اۋىلدى وركەندەتۋدىڭ سەرپىندى جولى

ەرتەڭ استاناداعى «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زا­لىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دى­عىنا ارنالىپ, ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتكىزىلمەك. بۇل فورۋمنىڭ جۇمىسىنا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ەل تاۋەل­سىز­دى­گى­نىڭ 20 جىلدىعىنا تولىمدى تابىستارمەن كەلىپ وتىر­عان­­دى­عى بەلگىلى. بيىلعى جىلى بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەكوردتىق كولەمدەگى اس­تىق الى­نىپ وتىرسا, اق ماقتادان تۇسكەن ءونىم دە سوڭعى 5 جىلدىڭ بيىك بەلەسى بو­لىپ تا­بى­لا­دى. وسىنىڭ بارلىعى ديقانداردىڭ ماڭداي تەرىمەن جانە مەم­لەكەتتىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنە كورسەتىپ كەلە جاتقان قولداۋ شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىندا ونى زامان تالابىنا ساي العا جىل­جىتاتىنداي سەرپىندى جوبالار جۇزەگە اسىرىلا باستادى. وسىنداي اۋ­قىم­دى جو­با­لاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندەگى «قازاگرو» حولدينگىنىڭ قۇرىلعانىنا دا 5 جىل تو­لىپ وتىر. تومەندە اتالعان ماسەلەلەرگە ورايلاستىرىپ ارنايى دايىن­دال­عان ەكو­نو­­مي­كا­ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مىرزاگەلدى كەمەلدىڭ ماقالاسىن نا­زار­عا ۇسىنامىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءار جىلعى جولداۋلارىندا ەلى­مىزدىڭ اگرارلىق سالاسىنىڭ دامۋ باعىتتارىن ايقىنداي وتى­رىپ, ونى ءارتاراپتاندىرۋ, سالا­نىڭ ءبا­سەكەلەستىك قابىلەتىن ارت­تى­رۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­­تا­ما­سىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى – قا­زاق­ستان ەكونوميكاسىنداعى ەڭ ءىرى سالا. اۋىلدا حالقىمىزدىڭ جار­تىسىنا جۋىعى تۇرادى. ەلىمىزدەگى ەڭبەك رىنوگىنا قاتىسۋ­شى 7,5 ميلليون ادامنىڭ 2,5 ميل­ليونعا جۋىعى – اۋىل شا­رۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ەڭبەك­كەر­لەرى. ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋ­شى حالىقتىڭ دا باسىم بولىگى – اۋىل ادامدارى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىن ءبىز تەك قانا مال مەن ەگىن دەپ تۇسىنسەك, قاتەلەسەمىز. ول – كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق جۇيە. تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتتا­رىن بەرۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە اۋىلدىق جەردە تۇرۋشى حالىقتىڭ تۇر­­­­­مىس-تىرشىلىگىن, ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى مەن ساپاسىن رەتتەيدى. اۋىلدى كوتەرۋدىڭ ناقتى جو­لى رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باعىنىشتى مەكە­مەلەردىڭ مەملەكەتتىك اكتيۆتەرىن كورپوراتيۆتى باسقارۋ ساپا­سىن ارت­­­تىرۋ ءۇشىن 2006 جىلى 11 جەل­توق­ساندا پرەزيدەنت جارلى­عىمەن 