داقپىرتتىڭ تۇبىندە نەگىز جوق

ءماجىلىستىڭ سوڭعى وتىرى­سىن­­دا مادەنيەت سالاسى ءۇشىن ما­­ڭىز­دى زاڭداردىڭ ءبىرى تال­قىعا ۇسىنىلىپ, ماقۇلداندى. بۇل زاڭ 1970 جىلى يۋنەسكو قابىل­داعان كونۆەنتسيانى را­تي­فيكاتسيا­لاۋدى قاراستىرادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 119 مەملەكەت راتيفيكاتسيا­لاعان بۇل كون­ۆەنتسياعا قازاقستان, تۇركى­مەن­ستان جانە لاتۆيا عانا قو­سىل­ماپتى. بايانداما جاساعان ءما­دە­نيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇل كونۆەنتسياعا وسىدان 10-15 جىل بۇرىن ەنۋى كەرەك ەدى دەپ, بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە سوزى­لىپ كەلگەن سەبەبىن بىلمەيتىنىن ايتتى. سونىمەن, بۇل كونۆەنتسيا نەنى كوزدەيدى دەگەنگە كەلەيىك. الىسقا بارماي-اق ونىڭ «مادە­ني قۇندى­لىق­تاردى زاڭسىز اكەلۋگە, اكەتۋگە جانە ولارعا مەنشىك قۇقىعىن بەرۋگە تىيىم سالۋ مەن ولاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان شارالار تۋرالى» دەگەن اتاۋىن ايتساق تا ونىڭ كوزدەگەن ماقساتى كورى­نىپ تۇرعانداي. دەمەك, مادەني قۇن­دى­لىقتارعا جاتاتىن دۇنيە­لەردىڭ قولدى بولۋى­نا الەمدىك كولەمدە توسقاۋىل قوياتىن وسىن­داي ىزگى نيەتتى كونۆەنتسيانى نەگە راتيفي­كاتسيالاماسقا؟ «اتالعان قۇجات مادەني قۇن­دى­لىقتاردى ۇرلاۋدان, زاڭسىز تاسىمالداۋدان ونى قورعاۋ مەن زاڭدى يەسىنە قايتارۋ شارا­لارىن ايقىن­دايدى. كونۆەن­تسيا­عا سايكەس مادەني قۇندى­لىق­­تارعا ارحەولوگيا, ادەبيەت, ونەر مەن عىلىم­عا قاتىستى دۇنيەلەر جاتقىزى­لا­دى», دەدى مينيستر ءوزىنىڭ سوزىندە. سونىمەن بىرگە, ولارعا بەلگىلى تۇلعاعا قاتىستى زاتتار, ارحەولوگيا جاڭا­لىق­تارى, سيرەك قولجاز­بالار, كونە كىتاپتار جانە جاسال­عانىنا 100 جىلدان ارتىق ۋاقىت وتكەن تيىن­دار, مورلەر, جيھازدار ءجا­نە ت.ب. زاتتار جاتادى ەكەن. كسرو كەزىندە ورتاق ءۇي, ورتاق قازان دەگەندى سىلتاۋراتىپ, رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ بارلىق قيىر­لارىنان تابىلعان مادەني قۇن­دى­لىقتار رەسەي­دىڭ مۇراجايلارى مەن كورمەلەرىن كوركەيتۋگە تا­سىلعان ەدى عوي. سونىڭ ىشىندە تايقازان سەكىلدى جادىگەرلەر دە وزبەكالى جانىبەكوۆ سياقتى تا­باندى قايراتكەرلەردىڭ وراسان كۇش سالۋىمەن زورعا قاي­تارىل­عانى بەلگىلى. وسىنداي قۇندى دۇنيەلەر رەسەي مۇراجايلارىندا ءالى دە كوپ. مىنا زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن ولاردى قايتارۋعا مۇمكىندىك تۋا ما دەگەن سۇراق قويىل­دى مينيسترگە. 