سەنات اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار سالالارىنا قاتىستى وزگەرىستەردى ماقۇلدادى

دالەلسىز اقپاردىڭ داۋى سوتقا جەتپەي شەشىلەدى

اتالعان زاڭ جوباسىندا 16 زاڭعا جانە 6 كودەكسكە 280-نەن استام وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. سول سەبەپتەن دە جوبادا قاراپايىم ازاماتتاردىڭ اقپارات سالا­سىنداعى قۇقىقتارىن قامتا­ما­سىز ەتەتىن بىرقاتار نورما ۇسى­نىلعان. اتاپ ايتقاندا, تۇلعا مەن رەداكتسيا اراسىن­داعى دالەلسىز اقپاراتقا قاتىس­تى داۋ-دامايدى سوتقا دەيىن شەشۋ ءتارتىبى ەگجەي-تەگجەي­لى قاراستىرىلعان. «قازىر اق­پاراتتىڭ تارالۋ جىلدامدىعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتتى. ءبىر عانا جالعان دەرەك ساناۋلى ۋاقىتتا ادامعا وراسان نۇقسان كەلتىرە الادى. سوندىقتان ءبىز ازاماتتاردى وسىنداي جاعدايدان قورعاي وتىرىپ, بۇل ماسەلەنى سوتقا دەيىن رەتتەۋ جولىن ۇسىنىپ وتىرمىز. ارينە, بۇل رەتتە زاڭدا باق-تىڭ تەرىسكە شىعارۋدان باس تارتىپ, ازاماتتىڭ سوتقا جۇگىنۋىن كۇتۋ ساقتالادى», دەدi د.اباەۆ.

مينيستردiڭ ايتۋىنشا, اقپارات قۇرالدارىندا ازاماتتاردىڭ سۋرەتىن ولار­دىڭ رۇقساتىنسىز قولدانۋعا ارنالعان تالاپتار ءتىزiمi بەكىتىلگەن. مىسالى, قانداي دا ءبىر تۇلعا مادەني, سپورتتىق جانە باسقا دا كوپشiلiك شارالارعا قاتىسىپ ءارi جۇرت الدىندا ءسوز سويلەسە, جۋرناليستەر ونىڭ سۋرەتىن رۇقسات سۇراماي-اق جاريالاي الادى. ال جەكە-دارا جاعدايدا كەلىسىمسىز جاريالاۋ زاڭعا قايشى. سول سياقتى بۇل زاڭ جوباسىندا بالالاردى زياندى اقپاراتتان قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان نورمالار دا قاراستىرىلعان. «اتاپ ايتساق, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقۋشىلاردى «تازارتىلعان» ينتەرنەت كونتەنتپەن قامتاماسىز ەتۋ تالابى كوزدەلiپ وتىر. سونىمەن قوسا, كۇش كورسەتۋ, جابىرلەۋ سالدارىنان زارداپ شەككەن بالا تۋرالى جەكە مالىمەتتەر مەن ونىڭ سۋرەتىن بالانىڭ نەمەسە ونىڭ زاڭدى وكىلدەرىنىڭ كەلىسىمىنسىز قولدانۋدى شەكتەۋ سياقتى وزگەرىستەر ۇسىنىلىپ وتىر», دەدى مينيستر.