100 پايىز مەملەكەت يەلىگىمەن «قازاگرو» ۇلتتىق باسقا­رۋ­شى حول­دينگى قۇرىلدى. وعان «اگرارلىق نەسيە كورپو­راتسيا­سى», «قازاگرو­قارجى», «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قول­داۋ قورى», «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسيا­سى», «مال ءون­ىم­دەرى كورپوراتسيا­سى», «استىق كەپىلدىكتەرى بوي­ىن­شا مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋدى ساقتاندىرۋ قورى» (قازاگرو­گا­رانت) «قازاگ­رو­ماركەتينگ» سەكىلدى جەتى اكتسيونەرلىك قوعام بىرىكتى. بۇگىندە وسى ءىرى حولدينگتىڭ قۇ­رىلعانىنا بەس جىل تولدى. وسى جىلدار ىشىندە قوعامدا اۋىل شا­رۋاشىلىعىنداعى دامۋ ينستي­تۋت­تارىنىڭ قاجەتتى-قا­­جە­ت­سىزدىگى تۋرالى ەكىۇداي پىكىر تايتالاسىپ كەلەدى. ءبىر توپ ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار «بۇل بۇيەن سەكىلدى كەرەكسىز ەلەمەنت, ولاردىڭ ىستەرىن مينيسترلىك تە اتقارىپ جاتقان ەدى» دەسە, ەكىنشى توپ بۇل ينستيتۋتتاردى قاجەت سانايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلى ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن دا­مىتۋدىڭ قانداي جولدارى بول­عا­نىنا نازار تاستار بولساق, نا­رىق قاتىناستارىنا كوشۋدىڭ باس­تاپقى مەرزىمىندە (1992-1997) «ءبىر مەزەتتىك», جۇيەسىز, سەكىرتپەلى شارالار جاسالدى. ودان كەيىنگى بەس جىلدا (1997-2002) بانك­تەر شىعىندارىنىڭ ءبىرا­زىن وتەۋ, شارۋالارعا جەڭىل­دە­تىل­گەن نەسيەلەر بەرۋ, ليزينگ ار­قىلى تەحنيكا بەرۋ, ت.س.س. شارالار جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار ارقىلى جاسالدى. بۇل ىستەردە جۇيەلىلىك بولعان جوق, ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنا قاراي ءار جەردەگى جۇمىس ارقالاي ءوربىدى. تەك 2002 جىلدان باستاپ قانا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دا­­مۋى جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى. جا­ڭاشا ءىستىڭ جۇزەگە اسۋىنا 2001 جىلدىڭ سوڭىندا قۇرىلعان اۋىل شارۋاشىلىعىن نەسيەلەندىرۋدى جۇيەلى جولعا كوشىرۋگە ارنالعان اكتسيونەرلىك قوعام تۇرىندە قۇ­رىلعان جاڭا قارجى ينستيتۋت­تارى مىندەتتى بولدى, ياعني اگ­رار­لىق سالاعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك قارجى باعىتتار بوي­ىنشا ءبولىنىپ, ءبىر ورتا­لىق­تان يگەرىلەتىن بولدى. اۋىلدى قولداۋدىڭ ناقتى كورىنىسى رەتىندە 2003-2005 جىلدارعا ارنال­عان مەملەكەتتىك ازىق-ت ۇلىك باع­دارلاماسى قابىل­دانىپ, جۇزەگە اسىرىلۋى دا اگرارلىق سالانىڭ جۇيەلى ءتۇر­دە جەتىلۋىنە سەرپىن بەردى. كەيىنگى ۋاقىتتا بۇل قۇ­رىلىم­دار ءبىر حولدينگ اياسىنا بىرىكتىرىلدى. حولدينگ قۇرىلعاننان بەرى 5 جىل ىشىندە اگروونەركاسىپتىك كە­شەننىڭ دا­مۋى­نا 790 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇم­سالدى, ونىڭ 22,3 پايىزى بيۋدجەتتىك قارجى, باس­قاسى – حولدينگتىڭ ءوز قارجى­سى مەن سىرتتان