قاۋىپ ايتقاندار حالىق الدىندا جاۋاپ بەرسىن

2011 جىلدىڭ 20 قازانى كۇنى ەلىمىزدەگى بەلگىلى سايتتاردىڭ ءبىرى «تەنگرينيۋس.kz» «قازاقستان حالقىنىڭ 1/3 بولىگى رەسەيگە جانە شىعىس ەۆروپاعا كوشۋگە دايىن» (ۆ كازاحستانە ترەت ناسەلەنيا گوتوۆا ەميگريروۆات ۆ روسسيۋ ي ۆوستوچنۋيۋ ەۆروپۋ) دەگەن ماقالا جاريالادى. ول ماقالاداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, سۇراۋ جۇرگىزىل­گەن­دەر­دىڭ 28,5 پايىزى قازاقستاننان كەتۋگە دايىن. ونىڭ ىشىندە كەتۋگە ناقتى شەشىم قابىلدا­عان­دارى 11,8 پايىز, جوسپارلاپ وتىرعان­دارى 48 پايىز دەپ كور­سەتىلسە, ولاردىڭ كەتۋ سەبەبى ءبىر بولىگى ماتەريالدىق-قارجىلىق سە­بەپ­تەر, ەكىنشى بولىگى مەملە­كەتتىڭ ءتىل سالاسىنداعى ساياساتى دەسە, ۇشىنشىلەرى ەشقانداي كەلەشەكتى (پەرسپەكتيۆا) كورمەۋىز­دەن دەپ جاۋاپ بەرىپتى. سونداي-اق ءاربىر التىنشى قازاق, ءاربىر ەكىنشى ورىس, سونىمەن بىرگە, باس­قا ۇلت وكىلدەرىنىڭ تەڭ جار­تىسىنىڭ ەلدەن كەتكىسى كەلەدى دەپ جازادى. بۇل – ساياسي شەشىمدەر ينستي­تۋتىنىڭ بەرىپ وتىرعان مالىمەتى. اتالعان ساۋالداماعا بار­لى­عى 2294 ادام قاتىسقان. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننان كەتۋگە دايىن ەكەنى 28,5 پايىز نەمەسە 653 ادام سونداي ويى بارىن بىلدىرگەن. قازاقستان حالقىنىڭ سانى سوڭعى رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس 16,6 ملن. ادام ەكەنىن ەسكەرسەك, سول حالىقتىڭ 0,01 پايىزىنىڭ (2294 ادام), ونىڭ ىشىندە 0,004 پايىز (653 ادام) ادامىنىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ قازاقستان حالقىنىڭ 3/1 بولىگى قازاق­ستان­نان كەتكەلى جاتىر دەگەنى نە ماس­قارا؟ ونىڭ ۇستىنە ازامات­تاردىڭ قازاقستاننان كەتۋگە بەل بۋى­نىڭ ءبىرىنشى سەبەبى ازا­مات­تاردىڭ ماتەريالدىق-قار­جى­لىق جاع­دايى­نىڭ ناشارلاۋى دەپ كورسەتكەن. مىنا دەرەكتەرگە قۇلاق اسا­يىق, اعايىن. الىسقا ۇزاماي-اق ورتاشا اي­لىق جالاقى 2007 جىلعى 53 مىڭنان 2011 جىلى 93 مىڭ تەڭ­گەگە دەيىن ارتقانىن, ۇلتتىق ءال-اۋقات دەڭگەيى جونىنەن الەم مەم­لەكەتتەرىنىڭ رەيتينگىندە قازاق­ستان وتكەن جىلى 26 ساتىعا ىلگەرىلەپ, 110 ەل اراسىنان 50-ءشى ورىنعا كوتەرىلگەنىن, بىزدەگى ورتاشا ايلىق جال­اقى 5 جارىم ەسەگە, زەي­نەتاقى­نىڭ ورتاشا كولەمى 4 ەسەگە كوبەي­گەنىن, 1994 جىلى جان باسىنا شاق­قان­داعى ىشكى جالپى ءونىم 700 دوللاردان ءسال عانا اسسا, 2011 جىلدىڭ 1 قارا­شاسىنا قا­راي بۇل كورسەت­كىش 12 ەسەدەن, ار­تىق ءوسىپ, 9 000 اقش دول­لارىنان اسىپ ءتۇس­كەنىن ەسكەرسەك «ماتە­ريال­دىق-قار­جى­لىق جاعداي­دى­نىڭ ناشارلاۋى سەبەپتى التىن­شى قازاق, ءاربىر ەكىنشى ورىس, سونى­مەن بىرگە, باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ ەلدەن كەتكىسى كەلەدى دەگەندى» بۇل ينستيتۋت قايدان الىپ وتىر ؟ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى 20 جى­لىندا مۇنداي ناتيجەگە ەش­قانداي ەل قول جەتكىزە الماعانىن الەمدىك تاجىريبە راستايدى. مى­سالى, ەگەمەن دامۋدىڭ العاشقى جيىرما جىلىندا جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم وڭتۇستىك كورەيادا – 3 ەسە, مالايزيادا – 2 ەسە, سينگاپۋردا – 4 ەسە, ۆەنگريادا – 5 ەسە, پولشادا 4 ەسە وسكەن. بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى عانا. اتالعان زەرتتەۋشىلەر ازامات­تار­دىڭ ەلدەن كەتۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – مەملەكەتتىڭ ءتىل ساياساتى دەپ اتاپ كورسەتۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تيتۋتسياسىنىڭ 7-بابىنىڭ 3-تار­ماعىنا سايكەس «مەملەكەت قازاق­ستان حالقىنىڭ تiلدەرiن ۇيرەنۋ مەن دامىتۋ ءۇشiن جاعداي تۋعىزۋ­عا قامقورلىق جاسايدى». ال 9-با­بى­نا سايكەس «اركiمنiڭ انا تiلi مەن ءتول مادەنيەتiن پايدا­ل­ا­نۋ­عا, قا­رىم-قاتىناس, تاربيە, وقۋ جانە شىعارماشىلىق تiلiن ەركiن تاڭ­داپ الۋعا قۇقىعى بار». ءبۇ­گىنگى تاڭدا اتا زاڭنىڭ بۇل قاعي­داسى تولىق ورىن­دالعان. ەلىمىزدە قونىستانعان 140-قا جۋىق ۇلت وكىلىنىڭ ەش­قايسىسىنىڭ ءتىلى شەتتەتىلىپ نەمەسە كەمسى­تىلگەن ەمەس. بۇ­عان ەلى­مىزدە ءومىر س­ۇ­رىپ وتىر­عان كەز كەلگەن ۇلت وكىلى دالەل بولا الا­دى. قازىرگى تاڭدا 108 مەكتەپتە 22 ەت­نوس­تىڭ تىلدەرى جەكە ءپان رەتىندە وقىتىلسا, 88 مەكتەپتە ءبىلىم الۋ ورىس, وزبەك, تاجىك, ۇيعىر ءجا­نە ۋك­راين تىلدەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. نەگىزگى زاڭىمىزدىڭ 7-بابى­نىڭ 1-تارماعىنا سايكەس قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسىنداعى مەملە­كەت­تiك تiل – قازاق تiلi. ەلباسىمىز اتاپ ايت­قانداي, «مەملەكەتتىك ءتىل – بارشا قازاقستاندىقتاردى ءبى­رىكتىرۋدىڭ باس­تى فاكتورى» ەكەندىگىن ارقاشان ەستە ساقتاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىل­دى مەڭگەرۋ – ءاربىر قازاق­ستان­دىقتىڭ اسىل پارىزى. دانا حال­قىمىز «ءتىل بىلگەن قۇشاق­تا­سادى, بىلمەگەن پىشاقتاسادى» دەپ قاتە ايتپاسا كەرەك. سوندىقتان كەز كەلگەن ۇلت وكىلى ءۇشىن تۇراقتاۋعا جەرى جاي­لى, ءومىر سۇرۋگە ەلى جايلى, ءوز مادەنيەتىن, ءتىلىن, ءداستۇرىن دامى­تۋ­عا جانە جاڭ­عىرتۋعا بارلىق جاعداي جاسالىپ وتىرعان ەلدىڭ ءتىل ساياساتى ازامات­تار­دىڭ ەلدەن كەتۋىنە سەبەپ بولىپ جاتىر دەگەنى زەرتتەۋشىلەردىڭ قاي ساسقانى؟ مەملەكەتتىڭ ءوز ءتىلىن وركەن­دە­تەمىن دەگەنى, وزگەنى تومەن­دە­تەمىن دەگەنى ەمەس قوي, شىنى؟ بايىپپەن قارار ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى بولار. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, اتالعان ينستيتۋت ماماندارى ازا­ماتتاردىڭ ەلدەن كەتۋىنە تاعى ءبىر سەبەپ ەشقانداي كەلەشەكتى (پەرسپەكتيۆا) كورمەۋىنەن ەكەن؟ قازاقتا ماقال بار, «بىرەۋ تو­ڭىپ سەكىرەدى, بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى» دەگەن. مەنىڭشە, بۇل تويىپ سەكىر­گەننىڭ سەرگەلدەڭى. الەمنىڭ دامى­عان ەڭسەلى ەلۋ ەلىنىڭ قا­تارى­نا قو­سىلۋعا ۇمتىلعان, جاس تا بولسا باس بولىپ تاۋەلسىز مەم­لەكەتتەر دوس­تاس­تىعى, شانحاي ىنتىماستىق ۇيى­مى, ەۋرو­پا­داعى قاۋىپسىزدىك ءجا­نە ىنتىماس­تىق ۇيى­مى, يسلام ىن­تىماس­تى­عى ۇيىمى سىندى ۇيىم­دارعا توراعا­لىق ەتكەن, وزىندىك سترا­تە­گيالىق دامۋ جوسپارى بار ەلدىڭ كەلەشەگىن كورمەۋ دەگەن نە ءسوز؟ ەل كەلەشەگى جوق بولسا, تاۋەل­سىزدىك جىل­دارىندا ەل ەكونومي­كا­سىنا 120 ميلليارد دوللاردان استام شەتەلدىك ينۆەستيتسيا قۇيىل­ماس ەدى. ال ەندى ءبىز ەلدەگى سىرتقى كوشى-قون ماسەلەسى بويىنشا قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى ستاتيستيكا اگەنتتىگى بەرگەن رەسمي مالىمەتكە سۇيەنىپ كورەيىك. 2010 جىلى ەلىمىزدەن 393 056 ازامات شەتەل اسسا, 408 521 ادام تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن كەلگەن. ونىڭ ىشىندە 329 403 قانداسىمىزدى ەسەپ­­تەمەگەندە, 44 568 ورىس, 5497 ۋكراين, 1110 بەلارۋس, 2988 وزبەك, 2297 ازەربايجان, 3588 چەشەن, 3139 كورەي, 3605 نەمىس 3277 ۇي­عىر جانە باسقا دا جۇزدەگەن ۇلت وكىلدەرى قا­زاق­ستانعا قونىس اۋدارعان. ونىڭ ىشىندە ەڭبەككە جارام­دى جاستاعى 314 834 ازامات شەتەلگە تۇراقتى تۇرۋعا كەتسە, كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ ەلگە 325 974 ازامات كەلگەن. سونىمەن قاتار, ناقتى مامان­دىق­تار بويىنشا 14 890 ازا­مات ەلدەن شەتەلگە كەتسە, 12 366 ناقتى ما­ماندىق يەسى قازاق­ستان­دى تۇراقتى تۇراتىن مەكەنى رەتىندە تاڭداعان. ونىڭ ۇستىنە رەسمي بولماسا دا حالىق اراسىندا