قۇقىقتىق رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان زاڭ

جالپى, قۇجات بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­دارى, تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ, اق­پا­رات­تاندىرۋ جانە بايلانىس, اق­پارات­تىق قاۋىپسىزدىك سالالارىندا قوعامدىق قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدى قام­تا­ماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ال وسى ماقساتتاعى تەتىكتەر ءمىن­سىز جۇمىس ىسكە اسىرىلۋى ءۇشىن بيۋدجەت, قىلمىستىق, قىل­مىستىق-پروتسەستىك, كاسىپ­كەرلىك كودەكستەرگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى, «حا­لىق دەنساۋلىعى جانە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرا­لى» كودەكستەرىنە, سون­داي-اق «بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارى تۋ­رالى», «تەلە­راديو حابارلارىن تاراتۋ تۋرالى», «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى», «باي­لانىس تۋرالى», «ەلەكتروندى قۇجات جانە ەلەك­تروندى تسيفرلىق قولتاڭبا تۋرالى», «پوشتا تۋرالى», «جارناما تۋرالى», «دەربەس دەرەكتەر جانە ولاردى قورعاۋ تۋرالى» جانە باسقا دا زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كوزدەلەدى. وعان قوسا, «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا باق-تىڭ اۋىزشا جانە جازباشا سۇراۋ سالۋلارى بويىنشا ولارعا اقپارات بەرۋ پروتسەسى رەتتەلىپ, باق-پەن جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى تۇلعالاردىڭ نەمەسە بولىمشەلەردىڭ مارتەبەسى مەن فۋنكتسيالارى العاش رەت زاڭنامالىق تۇرعىدان اي­قىن­دالادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, زاڭدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ شىعىندارىن قىسقارتۋ ماقساتىندا ۋاكىلەتتى ورگانعا جىبەرىلەتىن مەرزىمدى ءباسپاسوز باسىلىمىنىڭ مىن­دەتتى داناسىنىڭ قاعاز نىسانىن الىپ تاستاپ, ەلەكتروندى نى­ساندا جىبەرۋ ۇسىنىلادى. بۇدان باسقا, زاڭدا حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن بۇزاتىن وقي­عالارعا جەدەل دەن قويۋدى جانە ولاردى ۋاقتىلى حابارلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ شەڭبەرىندە مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ ءۇش ساعات ىشىندە حالىقتى اقپا­رات­تاندىرۋ مىندەتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋ كوزدەلەدى. 

ءجونسىز جارناماعا جول جوق

زاڭ جوباسىندا رەسمي حابارلارعا جاتپايتىن اقپاراتتى بەرۋ تۋرالى سۇراۋ سالۋلار بويىنشا جاۋاپ بەرۋ ءتارتىبى دە تياناقتالعان. ەگەر سۇراۋ سالۋدىڭ وزىندە وزگەشە اتاپ كورسەتىلمەسە, سۇراۋ سالۋ كەلىپ تۇسكەن كۇننەن باستاپ جەتى جۇمىس كۇنى ىشىندە, بەرىلگەن سۇراۋ سالۋ سيپاتىندا جانە تىلىندە جاۋاپ قايتارىلاتىندىعى دا ناقتى اتاپ كورسەتىلەدى. وعان قوسا, «تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس ارالىق جارنامامەن ءبو­لۋ­دىڭ مۇمكىندىگىن بولدىرمايتىن ء«دىني», ء«بىلىم بەرۋ» جانە «بالالار» تەلەباع­دار­لاماسى ۇعىمدارىنا انىقتاما بەرىلگەن. 

وسىلايشا, جيىن بارىسىندا باسقا دا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلاردى قاراس­تىراتىن زاڭ جوباسى اقپارات, باي­لانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ سۋبەك­تى­لەرى ءۇشىن وڭتايلى جاعداي جاساپ, ولاردىڭ ودان ءارى قارقىندى دامۋى­نا باعىتتالعاندىعى ايتىلدى. ال اتال­عان زاڭ جوباسىنا قاتىستى قوسىمشا بايان­دامانى سەناتتاعى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ مۇ­شەسى باقىتجان جۇماعۇلوۆ جاساسا, سەناتور داريعا نازارباەۆا مەن دەپۋتات دارحان كالەتاەۆ اقپاراتتىق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىنە قاتىستى ءمان-جايدى تەرەڭىرەك ءتۇسىندىرۋدى سۇراپ, ءسوز سويلەدى.

وسى كۇنى سەناتورلار ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ تانىس­تىرۋىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كەدەندىك رەتتەۋ تۋرالى» كودەكستىڭ جوباسى مەن ونىڭ ىلەسپە زاڭ جوباسىن دا تالقىلاپ, قابىلدادى. «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ جاڭا كەدەن كودەكسىنىڭ نەگىزىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جاڭا كەدەن كودەكسى قۇراپ وتىر. وسى قۇجاتتى قالىپتاستىرۋ كە­زىندە ءبىز قولدانىستاعى كە­دەن كودەكسىنىڭ نورمالارى قۇرىلىسىنىڭ لوگيكاسىن نەگىز ەتىپ الدىق. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل ەكى قۇجاتتىڭ ورنىنا ءبىر قۇجاتتى پايدالانۋدىڭ ىڭ­عايلى بولۋىنا بايلانىس­تى كودەكس جوباسىندا ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ كەدەن كودەكسىنىڭ ەرەجە­لەرى تو­لى­عىمەن يمپلەمەن­تا­تسيالانعان, ۇلتتىق زاڭناماعا سىلتەمە نورمالار كورسەتىلگەن. سون­داي-اق ەاەو كودەكسىندە رەت­تەل­مەگەن قۇقىقتىق قاتى­ناستار بەلگى­لەن­گەن», دەدى ت.سۇ­لەيمەنوۆ.

ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەن كودەكسىنىڭ ەلەكتروندىق دەكلاراتسيالاۋعا, ء«بىر تەرەزە» تەتىگىنە, تاۋارلاردى اۆتوماتتى تۇر­دە شىعارۋعا بايلانىستى كەدەندەگى بيز­نەس-پروتسەستەردى اۆتوماتتاندىرۋ بولى­گىن­دەگى نەگىزگى تاسىلدەرى جاڭا جوبادا تولىق كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار قۇ­جات­تا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «100 ناق­تى قادام» ۇلت جوسپارىندا كورسەتىل­گەن تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «پوست­فاكتۋم» كەدەندىك تازارتۋ رەجىمى دەپ اتالاتىن كەدەندىك دەكلاراتسيا بەرىل­گەنگە دەيىن مالىمدەمە بويىنشا شىعارىلاتىن تاۋارلار تىزبەسى كەڭەيتىلەدى دەپ كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار مينيستر ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ ماقساتىندا كودەكستە كەدەندىك وپەراتسيالاردى وڭتايلاندىرۋ بويىنشا بىرقاتار نورمالار كوزدەلگەنىن اتاپ ءوتتى. «قولدانىستاعى كودەكستە 24 ساعاتتا كەدەندىك ءترانزيتتى اياقتاۋ كوزدەلگەن بولسا, جاڭا كودەكستە ءراسىمدى اياقتاۋ ءۇشىن 4 ساعاتتان اسپايتىن جۇمىس ۋاقىتى بەرىلگەن. بۇدان باسقا, ترانزيتتىك جۇكتەردى كەدەندىك تەكسەرىپ قاراۋدى جۇرگىزۋ قاجەت بولعان جاعدايدا, ولاردى جۇرگىزۋ مەرزىمى ون كۇننەن بەس كۇنگە دەيىن قىسقارتىلعان. سول سياقتى جاڭا كەدەن كودەكسىندە ءبىر ترانزيتتىك دەكلاراتسيا رەسىمدەۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەن. بۇل مۋلتيمودالدى تاسىمالداۋ ءراسىمىن ەداۋىر جەڭىلدەتەدى», دەدى ت.سۇلەيمەنوۆ.

ينۆەستيتسيا تارتۋعا يكەمدى زاڭ جوباسى

جالپى وتىرىس اياسىندا پالاتا دە­پۋ­تاتتارى «جەر قويناۋى جانە جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكس جو­باسى مەن وعان ىلەسپە زاڭ جوباسىن ەكى وقىلىمدا قاراپ, قابىلدادى. ينۆەس­تي­تسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قا­سىمبەك تانىستىرعان اتالعان زاڭ جو­با­سىندا قاتتى پايدالى قازبا مەن كومىر­سۋتەگى شيكىزات قورلارى بويىنشا ەسەپ بەرۋدىڭ CRIRSCO حالىقارالىق ستان­دارتتار جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋ سالاسىنىڭ اشىق­تىعى مەن بولجامدىلىعىن ارتتىرۋ كوز­دەلگەن. سونداي-اق ەڭ ۇزدىك الەمدىك تاجى­ري­بەنى پايدالانا وتىرىپ, بارلىق پايدا­لى قازبالار ءۇشىن كەلىسىمشارت جاساسۋ­دىڭ وڭتايلاندىرىلعان ءتاسىلى ەنگى­زىلگەن. كودەكس جوباسى جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ جۇمىسىندا كەز­دەسەتىن كەدەرگىلەردى جويىپ, سالانىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋگە, حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا وتۋگە جانە ين­ۆەس­تيتسيالىق كليماتتى جاقسارتىپ, سالا­عا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تار­تۋعا باعىتتالعان. بۇگىندە 104 ەلدىڭ ىشىندە قازاقستان گەولوگيا سالاسىن مەم­لەكەتتىك رەتتەۋ بويىنشا 74-ءشى, ال جەر قويناۋىنىڭ گەولوگيالىق تارتىمدىلىعى جاعىنان 45-ءشى ورىندا تۇر. وسىعان وراي پىكىر بىلدىرگەن مينيستر بۇل رەفورما الەمدە بولىپ جاتقان داعدارىس پەن ونىڭ سالدارىنان ينۆەستور تارتۋعا بايلانىستى باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋىنان تۋىنداپ جاتقان جاعداي ەكەن­دىگىن ايتتى. «ۇزاق مەرزىمدى شيكىزات تاسىمالىنىڭ تۇراقتىلىعى, جۇرگى­زىلەتىن ساياسات پەن سالاداعى اشىقتىق جانە راسىمدەردىڭ جەڭىلدىگى بۇگىنگى كۇن­نىڭ باستى تالابى. كودەكس جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا اۋستريالىق زاڭ مودە­لىن ۇلگى رەتىندە الدىق. مۇنداي شەشىم ءبىرجارىم جىلدىق زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك ۇسىنىسىنىڭ ناتي­جە­سىن­دە قابىلداندى», دەدى ج.ق­ا­سىمبەك.

جولاۋشىلار قاۋىپسىزدىگى الاڭداتادى

جالپى وتىرىس بارى­سىندا دەپۋتات ءابدالى نۇ­را­ليەۆ پرەمەر-مينيستر با­قىتجان ساعىنتاەۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. جامبىل وبلىسىنىڭ ءبىر توپ ازاماتتارىنىڭ حاتى نەگىزىندە جاريالانعان ساۋالعا قازاقستاننىڭ جولدارىندا قاۋىپتى جاعدايلاردىڭ ءجيى ورىن الۋى ارقاۋ بولعان. 

«بۇگىندە كۇن ساناپ رەس­پۋبليكالىق نەمەسە جەرگى­لىكتى تراسسالاردا ءىرى جول اپات­تارىنىڭ سانى ۇلعايۋدا. جا­قىن­دا ماڭعىستاۋ وبلى­سىن­داعى جان­تۇر­شىگەرلىك اپات, الماتى وبلىسىنداعى قاي­عىلى وقيعالار قالاارالىق زاڭسىز تاسى­مال كولىكتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بول­­دى. جەڭىل كولىكپەن جولاۋشىلار تاسى­­مالداۋ سالاسىندا رەتسىز بەي-بەرە­كەت­تىككە ورىن بەرىلگەن. رەسمي اۆتوۆوك­زالداردى اينالىپ, زاڭسىز تاسىمالداۋ­شىلار ۋاكىلەتتى ورگاندارىنىڭ باقى­لاۋىنان تىس, رۇقساتسىز وزدەرىنىڭ اۆتو­تۇراقتارىن ۇيىمداستىرعان.

جامبىل وبلىسىنىڭ رەسمي تاسى­مال­داۋشىلارىنىڭ حاتىندا, كاسىپكەرلىكتىڭ وسى تۇرىندە زاڭسىز نەمەسە زاڭعا قايشى كەلەتىن ارەكەتتەر بەلەڭ العانىن اشىق كورسەتتى. تەك قانا تاراز قالاسىنان 50-دەن استام اۆتوكولىك باقىلاۋسىز, اس­تىر­تىن قالا, اۋدانارالىق قاتىناسقا شىعۋدا.
مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگانداردىڭ جاۋاپتارى بىر­تەكتى, قۇرعاق, رەسمي كەڭسە ادەتى بويىنشا قايتارىلادى. پرو­كۋ­راتۋرا, ىشكى ىستەر, جەرگىلىكتى بيلىك تا­را­پىنان زاڭسىز تاسىمال­داۋ­شىلارعا قول­دانىلىپ جات­قان تۇجىرىمدى ارەكەتتەر كورىنبەيدى. مۇنداي جاعداي ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە تۋىنداۋدا.

وسى جەردە, اتاپ وتەتىن وتە ماڭىزدى ماسەلە بار: تاسىمالداۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەلىمىزدىڭ زاڭعا باعىنۋشى, جەكە تاسىمالداۋدى كاسىپكە اينالدىرىپ, جانۇيالىق قاراجات تابىس كوزىن جاساپ جۇرگەن جاندار.

ماسەلەنىڭ شەشىمىن تەحني­كالىق قۇرال ارقىلى شەشۋ جولى ايقىن. شاعىن قۇجات جيىن­تىعى, جەكە تۇلعالارعا اۋىرت­پالىق تۇسىرمەيتىن سا­لىق, جەڭىل تاسىمال كولىكتە­رى­نە اۆتوتۇراقتار ورنىن زاڭ­داس­تىرۋ امالدارىن ەنگىزۋ. شىن­تۋايتىندا, مۇنداي زاڭ­سىز تۇراقتار قازاقستاننىڭ بار­لىق وبلىس, ودان قالدى اۋدان ورتالىقتارىندا بار.

بۇل سۇراققا وتە مۇقيات ءارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن جان-جاقتى قاراپ, قولدانىستاعى كاسىپتى دامىتىپ, تاسىمالداۋشى جەكە كولىكتەردى زاڭداس­تىرىپ, قالا, اۋدانارالىق تاسىمالداۋشى اۆتوكولىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن امالداردى قولعا الۋ كەرەك. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشى ازاماتتاردىڭ كولەڭكەلى جۇمىس پەن كولەڭكەلى ەكونوميكادان شىعۋىنا جول اشىپ, ودان ءارى دە تابىس تابۋىنا جاعداي تۋعىزىپ, ال جولاۋشىلاردىڭ كەرەكتى مەكەنىنە كەدەرگىسىز جەتۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شارالار كەشەنىن ەنگىزۋدى ويلاستىرعان ءجون. سونىمەن قاتار وسى سالانى بىرىڭ­عايلاندىرىپ, تارتىپكە كەلتىرۋ قاجەت.

وسى ماسەلەنىڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك سالماعىن ەسكەرە وتىرىپ, جەرگىلىكتى ات­­قارۋشى ورگاندارعا مۇددەلى ۆەدومستۆولارمەن بىرىگىپ, وبلىس, قا­لا, اۋدان­ارالىق تاسىمالداۋدى زاڭداس­تى­رۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمدامالى تەتىكتەرىن قاراس­تىرۋدى تاپسىرۋىڭىزدى سۇرايمىز. وسى تۇستا, جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارت­تىرىپ, وسى كاسىپ ءتۇرىنىڭ جەكە كولىك يەلەرىنە قولجەتىمدى بولۋىن ەسكەرۋدى ۇسىنامىز» دەلىنگەن دەپۋتاتتىق ساۋالدا.

نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»