىن اكىم تارازي, تولەن ابدىكوۆ, روزا مۇقانوۆا سەكىلدى كاسىبي دراماتۋرگيامەن اينالىسىپ جۇرگەن اۆتورلاردىڭ پەسالارىنا قاراعاندا ءجيى تاماشالايتىن بولىپ ءجۇرمىز.
سوڭعى 5 جىلدىڭ وزىندە ءارتۇرلى بايقاۋلاردا توپ جارىپ, دراماتۋرگيا جانرىندا ءساتتى قالام تەربەپ جۇرگەن ءانناس باعدات, الىبەك بايبول سىندى دراماتۋرگتەردىڭ جۇلدە العان تۋىندىلارى ساحنا كورىپ جاتسا, قانەكي. بالكىم, سوندا عانا كلاسسيكالىق اۋدارما شىعارمالارعا, انتيكا ءداۋىرى تۋىندىلارى مەن شەكسپيردى تىم-تىم ءجيى شيىرلاي بەرۋىمىزدىڭ قاجەتتىلىگى ازايار.
اۋدارما شىعارمالارعا تاۋەلدىلىك, اسىرەسە, بالالار دراماتۋرگياسىندا انىق سەزىلەدى. كەز كەلگەن تەاتردىڭ بالالارعا ارنالعان قويىلىمدارىنىڭ نەمەسە قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارىنا كوز جۇگىرتىپ كورىڭىزشى. دج.روداري, ح.اندەرسەن, س.مارشاك, ا.تولستوي, يۋ.الەسين, ۆ.ورلوۆ سىندى شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىنان كوز اشپايسىز. بۇل – بۇگىنگى بالالار دراماتۋرگياسىنىڭ جاعدايىنان حاباردار ەتەدى. بالالار تانىمىنا اسەر ەتەتىن ىزدەنىستىڭ كەز كەلگەنى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ويتكەنى ءسابي تانىمى – قىلاۋ تۇسپەگەن اپپاق قار سەكىلدى. ۇلبىرەپ تۇر. شالىس باسساڭ, ءمولدىر جانىن كىرلەتىپ الۋىڭ مۇمكىن. جانە بالالار ۇلكەندەر سەكىلدى ەمەس, ونداي قاتەلىكتى كەشىرمەيدى. ونەردە (ادەبيەتتە, ساحنادا) جاساعان كەز كەلگەن ولقىلىق كىرپياز ءسابي تانىمدى ءبىر-اق ساتتە وزگە ارناعا بۇرىپ جىبەرۋى ىقتيمال. نەمەسە, كەرىسىنشە, قيالىنا قانات ءبىتىرىپ, بولاشاقتاعى باعدارىن ايقىنداپ, ارمانىن اقيقاتقا اينالدىراتىنداي سيقىرعا دا يە. وسى سەبەپتەن دە بولسا كەرەك, بالالار تاقىرىبىنا قالام تەربەيتىن دراماتۋرگتەر ساۋساقپەن سانارلىق. ال بالا تاربيەسى – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ارينە, بۇگىندە س.قاسىمبەك («ناۋرىز ارۋ», «باتىل كوجەكتەر», ا.اۋەزحان ۇلى («اقىل پاتشالىعى», «قوي مەن قاسقىر») سەكىلدى بۇلدىرشىلدەرگە ارنالعان شىعارمالارى ءساتتى ساحنالانىپ جۇرگەن قاداۋ-قاداۋ اۆتورلار بار. ايتسە دە, بۇل – بالالار دراماتۋرگياسىنداعى شىعارماشىلىق تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە تولىقتاي جاۋاپ بەرە المايدى, وكىنىشكە قاراي.
نازەركە جۇماباي,
ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى
