ءبىر ماقسات, ورتاق مۇددە توعىسى

تۇرىك رەسپۋبليكاسىندا اۋعان­ستان ماسەلەسىنە ارنالعان حالىقارالىق ىستامبۇل كون­فە­رەنتسياسى ءوتتى. بۇل جيىنعا قازاقستان تاراپىنان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازى­حانوۆ قاتىسىپ قايتتى. قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعام­داس­تىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋ­عى­زىپ وتىرعان كۇردەلى ماسە­لە­لەر­دى شەشۋدىڭ وڭتايلى جول­دا­رىن قاراستىرۋى مەزگىل وتكەن سايىن سونى سيپات الا تۇسۋدە. ال الەمدى الاڭداتقان پروبلەما­لار­دىڭ ءبىرى اۋعانستان پروبلەماسى ەكەنى بەلگىلى. بۇل رەتتە, ىس­تام­بۇل تورىندە ۇيىمداستىرىلعان حا­لىقارالىق كونفەرەنتسيا قا­زاق­ستاننىڭ عانا ەمەس, وسى ءما­سەلەگە تىكەلەي مۇددەلىلىك تانى­تىپ وتىرعان ەلدەردىڭ باسىن قو­سىپ, كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ءتۇيت­كىلدەردى تارقاتۋعا باعىت­تال­دى. وسىلايشا, كەلەلى جيىنعا جي­نالعان حالىقارالىق قاۋىپسىز­دىك­كە ىقپالداس جانە دونور مەملەكەتتەر دەلەگاتسيالارى, ايماق­تىق ەلدەر وكىلدەرى اۋعانستاندا تۇراقتىلىق ورناتۋ جانە ور­نىق­تىرۋ ماقساتىن كوزدەگەن بىرلەسكەن ءىس-ارەكەتتەردى جانە وسى ەلدىڭ ايماقتىق-ەكونوميكالىق جانە سايا­سي ىنتىماقتاستىققا قاتىسۋ جول­دارىن تالقىلادى. 30-عا جۋىق ەلدىڭ وكىلدەرى قا­تىسقان كونفەرەنتسيا باستالماس بۇ­رىن دەلەگاتتار تۇرىك رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى احمەت داۆۋتوعلىمەن جانە اۋعانستان يسلام رەسپۋبلي­كا­سى­نىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى زال­ماي راسۋلمەن كەزدەستى. بۇدان كەيىن تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى ابدۋللا گۇلدىڭ ءوزى اشقان ىستامبۇل كونفەرەنتسياسى جۇ­مىسىن باستاپ, وندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى, جيىنعا قاتى­سۋشىلار بايانداما جاسادى. كونفەرەنتسيا اياسىندا ءسوز ال­عان قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ الاپات تابيعات اپاتى سالدارىنان ورىن العان قايعىلى جاعدايعا باي­لا­نىس­­تى تۇركيا تاراپىنا كوڭىل ايت­تى. بۇدان كەيىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قوناقجايلىعى مەن كون­فەرەنتسيانى جوعارى دەڭگەيدە ۇي­ىم­­داس­تىرا بىلگەنى ءۇشىن تۇركيا ۇكى­مەتىنە ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. وسى ورايدا ول تۇركيا ۇكىمەتىنىڭ اۋعان­ستان­داعى بەيبىت ءومىردى قال­پىنا كەلتىرۋ باعى­تىن­داعى باستا­مالارى جوعارى با­عالاۋدى قاجەت ەتەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە باۋىرلاس ەلدىڭ اۋعان جۇرتشىلىعىنىڭ با­قۋات­تى ومىرىنە, مەملەكەتتىڭ بو­لا­شاقتاعى دا­مۋى مەن گۇلدەنۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن ويىن ور­تا­عا سالدى. سونداي-اق, ول قازاق­ستان­نىڭ اۋعانستان ماسەلەسى بوي­ىنشا قالىس قالىپ وتىرماعانىن, كەرىسىنشە, شيەلەنىسكەن ءتۇيت­كىل­دەر­دى تارقا­تۋعا, بۇل ماقساتتاعى ءىس-شارالاردى وڭ­تايلاندىرۋعا ءوزى تارا­پىنان كۇش-جىگەر تانى­تىپ, ايتار­لىق­تاي ۇلەس قوسقانىن, مۇ­نىڭ, اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىعى كەزىندە ايقىن كورىن­گەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىز – جەتەكشى ۇيىمنىڭ اۋعان ءما­سە­لە­سىن شەشۋدەگى ءرولىنىڭ جو­عا­رىلاۋىنا مۇددەلى ەلمىز. استانا ءوزىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە اۋعان ماسەلەسىنە