1991 جىلى رەسپۋبليكالار كسرو-دان ەنشىسىن الىپ, ءوز الدىنا تاۋەل­سىز ەل بولعان­دارىن­دا سول كەزەڭدە ءوز اۋماق­تارىندا قالعان دۇنيە­لەر­دىڭ بارىنە, سو­نىڭ ىشىندە مادەني قۇندى­لىق­تارعا دا مەنشىك يەسى بولىپ تا­بىلادى دەگەن شەشىم قابىل­دانىپ, زاڭ كۇشى بار ورتاق قۇجات قابىل­دانعان بولاتىن. سون­دىق­تان, سول كەزەڭدە رەسەيدىڭ ەر­ميتاج, «ورۋجەينايا پالاتا», «ورىس مۋزەيى», ت.ب. مۋزەي, كورمە­لەرىندە قالعان قۇندىلىق­تار­دىڭ ءبارى رەسەيدىڭ مەنشىگى بولىپ تانىلدى. وكىنىش­كە قاراي, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزبەن قا­تار, شو­قان ءۋالي­حانوۆ سياقتى قايرات­كەرلەرى­مىز­دىڭ جەكە باسىنا قاتىستى دۇنيە­لەرگە دەيىن رە­سەي­دىڭ مەنشىگى بولىپ كەتتى. ولاردى ەندى قايتارۋ وڭاي ەمەس. مىنا زاڭمەن دە ولار قايتارىل­مايدى. تەك تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە سىرتقا كەتكەن دۇنيە­لەردى عانا قاي­تارۋعا وسى زاڭ ءمۇم­كىنشىلىك تۋدىرادى دەگەن جاۋاپ بەرىلدى. ماسەلەنىڭ ءبارى تۇسىنىكتى بو­لىپ, تالقىلاۋ قورىتىن­دىلانىپ كەلە جاتقان تۇستا دەپۋتات امانگەلدى مومىشەۆ رەسەيگە اكەتىپ, بەرمەي قويدى دەپ قازاق بالا­سىنىڭ ءبارىنىڭ مۇڭىنا اينالعان كەنەسارى حاننىڭ باس سۇيەگىن قايتارتۋ جايىن جارق ەتكىزدى. بۇل ماسەلەنى مۇحتار ابرار ۇلى تۇبە­گەيلى زەرتتەپ, انىق-قانى­عىنىڭ ءبارىن بىلەدى ەكەن. ءتىپتى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ءوزى دە وسى ماسە­لەگە نازار اۋدارىپ, كەزىندە مينيسترگە حان كەنەنىڭ باس سۇيەگىن تابۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن كورىنەدى. سونىمەن... ءمينيستردىڭ جاۋا­بى­نا كەلەيىك. كەنەسارىنىڭ باس سۇيەگى اندا جاتىر, مىندا تۇر دەگەن داقپىرتتار 90-شى جىل­دار­دان باستاپ ايتىلا باستادى. مەنىڭ ونى ىزدەمەگەن جەرىم جوق. ورىنبور, ومبى, كۋنستكامەرا, ەتنوگرافيالىق مۋزەي, ءتىپتى اندا-مىندا بولۋى مۇمكىن دەگەن ۇسىنىس­تاردىڭ بىردە-بىرەۋى ەسكەرۋسىز قالماي, تەكسەرىلدى. ءتىپتى, قىرعىزستاننىڭ توقماق قالاسى­نىڭ تۇبىنەن ءبىر دەرەك شىعىپ قالماس پا ەكەن دەپ ارحەولو­گيا­لىق قازبا جۇمىستارىن دا ءجۇر­گىزدىك. ەشبىر جەردە, سونىڭ ىشىندە رەسەيدىڭ بىردە-ءبىر مۋزەيى مەن قويمالارىندا «مىناۋ كەنە­سارىنىڭ باسى» دەپ تىركەلگەن قۇ­جات بولعان ەمەس دەگەن تۇبە­گەيلى جاۋاپ بەرىلدى. بۇل كوپ قازاقتىڭ كوڭىلىن كوپتەن بەرى كۇپتى ەتىپ جۇرگەن ماسەلە ەدى. كەنە­سارىنىڭ باسىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك, «گولوۆا كيرگيزسكوگو سۋلتانا-بۋنتاريا كە­نە­سارى» دەگەن جازۋى بار ەكەن دەگەن داقپىرتتى تاراتىپ جىبەرگەندەر كوزى ءتىرى بولسا وسىدان كەيىن نە ايتار ەكەن. جاقسىباي سامرات.