بىرلىكتى ىزدەگەن ەل باقىتتى

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى, تاتارستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى, “سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى” رايسا بيكمۋحامەتوۆا قىزىلجار وڭىرىندەگى “دۋسلىك” تاتار-باشقۇرت مادەني ورتالىعىنا كوپ جىلدان بەرى جەتەكشىلىك ەتەدى. ول اركەز ۇلتتار مەن ۇلىستار اراسىنداعى دوستىق, ءوزارا تۇسىنىستىك, بەرىك سەنىم سەكىلدى ماڭگىلىك قۇندىلىقتاردى ەل بىرلىگى جولىنداعى التىن ارقاۋ رەتىندە تالماي ناسيحاتتاپ كەلەدى. رايسا عاريپقىزىنىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن بەرىك سەنىمى ەلباسىنىڭ كەمەل ساياساتىمەن ورايلاسىپ جاتىر. – مەنىڭ ماماندىعىم — جۋر­ناليست. كوپ جىل بويى تەلەۆيزيا سالاسىندا قىزمەت ەتتىم. ەل ءتاۋ­ەلسىزدىگىنىڭ ورنىعۋى, قازاقستاندا تۇراتىن حالىقتاردىڭ قيلى دا قيىن تاريحي تاعدىرى, ءبىر شا­ڭى­راق استىندا تاتۋلىق پەن دوستىققا سەلكەۋ تۇسىرمەي بەيبىت ومىرگە قول جەتكىزگەن قۇرىشتاي شىمىرلىعى جايلى تسيكلدى حابارلار جاسادىم. “تاتارلار سولتۇستىك قازاقستان جە­رىندە” دەگەن جيناق قۇراستىرىپ شى­عاردىم. سوندا ەش نارسەنىڭ بىرلىك اتتى ۇلى ۇعىمعا تەڭ كەل­مەيتىنىنە, ءار ادام ءۇشىن قىمبات ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ قوعامدى, حالىقتى ءسۇت­تەي ۇيىتاتىن قادىر-قاسيەتىنە, با­قىت­تىڭ دا, بايلىقتىڭ دا, ءتوزىم­دىلىكتىڭ دە, سابىرلىلىقتىڭ دا “ىرىس الدى – ىنتىماقتان” باس­تاۋ الاتىنىنا, ونسىز ەلدىڭ تۇتاس­تىعى, ەتنوسارالىق, كونفەسسيا­ارالىق قا­تىناستاردىڭ قيۋى قاشىپ, باياندى تىرلىكتەن, تىنىش ومىردەن بەرەكە كەتەتىنىنە كوزىم انىق جەتە ءتۇستى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى­نىڭ حV سەسسيا­سىنان وسىنداي تاس-ءتۇيىن, بەكەم ويمەن ورالعان ەدىم. وندا مەملەكەت باسشىسى, اسسام­بلەيا توراعاسى ن.نازارباەۆتىڭ “ۇلتتىق بىرلىك — ءبىزدىڭ ستراتەگيا­لىق تاڭداۋىمىز” دەگەن تاقىرىپتا سويلەگەن ءسوزىن ۇلكەن ىجداعاتپەن تىڭدادىم. بۇگىندە الەم قازاقستاندى وركەنيەتكە ۇمتىلعان بەيبىت ەل رەتىندە تانيدى. قاي كەزدە بولسا دا ىشكى-سىرتقى ساياساتىمىزدى اشىق جاريالاپ, دەموكراتيالىق جاڭارۋعا بەت العانىمىزدى ءبارى بىلەدى. وڭ ءىس-تاجىريبەمىز باعالانىپ, ۇلگى ەتىلۋدە. وسى جيىندا حالقىمىزدىڭ تاتۋ­لىعى مەن بىرلىگى – ەلىمىزدىڭ ءور­كەندەپ, العا باسۋىنىڭ شارتى ەكەنى نىق ايتىلىپ, پرەزيدەنتىمىزدىڭ: “بۇكىل قازاقستان مەن ونىڭ ءاربىر ەتنوسىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن ەڭ الدى­مەن اسسامبلەيا مۇشەلەرى, مىنا سىزدەر جاۋاپ بەرۋگە تيىسسىزدەر. ءسىز­دەر بىرلىگى جاراسقان قازاقستاننىڭ ابىرويى مەن بەدەلىنىڭ, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان جاراسىمدى سالت-داستۇرلەرىنىڭ جاندى ايعاعى­سىزدار”, دەگەن ءسوزى جادىمدا جاتتا­لىپ قالىپتى. شىنىندا دا, بۇگىن­دە اسسامبلەيا قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق مىنبەرىنە اينالىپ, الەۋمەت­تىك ءمانى زور ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلاناتىن بولدى. 