ءدىنتانۋشىلار لاڭكەستىككە قارسى

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەن ورتا ازيا مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇف­تي, شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى حازرەت ماسكەۋ مەملەكەتتىك لينگۆيستيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ار­نايى شاقىرۋىمەن اتالمىش وقۋ ورنى ۇيىم­داس­تىرعان «ءدىنتانۋشىلار لاڭكەستىككە قارسى» اتتى ەكى جاقتى كەزدەسۋگە قاتىستى. سونداي-اق وسى وقۋ ورنى مەن تمد ەلدەرىنىڭ تىلدەر جانە مادەنيەتتەر جونىندەگى بازالىق مەكەمەسىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن ورتا ازيا مەن كاۆكازدا لاڭكەستىك يدەولوگياسىنا جول بەرمەۋگە ارنالعان قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ءدىني جەتەكشىلەرى مەن تەولوگتارىنىڭ كەزدەسۋى ءوتتى. قازاقستاننىڭ ءدىنباسى كەزدەسۋدە «يسلام لاڭكەس­تىك­كە قارسى» اتتى نەگىزگى باياندامانى جاساۋمەن قاتار, وسى شارانىڭ باس ۇيىمداستىرۋشىسى, اتال­مىش وقۋ ورنى­نىڭ رەكتورى يرينا حاللەەۆاعا كەزدەسۋگە قۇرمەت­تەپ شاقىرعانى ءۇشىن ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, «قازاقستان مەشىتتەرى مەن مەدرەسەلەرى», «يسلام قايراتكەرى» جانە ورىس تىلىندەگى «يسلام – رەليگيا ميرا ي سوزيدانيا» ات­تى جاقىندا جارىق­قا شىققان تۋىندىلارىن تارتۋ ەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە رەسەي فەدە­را­تسياسىنىڭ ءدىني جەتەكشىلەرى مەن تەولوگتارى, ەكى جاقتى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار, ورتا ازيا مەن كاۆكاز اي­ماق­تارىندا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپ­سىز­دىكتى ساقتاۋ مۇددە­سىن­دە بىرگە قىزمەت ەتۋگە, لاڭ­كەس­تىك پەن ەكسترەميزمدى بولدىر­ماۋ­عا, لاڭ­كەستىك يدەولوگياسىن تاراتۋعا بىرلەسىپ قارسى ارەكەت ەتۋگە دايىن ەكەندەرىن بىلدىرە كەلە, ەكسترە­ميزم­نىڭ, لاڭكەستىك پەن ەتنوسارالىق الاۋىز­دىق­تىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرىن ايىپتاي وتىرىپ, وعان قاشاندا قارسى تۇراتىندىقتارىن مالىمدەدى. ءدىنارا­لىق كوميتەتتىڭ تەڭ توراعاسى شافيگ پشيحاچەۆ مىرزا وسى تۇرعىدا قازاق ەلىنىڭ اتقارىپ وتىرعان جەمىستى جۇ­مىستارىنا توقتالىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تىنىش­تىقتىڭ سالتانات قۇرۋىنا قوسىپ وتىرعان ۇلەسىن ەرەكشە اتاپ كور­سە­تىپ, العىس ايتتى. ورىس پراۆوسلاۆ ءشىر­كەۋىنىڭ قو­عام مەن شىركەۋ اراسىنداعى قارىم-قاتى­ناس ءجو­نىن­دەگى سينودالدىق ءبولىم باسشىسىنىڭ ورىن­با­سارى گەورگي روششين ءوز سوزىندە: «يسلام مەن پراۆوسلاۆيە اراسىندا جاقسى ۇنقاتىسۋ قالىپتاستى. بۇل ۇلكەن جەتىستىك. يسلام مەن پراۆوسلاۆيە ەجەلدەن دوستاس دىندەر. قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى استانادا 3 رەت الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن جەتەكشىلەرىنىڭ ءۇش سەزىن دە زور تابىسپەن وتكىزدى. ول دا الەمدە بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋىنا قوسقان ۇلەس» – دەسە, رەسەيدەگى ەۆرەيلەر كونگرەسىنىڭ ءتور­اعا­سى زينوۆي كوگان: «دىنارالىق دوستىق, ءارىپ­تەس­تىككە جول قازاق­ستان­دا, الماتىدا باستالعان ەدى. بۇعان قازاق­ستان­نىڭ ءدىني