تارتقان قارجى­لارى. وسى قارجىلاردىڭ ەسەبىنەن ءبۇ­گىنگى كۇندە 33000 نەسيە الۋشىلار ءوز جۇمىستارىن يگىلىكتى ۇيىمداس­تى­رىپ وتىر. حولدينگ قۇرىلعاننان بەرى ونىڭ قۇرامىنداعى كومپانيالار توبىنىڭ اكتيۆى 2,3 ەسە (189,5 ميلليارد تەڭگە­دەن 438,3 ميلليارد تەڭگەگە) ءوستى, حول­دينگ­تىڭ ءوز كاپيتالى 2,5 ەسەگە, تا­بىس­تارى 3 ەسەگە ۇلعايدى. سونىڭ ىشىندە «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق-تىڭ سوڭ­عى ون جىل ىشىندەگى اتقارعان نەگىزگى جۇمىسى رەتىندە ەلىمىزدە 161 كرەديتتىك سەرىك­تەستىكتەردىڭ اشىلىپ, شارۋالاردى نەسيەلەۋ ىسىمەن اينالىسىپ جاتقانىن اي­تۋ­عا بولادى. بۇل باعىت بويىن­شا نەسيە­لەۋ 7 جىل مەرزىمگە 4 پايىزدىق سىياقىمەن بەرىلەدى. بۇگىندە بۇل كرەديتتىك سەرىكتەستىك­تەردىڭ جارعىلىق كاپيتالى 6,2 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى, ونىڭ 0,3 پايىزى عانا كورپوراتسيانىڭ ۇلەسىندە. وسى سەرىكتەستىكتەرگە بارلىعى 80 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى نەسيە رەتىندە بەرىلدى. كرەديتتىك سەرىكتەستىكتەردىڭ قۇرامىندا 6616 اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بار, ولاردا 175636 ادام ەڭبەك ەتەدى. بۇلارعا بەكىتىلگەن جەر كولەمى 7,5 ميلليون گەكتار, ونىڭ 4 ميل­ليون گەكتارى, ياعني ەلىمىزدەگى بارلىق ەگىستىكتىڭ بەستەن بىرىنە جۋىعى كرەديتتىك سەرىكتەستىكتەردىڭ قارجىسى­مەن كۇنەلتۋدە. قازىر كورپوراتسيا كرەديتتىك سەرىكتەستىكتەردىڭ قاتىسۋشى­لارى­نىڭ سانىن كوبەيتۋ جولىندا پارمەندى ىستەر اتقارۋ ۇستىندە. كورپوراتسيا نەسيەلەرىنە وسى جىل­دارى 363 مىڭ ءىرى قارا, 77 مىڭ جىلقى, 4,4 مىڭ تۇيە, 17 مىڭ باس شوشقا, ءتۇرلى تەحنيكالار مەن قۇرىلعىلار ساتىپ الىندى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قۇرى­لىم­­داردى كووپەراتسيالاۋ ءىسى قولعا الىنعان سوڭعى 5 جىل ىشىندە ءونىمدى ءوندىرۋ, دايىنداۋ, قايتا وڭدەۋ, ساقتاۋ مەن ساتۋ ىستەرىنە كورپوراتسيا تارا­پىنان 5-7 جىل مەرزىمگە 5 پايىزدىق وسىممەن قارجى بەرىلۋدە. مۇنداي نەسيە الۋشى بىرلەستىكتەردىڭ سانى قازىر 139-عا جەتتى, ولارعا بۇگىنگە دەيىن 4 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجى بەرىلدى. بۇل بىرلەستىكتەرگە 1600 كاسىپورىن مەن 3,5 مىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق يەلەرى بىرىكتىرىلگەن. اتقاراتىن قىز­مەت­تەرىنىڭ باعىتتارى بويىنشا مۇندا 34 جوبا ءسۇت ءوندىرۋ مەن ولاردان دايىن ونىمدەر شىعارۋعا, 34 جوبا ەت ءون­دىرىسىنە, 29 جوبا جەمىس-كوكونىس باعى­تىنا, باسقالارى ماي ءوندىرۋ, ماقتا سالاسى, بالىق, ءجۇن, ت.س.