باسقا ۇلت وكىل­دەرىنىڭ ەلدەن ءوز تۋعان وتانى­نا توقىراۋ جىلدارى كوشىپ كەتىپ, ەندى, مىنە, وركەندەگەن قازاق­ستان­عا قايتا ورالىپ جاتقانى تۋ­رالى حابارلاردى كوپتەپ ەستيمىز. مەن بۇل ماسەلەنى نەلىكتەن كوتەرىپ وتىرمىن. كوشى-قون – مەملەكەتتىك ساياسي ماسەلە. وعان ءاتۇستى قاراماۋ كەرەك دەپ ويلاي­مىن. سەبەبى, مەملەكەتتى ادام رەسۋرسى قۇرايدى. ال مىنا ما­قا­لا مۇلدەم شىندىققا جاناس­پاي­تىن, ەل اراسىنا تەرىس وي قالىپ­تاستىرۋشى, «جاقسى باي­قاپ ءسوي­لەردىڭ» ەمەس, «جامان شايقاپ ءسوي­لەردىڭ» كەبىن كيگەن مالىمەت دەپ تۇسىنەمىن. ءبىزدىڭ حالىق قاشاننان بوز­داعانعا باسۋ, جوقتاعانعا جورال­عى ايتقان, اداسقاندى الاستاما­عان, قاتەلەسكەندى كەرى يتەرمەگەن, جات­تى جاتىرقاماعان, قان­داي قيىن زامان بولسا دا كوزى مەن سوزىنە قاراپ بولمەگەن, شا­ڭى­راعىنىڭ استىنان پانا بەرگەن, قارا نانىن ءبولىپ جەگەن ەمەس پە؟ سوناۋ سۇراپىل سوعىس كەزىندە دە, ودان كەيىنگى «قىرعي-قاباق سوعىس» ساياساتى كەزىندە دە قۋى­لىپ كەلگەندى قۇردىمعا جىبەرمەي, ايدالىپ كەلگەندى ايىپتى­سىڭ دەمەي, ءوز باۋىرىنداي كورىپ, تالاي­لار­دى قامقورىنا الدى ەمەس پە؟ ال مىناداي ماقالالارعا جول بەرۋ ەلىمىز, جەرىمىز تۋرالى ازا­ماتتار اراسىندا, شەتەلدىك ءارىپ­تەستەرىمىزدىڭ الدىندا وزگە­دەي جارناما جۇرگىزۋ دەپ ويلاي­مىن. سوندىقتان شىندىققا جا­ناسپايتىن مالىمەتتەردى جاريا­لاۋ­عا جول بەرىلمەۋى كەرەك. ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ 12 جانە 34-باپتارىنا سايكەس اركiم قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تي­تۋتسياسىن جانە زاڭدارىن ساق­تاۋعا, باسقا ادامداردىڭ قۇقىق­تارىن, بوستاندىقتارىن, ابى­رويى مەن قادiر-قاسيەتiن قۇر­مەت­تەۋگە مiن­دەت­تi, ادامنىڭ ءجا­نە ازاماتتىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جۇزەگە اسىرۋى باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزباۋى, كونس­تيتۋتسيالىق قۇرى­لىس پەن قوعامدىق يماندىلىققا نۇقسان كەلتiرمەۋى تيiس. ال بۇل ماقالا, بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ مەملەكەتتى, باسقا ادام­دار­دىڭ پاتريوتتىق سەزىمدەرىن قۇرمەتتەمەيتىن, ادامدار, ۇلت­تار اراسىندا ىرىتكى سالاتىن ما­قا­لا. ياعني, ونداعى ءمالى­مەت­تەر­دىڭ نەگىزدىلىگى مەن زاڭدىلىعىنا قۇ­قىقتىق تۇرعىدان باعا بەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بەرىك بەكجانوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.