باسقارماسى ۇلكەن ۇلەس قوستى. سول العاشقى قادام, قازىرگى كۇنى بيىك بەلەستەرگە كوتەرىلدى», – دەپ قازاقستان ءدىنباسىنا ريزاشىلىق ءبىلدىردى. ال ورتا ازيا مەن كاۆكازدا لاڭكەستىك يدەو­لوگيا­سىن تاراتۋعا قارسى ارەكەت ماسەلەلەرىنە ار­نالعان ەكى ەل ءدىني جەتەكشىلەرى مەن تەولوگ­تارى­نىڭ كەزدەسۋىندە اتال­عان ايماقتاردا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ مۇددەسىندە بىرگە قىزمەت ەتۋگە, لاڭكەستىك پەن ەكست­رە­ميزم جولىن كەسىپ, لاڭكەستىك يدەولوگياسىن تاراتۋعا قار­سى ارەكەت ەتۋگە قاشاندا دايىن ەكەندەرىن بىلدىرە كەلىپ, ەكسترەميزمنىڭ, لاڭكەستىك پەن ەتنوسارالىق الاۋىز­دىقتىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرىنە قاتاڭ ايىپپەن قارسى تۇراتىنىن ءبىر اۋىزدان مالىمدەدى. قابىلداعان مازمۇندامادا قازاقستان مەن رەسەي­دىڭ باسقا دا ءدىني جەتەكشىلەرىن ساياسي, ەكو­نو­ميكالىق, الەۋ­مەتتىك, كونفەسسياارالىق, ۇلتارا­لىق جانە وزگە ماسە­لە­لەردى شەشۋ قۇرالى رەتىندە لاڭكەستىكتى پاي­دا­لانۋدى ايىپتاۋعا جانە بولدىر­ماۋعا جانە تمد ەلدەرىنىڭ ءدىن­دارلارىن جانە بارلىق تۇرعىندارىن لاڭكەستىكتى ايىپ­تاۋعا جانە ءوز ءدىنىنىڭ بەيبىت قاعي­دالارىن ۇستانۋعا شاقىرعان. رەسەي فەدەراتسياسىندا, ونىڭ ىشىندە سول­تۇستىك كاۆكازدا الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق ماسەلە­لەر­دى شەشۋگە قاجەتتى جاعدايلار, ونىڭ ىشىندە ار مەن ءدىن ەركىندىگى قۇقىعىن قام­تا­ماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى شەشىلگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەرا­تسيا­سى ءدىن قىزمەتكەرلەرى مەن ءدىنباسىلارىنىڭ بىرلەسىپ حالىقتارىنا جەمىستى قىزمەت ەتۋدىڭ بىرنەشە عاسىرلىق باي تاريحى مەن تاجىريبەسى بار. يسلام مەن حريستيان دىندەرىنىڭ جاڭارۋى, كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ورتاق پىكىرىنشە, ازاماتتىق قوعام ءومىرىنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك باستاما­لارىن نىعايتۋعا اسەر ەتەدى, ءدىندارلاردىڭ قۇقىق­تارىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى, ورتا ازيا مەن قاۋقاز حالىقتارىنىڭ الدىندا تۇرعان كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە كو­مەك­تەسەدى. يسلامنىڭ زورلىق جانە ەكسترەميزممەن بايلانىستىرار ورتاق ەشتەڭەسى جوق. قاسيەتتى قۇراندا جەر بەتىندە بىرەۋ­دىڭ ابىرويىن توگىپ, باسقاعا ادىلەتسىزدىك جاسا­عان­دار سۇمدىق ازاپقا دۋشار بولادى دەلىنگەن («شۋرا» سۇرەسى, 42-ايات). ءبىزدىڭ قوعامدا جيھادقا, قارۋلى قاقتىعىسقا شاقىرۋعا ەشقانداي دا نەگىز جوق. ماسكەۋ مەملەكەتتىك لينگۆيستيكالىق ۋنيۆەر­سيتە­تى­نىڭ رەكتورى, پروفەسسور يرينا حالەەۆا حانىم قا­زاق­ستاننىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان بەيبىت­سۇي­گىش ساياساتى مەن دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلىن ەسكەرىپ, اتالمىش باسقوسۋدى بىرلەسە وتكىزۋدى ۇيعارعان­دىعىن ايتتى. قازاقستان ءدىنباسىنىڭ تمد ەلدەرىنىڭ تىلدەر جانە ءما­دەنيەتتەر جونىندەگى بازالىق مەكەمە­سى­نىڭ باس­تامالارىن قولداپ, باسقوسۋعا قاتىسىپ, بايانداما جاساعانى ءۇشىن ريزاشىلىق ءبىلدىردى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.