ايرىق­شا مويىن بۇرعانى بەلگىلى. ءبىز اۋعانستان پروبلەماسىن شەشۋدەگى ۇي­ىم­نىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا قا­زىر دە ءمۇد­دە­لىلىك تانىتىپ وتىر­مىز. وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ ازياداعى ارىپتەس­تە­رى­مەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ باعىتىنداعى ءوزارا بايلانىس تو­بىنىڭ توراعاسى رەتىندەگى اتقا­رىپ وتىرعان جۇ­­مىستارىن بولە ايتۋعا بولادى. اۋ­عان­­ستان ماسە­لە­سى سونداي-اق, بيىلعى جىل­دىڭ ماۋ­سىم ايىنان باستاپ يسلام ىن­تىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنە توراعالىق تىزگىنىن ۇستاعان ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ايرىق­شا ماڭىزعا يە, دەدى ە.قازىحانوۆ. ۇيىمعا مۇشە 57 ەلدى بولاشاقتا دا وسى ەلگە كو­مەك قولىن سوزۋعا شاقى­را­تىن ار­نايى قارارعا قوسىمشا ۇسى­نىس­تار ەنگىزىلگەن بولاتىن. بۇل ۇسى­نىستار استانادا 30 ماۋسىم كۇنى وتكەن مينيسترلەر وتىرىسىندا قابىلداندى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە كابۋلدا يسلام ىنتى­ماق­تاستىعى ۇيىمىنىڭ تۇراقتى ميسسياسى تە­تىگىنىڭ ىسكە قوسىلۋىن قام­تا­ما­سىز ەتۋ­گە مۇمكىندىك بەردى. ءبىز ءبۇ­گىن اۋعان حال­قى مەن ونىڭ ۇكى­مەتىنە ولاردىڭ «قا­ۋىپ­سىز بولا­شاق­تىڭ تەتىگىن قالاۋ» جو­لىن­­داعى شىنايى كۇش-جىگەرى مەن نيە­تىنە قولداۋ كورسەتۋدى جال­عاس­تى­را بەرۋىمىز كەرەك. سون­دىق­تان, 10 جىل ىشىندە اتقارىلعان جۇمىس­تاردىڭ العاش­قى قو­رىتىندىسىن شى­عا­راتىن كەز كەلدى. وسى ورايدا, «اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇدان كەيىنگى تۇراقتى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق دامۋىنا جاعداي جا­سايتىن بىرلەسكەن ءىس شارالار شو­عىرىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك», دەدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى. حا­­لىقارالىق جيىن اياسىندا قا­زاق­ستان­نىڭ اۋعانستان ماسەلەلەرىن ءبىر ءجۇ­يە­گە كەلتىرۋ باعىتىنداعى باستى ۇستا­نىم­دارى دا العا تار­تىلدى. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ وسى ەل بويىنشا ۇستانىپ وتىر­عان باستى جانە مىندەتتى دەپ سا­ناي­تىن ۇس­تا­نىمدارى مىناعان سايادى: بىرىنشىدەن, اۋعانستاننىڭ ءوز ىشىندەگى بىتىمگەرشىلىك تۋراسىنداعى كە­ڭەي­تىلگەن ۇنقاتىسۋدى جالعاس­تى­رۋ, ەكىنشىدەن, ەل­دىڭ قالىپتى ىشكى ساياسي ءومىرىن قالىپ­تاس­تىرۋعا جاعداي جاساۋ, حالىقارالىق قو­عام­داستىققا مۇشە ەلدەردىڭ اۋعان­ستان­نىڭ ەكونوميكاسىن قايتا قال­پىنا كەلتىرۋ باعىتىندا ءوزارا كەلىسىلگەن ىنتى­ماقتاستىعى مەن ءىس-قيمىلىن جاندان­دى­رۋ جانە ءتور­تىنشىدەن, اۋعانستاندى ايماقتىق دامۋعا قاتىستىرۋ. قازىرگى تاڭدا قازاقستان – اۋعان­ستاننىڭ مەملەكەت رەتىندە قايتا دامۋى ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭiل ءبولىپ, وڭ نيەتتەستىك تا­نىتىپ كەلە جاتقان بىردەن ءبىر ەل. وسىعان بايلانىستى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن اۋعاندىق 1 مىڭ ستۋ­دەنت­تىڭ ەلىمىزدىڭ وقۋ ورىن­دا­رىن­دا ءبىلىم الۋ باعدارلاماسى ءجۇ­زەگە اسىرىلىپ وتىر. بۇل باع­دارلاما 2010-2018 جىل­دار ارا­لى­عىن كوزدەيدى. اتالعان شاراعا قازاقستان ۇكىمەتى مەملەكەتتىك بيۋد­جەتتەن 50 ملن. اقش دول­لا­رى كولە­مىن­دە قاراجات بولگەن. اۋعاندىق ستۋدەنت­تەردىڭ 153 ادامنان تۇراتىن العاشقى توبى قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ور­تا­لىقتارىندا