1995 جىلى الماتى قالاسىندا وسىناۋ ارقالى باسقوسۋدىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنا قاتىسقانىم ءالى كۇنگىدەي ەسىمدە. سودان بەرى اتالعان قوعامدىق ينس­تيتۋت ەتنوسارالىق جانە كونفەس­سيا­ارالىق كەلىسىمنىڭ باستى تەتىگى رەتىندە ەل تاريحىندا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ كەلەدى. بىرەگەي ينستي­تۋت­تىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى كەڭەيىپ, ۇيىمدىق جاعىنان كۇشەيدى. سەسسيادا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ اسسامبلەيا الدىنا پاتريوتتىق تاربيە, ازاماتتىقتى جانە مەم­لەكەتتىك ءتىلدى نىعايتۋ, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم سەكىلدى باعىتتار بويىنشا تىڭ مىندەتتەر جۇكتەپ, جاڭا يدەيالار تۋدىرۋشى, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق بىرلىك ساياساتىنىڭ سەنىمدى تىرەگى بولۋ تالاپتارىن قويۋى اسسامبلەيا قىزمەتىنىڭ جاڭاشا سيپات العانىن اڭعارتسا كەرەك. وسى جولى ەلباسى قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكترينا­سى تۋرالى پايىمداۋلارىن ورتاعا سالىپ, نەگىزگى باعىتتارىن ايقىن­داپ بەردى. ەندى, مىنە, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن تاريحي قۇجاتتىڭ جوباسى قولىمىزعا ءتيىپ, العان اسەرلەرىمىزدى ءبولىسۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. مەن ۇلتتار دوستىعى جايلى اي­تۋدان ەش جالىققان ەمەسپىن. ويتكەنى, تاتارلار جايلى كىتاپ شىعارۋ بارىسىندا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ قىلىشىنان قان تامعان قىزىل كەڭەستىڭ ساياساتىنان قان­شاما ازاپ شەككەنىن ايعاقتايتىن قۇجاتتار قولىما ءتيدى. قانشاما حالىق اتا-بابا قونىسىنان ەرىكسىز جەر اۋدارىلىپ, قازاقستاندى قو­نىس­تاندى. سول كەزدە قازاق حالقى ولاردى تۋعان باۋىرىنداي قۇشاق جايا قارسى العانىن اعا بۋىن ۇمىت­قان جوق. وسىنداي ۇلتتىق ءداستۇر­لەر­دى قۇرمەتتەۋ, ءار حالىق­تىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن اشىپ كورسەتۋ جاعى ءبىز­دە ءالى دە جەتىڭكىرەمەيدى. ويتكەنى, مۇنى كەيىنگى بۋىن بىلە بەرمەيدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن قازاقستاندىقتارعا بارلىق ەتنوس, كونفەسسيالار, توپ­تار وكىلدەرىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا, داستۇرىنە, سەزىمدەرىنە, پىكىرلەرىنە, يدەيالارى مەن سەنىم-نانىمىنا توزىمدىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋ, ادامگەرشىلىك قۇن­دى­لىقتار, ۇلكەندى سىيلاۋ, وتباسى ينستيتۋتىن قۇرمەتتەۋ, قوناق­جاي­لىق قاسيەتتەردى دارىپتەۋ ماسە­لەلەرىنىڭ تالقىلاۋعا ارنالعان جو­بادا كەڭىنەن قاراستىرىلۋى قۇپ­تارلىق. دوكترينانى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىندا ءبىلىم بەرۋ, تاربيە, رۋحاني-مادەني سالالاردىڭ تۇگەل قامتىلىپ, جاس ۇرپاقتى قا­زاق­ستاندىق پاتريوتيزم رۋحىندا تاربيەلەۋدەگى باستاماشىلىقتار دا ايقىن كورىنىس تاپقان. بۇل ورايدا, “مەنىڭ ەلىم” اتتى حالىقتىق-پا­تريوتتىق اكتسيالاردى جىل سايىن وتكىزۋگە ارنالعان شارالار دا وتە دۇرىس. اسسامبلەيا مىنبەرىنەن م.