عىلىمنىڭ ەڭبەكتورىسى

ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى تۇر­سىن سىدىقوۆ جايلى ءسوز بولعاندا, ونىڭ «مۇرات پەن مىندەت», «قازاق تاريحي رو­مانى», «قازاق تاريحي رومانى­نىڭ كوركەمدىك ءتىنى», «وڭىندە تۇلپار مىنگەندەر», «تالانت تا­عىلىمى», «ىزگىلىك ساباقتارى», «قازاق تاريحي رومانىنىڭ پوەتي­كاسى», «جەتىسۋ دۇلدۇلدە­رىنىڭ ءدۇبىرى», «ءىلياس ءجانسۇ­گىروۆ جانە ادەبيەت ءداستۇرى» اتتى عىلىمي زەرتتەۋلەرىن اتتاپ وتە المايسىز. ويتكەنى, ول وسى سالماقتى عىلىمي زەرتتەۋلەرى ارقىلى قازاق ادەبيەتتانۋ عى­لى­مىنا قوسقان ۇلەسى قوماقتى. سىن-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى, مونو­گرا­فيا­لارى, وقۋلىق, حرەستوما­تيالارى سياقتى سۇبەلى ءدۇ­نيەلەردىڭ ارقايسىسىنا شۇق­شيا توقتالۋ, باعا بەرۋ, بۇل ارادا مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا تەك سوڭعى شىققان ءبىر مونو­گرافياسىنا عانا تالداۋ جاسا­ساق, تەڭىزدى تامشىسىنان تانى­رىمىز اقيقات. ماسەلەن, «جەتىسۋ دۇلدۇلدەرىنىڭ ءدۇبىرى» – جەتىسۋ جەرىنەن شىققان دارا تۇل­عالارعا ارنالعان زەرتتەۋلەر مەن پورترەتتەردەن تۇراتىن ىرگەلى عىلىمي ەڭبەك. قانشاما ونەر مەن ادەبيەت تارلاندارى جەتىسۋ جەرىنەن شىعىپ, قازاقتىڭ اتىن اسقاقتاتىپ, بيىككە كوتەرسە, سو­نىڭ بىرەگەيى جىر الىبى – جام­بىل دەسەك, بۇل ەڭبەكتە اۆتور شىعارمالارى الەمنىڭ ەلۋدەن استام تىلىنە اۋدارىلعان, دۇنيە­نى كوركەم اقىل-ويدىڭ جەلەگىمەن قىمتاپ, جالىنىمەن شار­پىعان جامبىل تۋرالى تەرەڭ بايلامدار جاسالعان. سونىمەن بىرگە ايتىس ونە­رىن­دەگى جاڭاشىل, سونى زەرتتەۋلەرى دە ەرىكسىز مويىن بۇرعى­زادى. قازاقتىڭ ايتىس شەجىرەسىندە اسەت پەن ىرىسجان, ورىن­باي مەن توعجان, كەنشىنباي مەن اقسۇلۋ, جامبىل مەن ايكۇمىس, قاديشا مەن ىسقاق, ومارقۇل مەن ءتابيا, اجەك پەن ءشارىپجامال, مۇسا مەن مانات ايتىستارى سالت ايتىسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى ەكەنىن دايەكتەيدى. اۆتوردىڭ «پوەزيا قۇلاگەرى» اتانعان ءىلياس جانسۇگىر ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا وراي سوڭعى ىزدەنىستەرى دە – تالاي جىلعى ەڭبەكتىڭ جەمىسى. اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ كال­تا­رىس­تا قالعان, ءالى دە بولسا ەشكىم ايتپاعان نەمەسە ايتا الماعان تۇيتكىل جايتتاردى جان-جاقتى سارالاۋدى, ادەبي-عىلىمي ساراپ­تاۋدى ءجون كورىپ, بايىپتى تۇ­جىرىمدار جاساعانى «ءىلياستانۋ» عىلىمىنا قوسىلعان قوماقتى ۇلەس دەپ قابىلداۋ ورىندى. سونداي-اق, «بولات بۇعاۋدى شايناعان جولبارىس نەمەسە بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ سۋرەتكەرلىك جانكەشتىلىگى» اتتى زەرتتەۋى قا­زاقتىڭ كەمەل كالامگەرىنە ارنال­عان. جازۋشىنى تۋدىراتىن زا­مانى بولسا, ونى تاربيەلەيتىن قوعام دەسەك, عالىم ونىڭ شىن­دىعىن شىجعىرتا جازعان بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ولەڭ, اڭگىمە, پوۆەست, پەسا, روماندارىنا ءجىتى كوڭىل قويىپ, تولىمدى وي-پىكىر بىلدىرەدى. بۇدان وزگە, «ولەڭ – ءسوزدىڭ زەرگەرى» زەرتتەۋى تۇنىقتىعىمەن, ويلىلىعىمەن, سىرشىل تابيعي­لى­عى­مەن وقىرماندارىن باۋراپ العان ليريك اقىن عالي ور­مانوۆقا ارنالسا, اقىن ادىلبەك ءابايدىلدانوۆ پەن پروزاسى قازاق ادەبيەتىنىڭ مارجان مۇراسىنا اينالعان سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا تىڭعىلىقتى, پوەتيكالىق بارلاۋ جاساۋى دا جاراسىمدى. جاڭا كىتاپتىڭ ەكىنشى تاراۋى «قانجىعاسى مايلى قازانات» دەگەن اتاۋمەن اشىلىپ, العاشقى ءتورت ءبولىمى بەلگىلى جۋرناليست, جالىندى پۋبليتسيست, قوعام قاي­راتكەرى, جازۋشى كاكىمجان قازى­باەۆقا ارنالعان بولسا, عالىمنىڭ «جەتىسۋ جۋرناليستەرىنىڭ ساردارى نەمەسە پۋبليتسيست پاراساتى» ەڭبەگى 40 جىل بويى ءباسپاسوز سالاسىندا مۇلتىكسىز قىزمەت ەتكەن, بەلگىلى قالامگەر سەيتمۇ­حامەت مۇحامەتشين تۋرالى ەكەن. جاس كەزىندە ادام ارمانشىل, قيالشىل كەلەدى عوي. ورتا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن تۇرسىن اعامىز فيلولوگ-ۇستاز بولۋدى, ماقسات تۇتادى. سول ارمان ونى اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە جەتەلەيدى. ءسويتىپ, قالاعان وقۋىنا تۇسكەن ونىڭ تىرناقالدى دۇنيەلەرى «لەنينشىل جاس», «قازاق ادەبيەتى» گازەتتەرىندە, «جۇلدىز» جۋرنا­لىندا جاريالانا باستايدى. ينستيتۋت قابىرعاسىندا تالاي ستۋدەنتتىڭ كوڭىلىنە ساۋلە, ءجۇ­رەگىنە وت تۇتاتقان, ماحامبەت جىر­­لارىن جاتقا ايتاتىن اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ سىندى ۇستاز وتە سيرەك بولاتىن. ۇلان­عايىر ءبىلىمدى ءبىر ءوزىنىڭ بويىنا جيناعان عالىمنىڭ الدىندا ءدارىس تىڭداپ, ءبىلىم نارىنەن سۋسىنداۋ ۇلكەن باقىت ەكەنىن سول كەزدە-اق ول سەزەتىن. ازاماتتىق تۇلعاسى مەن كىسىلىك كەلبەتى, مىنەز-قۇلقى, ءبىلىم-بىلىگى قايراتكەرلىگىمەن ۇلاس­­­­­قان, اكادەميك سەرىك قيرا­باەۆتاردىڭ ءتالىمى تال بويىنا ءسىڭىپ, كۇللى عۇمىرىنىڭ ءمانى مەن مازمۇنىنا اينالعانى جانە بار. ينستيتۋتتى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ ول الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنا قاراستى مەكتەپكە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولىپ قىز­مەتكە كىرىسەدى. اۋىل-ايماعى وزىنىكى, ءوز جە­رىنىڭ تۇماسىنىڭ سۋىن ءىشىپ, كاۋ­سار اۋاسىمەن دەمالىپ, ەل-جۇر­تىمەن سىيلاسىپ, بۇيىرعان ءدامى­نەن تاتىپ, قاناتىن قومداعان جاس مامان ۇستازدىق جولدا ءوز بيىگىنە ەرتە شىقتى. قاراپايىم مۇعا­لىمنەن, مەكتەپ ديرەكتورى قىز­مەتىنە ءوسىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ءار دەڭگەيدەگى جا­ۋاپتى قىزمەتتەردى ۇرشىقشا ءۇيى­رىپ, ابىرويى ارتتى. قاي سالادا جۇرسە دە تاجىريبەلى مامان كور­سەتىلگەن سەنىمدى اقتاپ, ەلىنىڭ ەلەۋ­لىسى, قالاۋلىسى بولا ءبىلدى. ءومىر قازانىندا ءبىراز قايناپ, تۇرمىس تۇيتكىلدەرىن دە ىڭعايعا كەلتىرىپ العان تۇرسەكەڭ قىرانداي قياعا كوز تىگە باستايدى. بويىندا كۇش-جىگەرى بۋىرقانعان جىگىتكە پروفەسسور س.قيراباەۆ «عىلىم­مەن اينالىسۋدىڭ شاعى تۋعانىن» ەسكەرتكەندە, جۇرەك ءلۇپىلى ونسىز دا ادەبيەت دەپ سوققان ول الماتىعا جول تارتادى. ءتيىستى ەمتيحان­دارىن ويداعىداي تاپسىر­عان تالاپكەر اباي اتىنداعى قازپي اسپيرانتۋراسىنىڭ كۇن­دىزگى ءبولى­مىنە قابىلدانادى. قالامىنىڭ جەلى بار, ەڭبەك­قور, تاباندى جاسقا ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» تريلوگياسىن زەرتتەۋ بۇيىردى. جازۋشى يگەرگەن شەبەرلىك ءورىسىن العىرلىقپەن زەرتتەپ, كانديدات­تىق ديسسەرتاتسياسىن ۋاقىتىنان بۇرىن قورعاعان جاس ۇستازدى قازپي-دىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ كافەدراسى وزدەرىنە ۇستازدىق قىز­­­مەتكە قالدىردى. اباي اتىنداعى قازىرگى قازۇپۋ تۇرسىن سىدىقوۆتىڭ ومىرىندە وشپەس ءىزىن قالدىرعان التىن ۇيا. ويتكەنى, وسى ۇيادا اسپيرانتۋرانى ءبىتىرىپ, كانديدات­تىق ديسسەرتاتسياسىن دا وسىندا قورعادى, دوكتورلىق ديسسەرتا­تسياسى دا وسى قابىرعادا ءجۇرىپ جازىلدى. الدىعا ءتۇسىپ وزۋدى ماقسات ەتپەي, بىرەۋدىڭ تابىسىن كۇندەمەي, بويىن, ويىن باعىپ, جاي اسسيستەنتتىك قىزمەتتەن پرو­فەسسورلىق دەڭگەيدەگى بيىك بەلەستەرگە جەتتى. فاكۋلتەت دەكانى­نىڭ ورىنباسارى, دەكان, پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعىنا دەيىنگى ارالىقتاعى جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ, كىشىلىگىنەن, كىسىلىگىنەن تانبادى. دانىشپان اباي: «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس, ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا, ۇستازدىق ەتكەن جالىق­پاس ۇيرەتۋدەن بالاعا...» دەسە, تۇرسىن اعامىز ءومىرىنىڭ كوبىن ۇستازدىققا ارناپتى. 40 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە مىڭنان استام وقۋشى, ستۋدەنت, اسپيرانت, ماگيسترانت, دوكتورانت ءدارىس الىپتى. ولار ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. وسى ۋاقىتتا قاناتتاندىرىپ ۇشىرعان سول شاكىرتتەرىنىڭ ءىشىن­دە, بەلگىلى ايتىس ونەرىنىڭ جاس پەرىسى, مار­قۇم ورازالى دوسبوسىنوۆ, تا­لانتتى اقىن, باسپا ديرەكتورى كادىربەك قۇ­نى­پياەۆ, ونداعان سۇبەلى مونو­گرافيالاردىڭ اۆ­تورى, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋل­تەتىنىڭ دەكانى قان­سەيىت ءاب­دەز ۇلى, “قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتى” جۋرنالى رەداك­تو­رىنىڭ ورىنباسارى, عىلىم كانديداتى امانگەلدى وسپانوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ پرو­رەك­تورى ديحان قام­زابەك ۇلى جانە ت.ب. بار. ءيا, قاي مەكتەپكە كىرسەڭىز دە, ونىڭ شاكىرتتەرى الدىڭىزدان شىعا­دى. بۇل تۇر­سىن اعانىڭ ۇس­تازدىق ەتكەن ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى, ارينە. عىلىم جولىندا دا ەڭبەگى ەلەۋلى. پروفەسسور ت.سىدىقوۆ 40-تان استام عىلىم كانديداتتارى مەن دوك­تور­لا­رىنا وپپونەنت بولىپ, ولاردىڭ ادەبيەتتانۋ عىلى­مى­نا قوسقان ۇلەسىن, ىزدەنىسىن ءادىل باعالاپ, قازاق عالىمدارىنىڭ قاتارىن سونى اعىسپەن ەسەلەندىردى. «تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك» دەمەي مە دانا حالقىمىز. الماتى سۇلۋ شاھار, ءبىلىم مەن عىلىم, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ ورداسى, ونى قيىپ كەتۋ قانشا قيىن بولسا دا تۇرەكەڭ ءوز جۇرەگىنىڭ قالاۋىمەن 2002 جىلى باتىل شەشىمگە كەلىپ, تۋعان جەرى جە­تى­سۋىنا ورالدى. بۇگىندە ول تۋعان ايماعىنىڭ جاستارىن تىلگە, ادەبيەتكە, تۋعان تاريحىنا بويلاتىپ, الەمدىك مادەنيەتتىڭ اسىل ۇلگىلەرىمەن سۋسىنداتىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار, ءوزى ۇزاق جىلدار بويى قىزمەت ىستەگەن جوعارى وقۋ ورنىندا قالىپ­تاسقان ءداستۇردى, ءۇردىستى كافەدرا مۇشەلەرىنىڭ بويىنا دارىتۋ ۇستىندە. ايتۋلى اقىن قادىر مىرزا ءالىنىڭ «اۋديتوريانى ارباي بىلمەگەن, ۇستاز بولىپ جارىت­­پايدى» دەگەنى بار ەدى. بۇل ءسوز تۇرسىن سىدىقوۆقا ارناپ اي­تىلعانداي. ول كىسىنىڭ دارىسىنە تامسانباعان ستۋدەنت كەمدە كەم شىعار دەسەك, بۇل ارتىق ايت­قاندىق بولماس. مۇراتبەك يمانعازينوۆ, ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.