ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, فاستفۋدتاردى ءجيى تۇتىنۋ, ۋاقىتىلى ىستىق تاماق ىشپەۋ جانە قيمىل-قوزعالىستىڭ ازدىعى ارتىق سالماققا اكەلىپ وتىر. سەمىزدىككە بەيىم بالالار وسە كەلە قانت ديابەتى, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا ءجيى شالدىعادى. ءارى ارتىق سالماق اسقازاننىڭ سوزىلۋىنا, تويىمسىزدىققا اكەلىپ سوعادى. سوندىقتان بۇل قازىر جاھاندىق ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
بىلتىر عانا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى بالالار اراسىنداعى سەمىزدىكتى جويۋدى جانە بۇل پروبلەمانى ۋاقىت وتكىزبەي شەشۋدى ۇسىنعانى ەسىمىزدە. ال قازاقستاندا بەرتىنگە دەيىن جەتكىنشەكتەر اراسىنداعى سەمىزدىك ونشا ۇلكەن ماسەلە رەتىندە قارالعان جوق, وعان سەبەپ تە از-تىن. سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ پروبلەمالارىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى تەك 2015-2016 وقۋ جىلىندا باستاۋىش سىنىپ بالالارى اراسىندا ارتىق سالماق پەن سەمىزدىك بەلگىلەرىنە, ولاردىڭ ۇستانعان ءومىر سالتىنا, تاماقتانۋ مادەنيەتىنە العاش رەت مونيتورينگ جاسادى. ارنايى COSI حاتتاماسى نەگىزىندە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىسىنا قازاقستاندىق 5500 بالا مەن 5 مىڭعا جۋىق وتباسى جانە 142 مەكتەپ قاتىسقان. سولاردىڭ ىشىندە ارتىق سالماق – 13,1 پايىزدى, سەمىزدىك 6 پايىزدى قۇراعان. وسىلايشا, ماماندار قازاقستاندا 8-10 جاس ارالىعىنداعى ءار بەسىنشى بالا سەمىزدىككە شالدىققان دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىندا «دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن مەكتەپتەر» قاناتقاقتى جوباسىن ەنگىزۋ قولعا الىنعان. مۇنداي باستامانى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى كەڭسەسى كوتەرىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل جيىنىندا اتالعان ۇيىمنىڭ ساراپشىسى, ەۋروپاداعى دەنساۋلىق مەكتەپتەرى جەلىسىنىڭ كەڭەسشىسى گۋف باۋەرس جوباعا قاتىسۋشى مەكتەپتەر ءۇشىن ارنايى نۇسقاۋلىقتار بەرىپ, قازاقستاندا مەكتەپ وقۋشىلارى دەنساۋلىعىن نىعايتۋ باعدارلامالارى بويىنشا ۇلتتىق ستراتەگيا ازىرلەۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.
ددۇ-نىڭ قاناتقاقتى جوباسى ازىرشە ەلىمىزدىڭ ءتورت وڭىرىندە – استانا مەن الماتى قالاسىندا جانە ماڭعىستاۋ مەن قىزىلوردا وبلىستارىندا ەنگىزىلىپ وتىر. وسى جوباعا قاتىسۋشى الماتى قالاسىنداعى №116 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ەكاتەرينا انيسيموۆانىڭ ايتۋىنشا, جوبا قولعا الىنعالى ءبىلىم وشاعىنىڭ تاربيە ۇدەرىسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ قانا قويماي, وقۋشىلار تاعامىنىڭ ساپاسى ارتىپ, اس قاۋىپسىزدىگى مەن ۇيلەسىمدى مازىرگە ەرەكشە دەن قويىلا باستاعان. اتا-انالار مەن وقۋشىلار اراسىندا سالاماتتى تاماقتانۋعا بايلانىستى پايدالى دارىستەر وقىلىپ, تاربيە جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ال استانا قالاسىنىڭ №10 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ مۇعالىمى ەربول ارەنوۆتىڭ اتۋىنشا, قاناتقاقتى جوبانىڭ ارقاسىندا وقۋشىلارعا ارنالعان ەمدەۋ-شىنىقتىرۋ بولمەسى جابدىقتالىپ, جاڭا ۇيىرمەلەر اشىلعان. سونداي-اق باستاۋىش سىنىپتاردىڭ وقۋشىلارى دەنساۋلىق الىپپەسىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن.
ەندى وسى جوبانى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەلىمىزدىڭ بارلىق مەكتەبىنە تاراتۋدى كوزدەپ وتىر. ال «قازاقستانداعى دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن مەكتەپتەر» جوباسى مەن ددۇ-نىڭ تاجىريبەسى دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنىڭ سايتىندا جاريالانىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتقان جاندارعا قولجەتىمدى بولماق.
جالپى, قازاق حالقى ەرتەدەن-اق تاماقتانۋ جاعىنا ساۋاتتى بولعان. ال قازىر ادامنىڭ سانا-سەزىمى زامانعا ساي وزگەرىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىمىز قارىشتاپ دامىسا دا دۇرىس تاماقتانۋ مادەنيەتىن مەڭگەرە الماي كەلەمىز. اۋرۋدىڭ باستى سەبەبى تاعامتانۋدىڭ دۇرىس جولعا قويىلماۋىنان ەكەندىگىن جەتە تۇسىنە الماۋدامىز. تاماق رەجىمىن, ءتارتىبىن ساقتاۋعا كوڭىل بولە بەرمەيتىنىمىز سوندىقتان.
«كەدەيدىڭ ءبىر تويعانى – شالا بايىعانى» دەپ كەيدە شەكتەن تىس كوپ جەيمىز نەمەسە كۇنى بويى اشقۇرساق جۇرەمىز دە, كەشكىسىن تىڭقيىپ تويىپ الامىز. مۇنىڭ ءوزى اعزاعا ۇلكەن زيان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىر ادامداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەكى رەت ىستىق تاماق ءىشۋدى ۇمىتقان. ءتىپتى 9 پايىزى تاۋلىگىنە ءبىر-اق رەت تاماقتانادى ەكەن. كوپشىلىك جەمىس-جيدەكتى نەعۇرلىم كوپ تۇتىنسا, سوعۇرلىم پايدالى ەكەنىن سانالى تۇردە بىلسە دە, ونى ساقتاي بەرمەيدى. مىنە, ۇلكەندەردىڭ تاماقتانۋ مادەنيەتىندەگى وسى ولقىلىقتار ەندى بالالارعا «جۇعىپ» جاتىر. جەتكىنشەكتەردىڭ جارتىلاي دايىن تاعامعا ۇيىرسەكتىگى, دالادا ويناۋدان گورى ۇيدە مونيتوردىڭ الدىندا كوبىرەك تەلمىرۋى جانە ۇيلەسىمدى تاماقتانباۋدىڭ سوڭى سەمىزدىككە اكەلىپ وتىر.
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