س. باعىتتارعا بولىنەدى. بۇل ىستەر جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداس­تى­رىلۋدا. ال «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجى­لاي قولداۋ قورى» اق ۇساق شارۋالار مەن اۋىل تۇرعىندارىنا ميكروكرەديتتەر بەرۋمەن اينالىسادى. وسى جۇ­مىستى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ زاڭ­ناماسىنا سايكەس 51 ميكروكرەديتتىك ۇيىمدار اشىلعان, ولار 94 اۋدان ورتالىقتارىندا جۇمىس ىستەيدى. بەس جىل ىشىندە ميكروكرەديتتىك ۇيىم­دارعا قور 4,2 ميلليارد تەڭگە قارجى بەردى, سونىڭ ەسەبىنەن اۋىلدا تۇراتىن 12 مىڭنان استام ادام نەسيە الدى. جالپى 2005 جىلدان بەرى قور 14,1 ميلليارد تەڭگەلىك 61,6 مىڭ ميكروكرەديتتەر تاراتتى. ول 56 مىڭداي وتباسىنىڭ ۇساق قاجەتتىلىكتەرىن شەشۋگە جاردەم بولدى. سوڭعى جىلدارى قور «ەگىنجاي» دەپ اتالاتىن جاڭا باعدارلاما بويىنشا 500-600 گەكتار جەرى بار شارۋالارعا دا نەسيە بەرۋدى ۇيىمداستىردى. وسى باع­دارلاما بويىنشا 2010 جىلى 500 ميلليون تەڭگە, 2011 جىلى 700 ميلليون تەڭگە قارجى 552 اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە بەرىلدى. قۇرعاقشىلىقتىڭ ناتيجەسىندە جەم-ءشوپ باعاسىنىڭ ءوسىپ كەتۋىنە باي­لانىستى قور «مال ازىعى» دەگەن باع­دار­لاما بويىنشا 500 ميلليون تەڭگەگە 793 نەسيە بەردى. قور سونداي-اق, شاعىن جىلىجايلار ساتىپ الىپ ورناتىپ پايدالانۋ ءۇشىن 250 ميلليون تەڭگەنىڭ 124 جوباسىن قارجىلاندىردى. وسى ارقىلى مەكتەپ­تەردىڭ, باسقا دا مەملەكەتتىك مەكەمە­لەردىڭ اۋماعىندا بوس جاتقان 0,03-0,05 گەكتار جەرگە جىلىجايلار ورناتىپ, سول ۇيىمداردى قىسى-جازى كوكونىسپەن قام­تاماسىز ەتۋگە بولادى. سونداي-اق قور مۇنداي جىلىجايلاردى تۇرعىن­دارعا ليزينگ جولىمەن بەرۋ ءىسىن دە ۇيىم­داستىرۋدا. بۇگىنگە دەيىن جامبىل, وڭ­تۇس­تىك قازاقستان, الماتى وبلىستا­رىن­دا 3 جىلىجايلىق كەشەن, 254 شا­عىن جىلىجاي ليزينگكە بەرىلدى. وسى جىلدار ىشىندە «قازاگروونىم» اق 11 128,4 توننا ەت جانە ەت ونىمدەرىن, 65 993,8 تونن ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرىن, 11 146,7 توننا ءجۇن, 12 944,6 توننا مال تەرىسىن, 66 455 باس ءىرى جانە ۇساق مال دايىنداپ, ءتۇرلى مال ونىمدەرىن 11 387,7 ملن. تەڭگەگە ساتتى, ونىڭ ىشىندە شەتەلدەرگە 1 760,8 ملن. تەڭگەنىڭ ونىمدەرى ساتىلدى. «قازاگروگارانت» استىق جانە ماقتا كەپىلدىكتەرىن ورىنداۋ مىندەتتەمەلەرى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قىزمەتتەرىمەن ناقتى اينالىسۋدا. وسى كەپىلدىكتەرگە ارقا سۇيەگەن ەكىنشى دارەجەلى بانكتەر اۋىل­شارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنە نەسيە بەرۋ ۇستىندە. 2002 جىلى بانكتەر تاراپىنان اۋىلداعى تاۋار ءوندىرۋشى­لەرگە بار بولعانى 500 ميلليون تەڭگە نەسيە بەرىلگەن بولسا, 2010 جىلى 144,3 ميلليارد تەڭگە نەسيە بەرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شارۋالار وزدەرىنىڭ ءونىم­دەرىن لايىقتى باعاعا ساتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر. قازاقستاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ءونىم­دەرىن ەكسپورتقا شىعارۋمەن حول­دينگتىڭ ەنشىلەس كومپانياسى «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق اينالىسادى. استىق ساتۋدى جاقسارتۋ ماقساتىندا بۇل كومپانيانىڭ قارجى­سىنا 2007 جىلى ازەربايجاندا قۋاتى 350 مىڭ توننالىق استىق تەرمينالى سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى. 2010 جىلى يراننىڭ ءامىراباد پورتىندا جىلىنا 700 مىڭ تونناعا دەيىن استىق ەكسپورت­تاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن استىق تەرمي­نالى سالىندى. بۇگىندە استىقتى ۇن ەتىپ ساتۋ ماقساتىندا ماڭعىستاۋ وبلىسى­نىڭ بەينەۋ قالاسىندا 6,9 ميلليارد تەڭگەگە قۋاتى 100 مىڭ توننالىق استىق قويماسى مەن ديىرمەن قوسا سالىنىپ, ءبىرىنشى كەزەگى پايدالانۋعا بەرىلدى. وندا تاۋلىگىنە 400 توننا ۇن, 100 توننا قۇراماجەم شىعارۋعا بولادى. بۇل جوبا كاسپي ماڭى اۋماعىندا 1,5 ميلليون توننا استىق ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. حولدينگكە قاراستى «قازاگروقار­جى» اق قۇرىلعالى بەرگى ون جىل ىشىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىنە 221 ميلليارد تەڭگە قارجى سالدى, سول ارقىلى 3800 شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا قارجى­لىق قولداۋ جاسادى. قوعام ارقىلى 149 ميلليارد تەڭگەگە 17 مىڭ دانا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ءتۇرلى تەحنيكالار, ەگىس كەشەندەرى, كومبايندار, تراكتورلار, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن قۇرىلىمدار ساتىپ الىندى. بۇدان باسقا «قازاگروقارجى» ارقىلى تامشىلاتىپ سۋارۋ, «No-Till» توپىراق­تى جاڭاشا وڭدەيتىن رەسۋرسساقتاۋشى تەحنولوگيالارى تاۋار وندىرۋشىلەرگە ليزينگكە ساتىپ اپەرىلدى. تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن ەنگىزۋ بۇگىندە ءوز ءناتي­جەسىن بەرە باستادى, بۇل تەحنولوگيا پايدا­لانىلعان جەرلەردە ونىمدىلىك اشىق جەر قىرتىسىمەن سالىستىر­عاندا 50-70 پايىزعا ارتتى. سوڭعى بەس جىل ىشىندە 125 «No-Till» ەگىس كەشەنى ساتىپ الىن­دى, ول 340 مىڭ گەكتار جەردى قوپسىتۋعا جارايدى. مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ, 2016 جىلعا قاراي جىلىنا 60 مىڭ توننا ەتتى ەكسپورتقا شىعارىپ, تابىس الۋ­دى استىق وندىرىسىمەن تەڭەستىرۋ جايىن­داعى ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس «قازاگرو» كەشەندى شارالاردى قولعا الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە مال بورداقىلاۋ الاڭدارى, اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ, فەرمەرلىك شا­رۋاشىلىق­تاردى نىعايتۋ, مال سويۋ پۋنكت­تەرىن جاساۋ مەن ەت وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى قۇرۋ سەكىلدى جۇمىس­تار جۇزەگە اسۋدا. جوبا بويىنشا الداعى بەس جىلدا ءبىر مەزگىلدە 150 مىڭ باس مالدى بور­داقىلاۋعا بولاتىن الاڭدار كەشەنىن سالۋ جۇزەگە اسى­رىلۋدا. ەتتى مالدى كوبەيتۋ ماقسا­تىندا سىرتتان اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال ساتىپ الىنۋدا, قازىرگە دەيىن ءبىر