پارلامەنت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى
ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان سوت-قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ ۇتىمدى تۇستارى دا بار ەكەندىگىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى, بىراق كەيدە «قىلشىعىن الامىن دەپ بىلشىعىن شىعاراتىن» كەزدەر دە بولىپ تۇراتىنىن جاسىرۋعا بولمايدى. بۇل تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆ تا 2010 جىلدىڭ 17 تامىزىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى بولعان كەڭەستە بىلاي دەپ اتاپ ءوتتى: «وسىعان دەيىنگى رەفورما جاساۋداعى تالپىنىستاردىڭ ءبارى دە كۇتكەندەي ناتيجە بەرمەدى. رەفورمالار ناۋقانشىلدىق سيپات الدى. ۆەدومستۆولىق مۇددە, بۇرىنعى, كوبىنە-كوپ كەڭەستىك ءتارتىپتى ساقتاۋ, جالپى مەملەكەتتىك مۇددەلەردەن باسىم بولىپ تۇر».
پرەزيدەنت ۇكىمەتكە, جوعارعى سوتقا جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ەلدەگى قۇقىقتىق كەڭىستىكتى جەتىلدىرۋ بويىنشا تاپسىرمالار بەرىپ, پارلامەنتكە وسى جۇيەنى جەتىلدىرۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن ۇسىنۋدى تالاپ ەتتى.
سودان بەرى جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. نە جۇمىستار جاسالىپ, قانداي وزگەرىستەر بولدى دەيسىز عوي. بولاشاقتا جاقسىلىقتاردىڭ بولاتىنىنا سەنگىڭ كەلەدى, بىراق قازىرگى مىسالدار ءۇمىت وتىن ۇشقىنداتا الماي وتىرعانىن جاسىرا المايمىز. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى سوت-قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ اۋىزبەن ءسويلەنگەن دەكلاراتسيالارى تىم كوپ تە ناقتى ىستەر مۇلدە از ەكەنىن ايتۋعا ءماجبۇرمىز. ىستەلىپ جاتقان جۇمىستار دا «بارا كورەرمىز» دەگەندەي, ياعني زاڭدى قابىلداپ الىپ, ارتىنان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاعيداتىمەن جۇرگىزىلۋدە ەكەنىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇل ايتقاندارىمىزعا جۇزدەگەن مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى.
الدىمەن بىزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋعا باعىتتالعان زاڭداردىڭ قالاي قابىلدانىپ جاتقانىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ كورەلىك. «سوت ءوندىرىسىن جەڭىلدەتۋ تۋرالى», «ارالىق سوت تۋرالى», «مەدياتسيا تۋرالى», «تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى» جانە ت.ب. ءجيى قابىلدانعان زاڭدار ءتيىمدى جۇمىس ىستەي المادى. بىراق ارتىنان «وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى» قاپتاتىپ ەنگىزەتىن وسىنداي اسىعىستىقپەن جاسالعان زاڭ جوبالارى ازايار ەمەس. وسى ورايدا ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن بىرەر مىسال كەلتىرە كەتەيىن.
جۋىردا سەنات «قۇقىق قورعاۋ ىستەرىن جانە قىلمىستى ىستەر زاڭدىلىقتارىن ىزگىلەندىرۋ بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن پىسىقتاۋ ءۇشىن ءماجىلىسكە كەرى قايتاردى. اتىنا قاراعاندا, زاڭ جوباسى قايىرلى قادام جاساۋدى قالاپ-اق تۇر. بىراق... زاڭدارعا ەنگىزىلەتىن ىزگىلىكتى ىستەر ابدەن ويلانعان, عىلىمي تۇرعىدان ەكشەلگەن جانە ۆەدومستۆولىق نەمەسە قانداي دا بولسىن باسقا ءبىر مۇددەنى كوزدەمەگەن دەپ ايتا المايمىز. بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا وزگەرىستەر ەڭ الدىمەن قىلمىستى سوت ءوندىرىسى سالاسىنا قاتىستى ادامدار مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەۋى كەرەك.
بىزدەگى ەڭ جوعارى قۇندىلىق كونستيتۋتسيا بويىنشا ادام, ونىڭ ءومىرى, ونىڭ قۇقى مەن بوستاندىعى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان زاڭ جوباسىن ازىرلەگەن ادامدار اتا زاڭنىڭ وسى نەگىزگى باسىمدىقتارىن نىسانا قىلىپ, العا قويىپ وتىرۋدى ەشقاشان ۇمىتپاۋلارى كەرەك قوي. ال مىنا زاڭ جوباسىندا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا قايشى كەلەتىن جاعداياتتار تولىپ جاتىر. ولار ءتىپتى قولدانىستاعى قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق قۇقىقتىڭ دا نەگىزگى قاعيداتتارىنا قايشى كەلىپ تۇر. ماسەلەن, قولدانىستاعى قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق كودەكستىڭ 184, 231, 232-باپتارىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر ادامعا قارسى قىلمىستىق ءىس قوزعالماي تۇرىپ-اق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا زاتتار مەن قۇجاتتاردى, سونىڭ ىشىندە زاڭمەن قورعالاتىن قۇپيالارعا قاتىستىلارىن دا تەگىس تاركىلەۋگە رۇقسات بەرەدى.
سونداي-اق زاڭ جوباسىن ءازىرلەۋشىلەر بانك قۇپياسىنا قاتىستى ءمالىمەتتەردى دە پروكۋروردىڭ سانكتسياسىنسىز-اق الىپ, وعان تەك تاركىلەنگەنى تۋرالى اقپاراتتى ارتىنان بەرۋگە بولاتىنىن كولدەنەڭ تارتادى. وسىنداي جاعدايدىڭ كوممەرتسيالىق قۇپياعا دا تىكەلەي قاتىسى بار.
ايتا كەتۋ كەرەك, قىلمىستىق ءىس قوزعالماي تۇرىپ-اق تاركىلەۋگە ءمۇمكىندىك بەرەتىن نورما بىزدە 2009 جىلعى قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق كودەكس (قپك) قابىلدانعاندا دا ءوتىپ كەتتى. وسى جولداردىڭ اۆتورى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ونداي ايرىقشا قۇقىق بەرەتىن نورماعا جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ اراسىنان جالعىز بولىپ قارسى شىققان ەدى. بۇل زاڭنىڭ جازالاۋ باعىتىن ۇستاناتىنى تۋرالى بەلگىلى پروتسەسسۋالدى-تاجىريبەلى عالىمدار گ.سۇلەيمەنوۆا, د.قانافين, س.جۇرسىمباەۆ, ر.يۋرچەنكو دا ايتتى. سونداي-اق الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن س.پاشين, س.بۋحمايەر ءجانە ت.ب. پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
بىراق نورما سول كۇيىندە قابىلدانىپ, تاركىلەۋگە تەرگەۋشى مەن انىقتاۋشى عانا ەمەس, قىلمىستىق ءىستى قۋدالاۋ سالاسىنىڭ لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بارىنە (تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرىس جۇرگىزەتىن توتەنشە قىزمەتكەر جانە ت.ب.) دە قۇقىق بەرىلدى. بۇل نورما قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق زاڭنامانىڭ عانا ەمەس, قولدانىستاعى باسقا دا زاڭنامالاردىڭ قاعيداتتارىنا قايشى كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, «بانكتەر جانە بانك ىستەرى تۋرالى» 1995 جىلدىڭ 31 تامىزىندا قابىلدانعان زاڭنىڭ 50-بابىنىڭ 6-تارماعى بويىنشا كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ بانكتەگى ەسەپ-شوتتارى تۋرالى انىقتامالار الدىن الا تەرگەۋ ورىندارىنا پروكۋروردىڭ سانكتسياسىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعاندا عانا بەرىلەدى دەلىنگەن. سونداي-اق اتالمىش نورما «جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى» زاڭعا جانە ازاماتتىق كودەكستىڭ تالاپتارىنا دا قايشى كەلەدى.
قپك-گە وسىنداي وزگەرىس ەنگىزۋ زاڭ ازىرلەۋشىلەردىڭ ۆەدومستۆولىق ءمۇددەنى كۇيتتەپ كەتكەنىنەن تۋعانى داۋسىز. بۇل قاۋىپتى سيمپتوم ەكەنىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ويتكەنى, سوڭعى جىلداردا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى تومەن ءتۇسىپ كەتكەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى. كاسىبي دايىندىعى مەن قۇقىقتىق بىلىگى از قىزمەتكەرلەرگە بانكتىك جانە كوممەرتسيالىق قۇپيالاردى الۋ ءمۇمكىندىگىنىڭ بەرىلۋى – بولاشاقتا ولاردىڭ كەيبىر ارام ويلىلارىنا بۇل ءىستى جەكە باسىنىڭ نەمەسە قانداي دا ءبىر توپتىڭ مۇددەسى ءۇشىن قولدانۋىنا يتەرمەلەۋى, ءسويتىپ, ونىڭ قاۋىپتى سالدارلارعا الىپ كەلۋى ابدەن ىقتيمال. ءتىپتى, وسىنىڭ سالدارىنان بانكتىك جانە كوممەرتسيالىق قۇپيا دەگەن ءتۇسىنىكتىڭ دە جويىلىپ, بانكتەردەن كليەنتتەر قاشىپ, كاسىپكەرلىكتى اقساتۋى نەمەسە ونى جابۋعا اكەلۋى مۇمكىن.
ىزگىلەندىرۋدى ماقسات ەتكەن زاڭ جوباسىندا قپك-ءنىڭ 123-بابىنىڭ 2-ءبولىمىنە ەنگىزىلەتىن وزگەرىس رەتىندە تەرگەۋگە دەيىن الىنعان ساۋالداما مەن تۇسىنىكتەمەنىڭ قىلمىستى ءىستى دالەلدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماتەريال رەتىندە قولدانىلۋى ايتىلعان. زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ 2-كۋرسىندا عانا وقيتىن كەز كەلگەن ستۋدەنتتىڭ ءوزى قىلمىستىق پروتسەسس پەن تاجىريبەنىڭ تەورياسى بويىنشا قىلمىستىق ءىستىڭ ءدالەلىنە تەك پروتسەسسۋالدىق ءىس-ارەكەتتىڭ حاتتاماسىنا ەنگىزىلگەن فاكتىلەر عانا جاتاتىنىن بىلەدى. باسقا ءسوزبەن ايتقاندا, تەك قىلمىستىق ءىس قوزعالعاننان كەيىن, تەرگەۋ ءىسى كەزىندە جيناقتالعان ماتەريالدار عانا قىلمىستىق ىسكە ايعاق بولا الادى.
سوڭعى كەزدەردە قۇقىق قورعاۋ ءىس-ارەكەتىن جەتىلدىرۋ مەن قىلمىستىق زاڭنامالاردى ىزگىلەندىرۋدى سىلتاۋراتىپ, قپك-گە قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ ءىسىن جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان وزگەرىستەردى ۇسىنۋ كوبەيىپ كەتتى. ومىرلىك تاجىريبە جەڭىلدىكتەر ىزدەۋمەن كوپ اينالىسۋعا بولمايتىنىن تالاي رەت كورسەتكەن. قىلمىستىق ءادىلسوت سالاسىنىڭ ءۇلكەن بىلگىرى, بەلگىلى عالىم ۆ.ساۆيتسكي بۇل تۋرالى: «كەڭەس جانە رەسەي تاريحىنىڭ تراگەديالىق تاجىريبەسى – كەز كەلگەن جاعدايدى سىلتاۋراتىپ پروتسەسسۋالدىق كەپىلدىكتەردى ازايتۋ مەن قىسقارتۋ جۇگەنسىزدىكتەر مەن زاڭسىزدىقتارعا جول بەرىپ, ەشقاشان دا قىلمىسقا قارسى كۇرەستى كۇشەيتپەيتىنىن دالەلدەگەن», دەپ جازدى.
ارينە, تەرگەۋ ءىس-ارەكەتىنىڭ اياسىن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ ءمۇمكىندىگىنە دەيىن كەڭىتۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن وڭايلاتادى. بۇل – ولار ءۇشىن وتە ءتيىمدى. بىراق ول قىلمىستىق ىسپەن قۋدالانباقشى ادامنىڭ مۇددەسىنىڭ ساقتالۋىنا ەشقانداي كەپىلدىك بەرمەيدى. ونىڭ ءۇستىنە ومىردە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسەكەلەستى جويۋ نەمەسە باسقالاي سەبەپپەن ادامدارعا قارسى تاپسىرىسپەن جۇمىس ىستەيتىن مىسالدارىن دا كورىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان دا قىلمىستىق قۋدالاۋ ىسىنە قپك-گە ەنگىزۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان مۇنداي وزگەرىستەرگە جول بەرىلمەگەنىن دۇرىس دەپ سانايمىز.
سوندىقتان دا ءاربىر «ىزگىلەندىرۋدىڭ» سىرتىندا ادام تاعدىرىنا دەگەن نەمقۇرايلىلىق تۇرۋى ءمۇمكىن ەكەنىن ۇمىتپايىق.
عانيات ناسىروۆ, پارلامەنت سەناتى اپپاراتىنىڭ قىزمەتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