قوزى­باەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋ­دەنتى ەلەنا كوسەنكوۆا مەملەكەتتىك تىلدە جاتىق سويلەگەندە سۇيسىنبەگەن جان قالمادى دەسە بولادى. ول تول­عامدى پىكىرلەرىمەن جيىنعا قاتى­سۋشىلارعا ۇلكەن وي سالدى. ءبىزدىڭ ءبىلىم ورداسىندا قازاق ءتىلى ءبىر جىل عانا وقىتىلادى. بۇل قالاي؟ نەگە بەس جىل بويى ۇيرەتپەسكە, دەدى ول. پەتروپاۆل قالاسىنداعى ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن قارشاداي قىز كوپشىلىككە ورتاق تولعاقتى پروب­لەمانى كوتەردى. ويلانارلىق ءجايت. دوكترينادا قازاقستان حالقىن ءبى­رىكتىرۋشى فاكتور رەتىندە مەملە­كەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن باسىمدىق بەرىلگەن. بۇل زاڭدى دا. ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى باعىتى تەڭگەرىمدى ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋ بولىپ تابىلادى. ال, اتا زاڭىمىزدا قازاق ءتىلى — مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ جازىلعان­دىق­تان, ونىڭ وركەندەۋىنە ءبارىمىز مۇددەلى بولۋعا ءتيىسپىز. قالاي دەسەك تە, قازاقستاندا الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولعان ەتنوس­ارالىق كەلىسىمنىڭ وزىندىك ۇلگىسى قالىپتاسقانىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. ەندىگى ماقسات قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتري­ناسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاۋ, مەملەكەت­تىلىگىمىزدى نىعايتۋ بولسا كەرەك. ء“تور­تەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كە­لەدى” دەمەكشى, اۋىزبىرلىگىمىز مىق­تى بولسا, شاڭىراعىمىز ەشقاشان شايقالمايدى. ايتپاقشى, سەسسيا باستالار ال­دىن­دا استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىن­دەگى بۇرىنعى “الجير” لاگەرىنە ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىلدى (وتا­نىن ساتقاندار ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرى). اشىق دالادا ورنالاسقان قاپاس قامالىنىڭ اۋىر زارداپ­تارىن كوزگە ەلەستەتەتىن ءبىر بەلگى رەتىندە تاۋارلى ۆاگون عانا ساقتالىپتى. قالعاندارى تىڭ يگەرۋ جىلدارى جويىلىپ كەتسە كەرەك. ەكسكۋرسيا جەتەكشىسى 40 ادامدىق اعاش ۆاگونعا 70-80 ادامدى تيەپ, قىستىڭ قاقاعان سۋىعىندا ايەل­دەردى, بالا-شاعانى يت بايلاسا تۇر­عىسىز لاگەرلەرگە تاسىعانىن ايت­قاندا, ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارى – جازىقسىز جانداردىڭ جانارلارىن ۇرەي قىسىپ, شىبىن جاندارىن ازاپ قيناعانى كوز الدىمىزعا كەلدى. تاعدىر تالكەگىنە قانشا كونسە دە, تاريح ساحناسىنان سىزىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. وسىن­دايدا, تاۋەلسىزدىك, بوستاندىق, ەركىن ەل دەگەن ءتاتتى ۇعىمداردىڭ قادىر-قاسيەتىن ءتىپتى سەزىنە تۇسەدى ەكەنسىڭ. بۇدان كەيىن تاريح توعىستىرعان قي­لى تاعدىرلى ادامداردىڭ قازاق­ستاندا باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جات­قانىن قالاي عانا ماقتان ەتپەسكە! جازىپ العان ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.