مىڭ باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا اكەلىندى, ونىڭ سانى سەگىز مىڭعا جەتكىزىلمەك. «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەنشىلەس كومپانيالار كوكتەمگى ەگىس جانە ەگىن جيناۋ ناۋ­قاندارىنداعى اگروتەحنيكالىق شا­را­لاردى دەر كەزىندە جۇرگىزۋگە قاجەتتى قارجى تاراتىلىپ جاتىر. تەك قانا استىق وندىرۋگە ۇستىمىزدەگى جىلى 78 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ, دەر كەزىندە ديقاندارعا جەتكىزىلدى. قازىر­گى استىقتىڭ مول ونىمدىلىگىندە حولدينگ ۇيىمداستىرعان ىستەردىڭ ۇلەسى ەداۋىر. ۇستىمىزدەگى جىلى قارجىلىق قيىن­دىقتارعا قاراماستان حولدينگ نەسيەلەرگە قويىلاتىن جىلدىق ستاۆكانى 4 پايىزعا ازايتىپ وتىر. بۇل الەمدەگى قارجى داع­دارىسى مەن قارجى تۇراق­سىزدى­عىنىڭ جاعدايىندا جاسالىپ جاتقان ەڭ باتىل شارا جانە نەسيەگە مۇقتاج شارۋالار ءۇشىن تاپتىرماس كومەك. ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءىرى قالالار توڭىرەگىندە ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ باعدارلامالارى بار. ول باعدارلاما­لار قالالاردىڭ توڭىرەگىنە ءتۇرلى قويمالار مەن وڭدەۋ تسەحتارىن اشۋمەن شەكتەلمەي, ايماقتارمەن مىقتى لو­گيس­تيكالىق بايلانىس ورناتۋ ماسە­لەسىن جولعا قويماق. قاي ءونىمدى قاي جاقتان جەتكىزىپ تۇرۋ ءتيىمدى ءارى قو­لايلى ەكەنى زەرتتەلىپ, ءاربىر ءوڭىر سول ونىمدەرگە مامانداندىرىلۋى, ءسويتىپ ءبىر ورتالىقتان باسقارىلىپ وتىرى­لۋى كەرەك. مىسالى, كوكونىس – ءوڭتۇس­تىكتە, كۇرىش – قىزىلوردادا, قاراقۇ­مىق – تالدىقورعاندا, بالىق – تەڭىز­دەر مەن كولدەردە مول بولسا, سونى جەتكىزىپ تۇرۋدى ويلاستىرۋ كەرەك. جىلدىڭ ءۇش مەزگىلىندە وت جاعۋعا تۋرا كەلەتىن ورتالىق جانە سولتۇستىك ءوڭىر­لەرگە جىلىجايلار ورناتۋ قاجەتسىز. ويتكەنى ءبىر كيلو قىزاناقتى ءوندىرۋدى جىلىتۋ ءۇشىن كەتەتىن شىعىن ول ءوڭىر­لەردە سۋىق بولعاندىقتان 40 تەڭگەگە تۇسسە, ال ونى وڭتۇستىكتەن تاسىمال­داۋعا بار بولعانى 8-12 تەڭگە عانا كەتەدى ەكەن. بۇل ءىس جۇيەلى تۇردە ۇيىم­داستىرىلعان جاعدايدا وزىندىك قۇن مەن جول شىعىنىن بۇدان دا تومەن­دەتۋدىڭ جولدارى جوق ەمەس. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىق مەرەيتويى كۇندەرى قۇرىل­عانىنا 5 جىل تولىپ وتىرعان, شارۋا­لارعا اشىق ءارى جۇمىستى ەكى جاقتى تيىمدىلىك دەڭگەيىندە اتقارۋعا ءازىر بولۋىمەن قاتار ءوز جۇمىسىن دا جاڭاشا ۇيىمداستىرىپ كەلە جاتقان «قازاگرو» حولدينگى الداعى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋعا ءبولىنىپ جاتقان وراسان زور كولەمدەگى قارجىلاردى اۋىلشارۋا­شىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنە جەتكىزۋدى جاۋاپكەرشىلىكپەن, ۇقىپتىلىقپەن, جوبالاردىڭ تيىمدىلىگى مەن قايتارىم­دىلىعىنا باسا كوڭىل ءبولىپ جۇرگىزە بەرەتىندىگىنە سەنىم زور. مىرزاگەلدى كەمەل, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.