وقۋلارىن وتكەن جىل­دىڭ قىركۇيەك ايىندا باستادى. قازاقستان-اۋعانستان اراسىن­داعى ەكى­جاقتى ۇكىمەتارالىق كو­ميس­سياسىنىڭ ساۋدا-ەكونومي­كا­لىق ىنتىماقتاستىق با­عىتىن­دا­عى جۇمىستارى دا جۇيەلى جولعا قويىلىپ كەلەدى. بىرنەشە جىل بويىنا قازاقستان اۋعانستانعا تۇراقتى تۇردە گۋمانيتارلىق كو­مەك كورسەتىپ وتىر. بولاشاقتا دا بۇل ۇدەرىس ءوز جالعاسىن تاباتىن بولادى. اۋعانستان ماسەلەسىنە ار­نال­عان ىستامبۇل كونفەرەنتسياسى با­رىسىندا وسىنداي ويلار اي­تىل­دى. بۇعان قوسا, قازاقستان بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل­شارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ جانە ءدۇ­نيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدار­لا­ما­سى­نىڭ مۇمكىندىكتەرىن بەلسەندىرەك پايدالانۋ قاجەت دەگەن ۇستانىمىن دا قول­داي­دى. بۇل اۋ­عانستاندى كۇندەلىكتى پاي­دا­لا­نا­تىن تاۋارلارمەن جۇيەلى قام­تا­ماسىز ەتۋگە جول اشاتىنى انىق. «وسى ورايدا, ءبىز قازاقستاننىڭ بي­دايىن, ۇنىن جانە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ساتىپ الۋدى ۇسى­نا­مىز. بيىلعى جىلى قازاقستاندىق فەرمەرلەردىڭ بيدايدان 25 ميلليون توننانى قۇرايتىن رەكورد­تىق ءونىم العانى بەلگىلى بولار», دەدى ە.قازىحانوۆ ءوز سوزىندە. 2007 جىلى قازاقستان ۇلتتىق ءجار­مەڭكەسى مەن ىسكەرلىك توپتار­دىڭ كەزدەسۋلەرى ۇيىمداستىرى­لىپ, ناتيجەسىندە بيزنەس قۇرى­لىم­داردىڭ وكىلدەرى 85 ملن. اقش دوللارىن قۇرايتىن كەلى­سىم-شارتتارعا قول قويدى. س­و­نى­مەن قاتار, ساماگان اۋدانىندا مەكتەپ (160 مىڭ دولل.), باميان اۋدانىندا ەمحانا سالۋ (570 مىڭ دولل.) جانە قۇندىز-تالۋكان جو­لىن جوندەۋ (1,65 مىڭ دولل.) ماق­ساتىندا اير قارجى مي­نيستر­لىگىنىڭ شوتىنا 2008 جىلى شىلدە ايىندا 2,38 ملن. دولل. اۋدا­رىلدى. سونداي-اق, 2008 جىلى ەلىمىز اۋعانستانعا گۋمانيتارلىق ءجار­دەم رەتىندە 2 مىڭ توننا ازىقتىق بيداي, 2009 جىلى 1,3 مىڭ توننا قۇر­عاق ءسۇت, 2010 جىلى 6 مىڭ توننا كۇرىش, ال 2011 جىلى 5 مىڭ توننا كۇرىش جار­ماسىن جىبەرگەن ەدى. قازاقستان ەكونو­مي­كا­لىق ىنتىماقتاستىق باعىتى ايا­سىندا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى وڭىرلىك حالىقارالىق جوبالاردى دا قولدايدى. ءبىز حالىقارالىق قوعامداس­تىق­قا مۇشە ەلدەر جانە اۋعان­ستاننىڭ ءوزى بۇۇ-نىڭ شەكارالىق بىرتۇتاستىقتى قۇرمەتتەۋ جانە ەلدىڭ ىشكى ومىرىنە ارالاسپاۋ ءجو­نىندەگى قاعيدالارىن قۋات­تاي­دى دەگەن ويدامىز, دەدى ەرجان قا­زى­حانوۆ جيىن كەزىندە. حالىقارالىق كونفەرەنتسيا شەڭ­بەرىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ اقش مەم­لەكەتتىك حاتشى­سى­نىڭ ورىن­با­سارى ۋ.بەرنسپەن, گفر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گ.ۆەستەرۆەللەمەن, اۋعانستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ز.راسۋلمەن, تۇركىمەنستان سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى ر.مەرەدوۆپەن جانە ەقىۇ باس حات­شىسى ل.زانەرمەن, سونداي-اق, يىۇ باس حاتشىسى ە.يحسانوعلىمەن ەكى­جاق­تى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. بۇل كەز­دەسۋلەر ايا­سىندا اتالعان ەلدەرمەن جاقىن بولا­شاقتاعى ىن­تى­ماقتاستىقتىڭ مۇمكىن­دىك­تەرى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. حالىقارالىق ىستامبۇل كون­فە­رەنتسياسى بارىسىندا تۇركيا­نىڭ سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى احمەت داۆۋتوعلى كەزدەسكەن قيىن­دىق­تى ءبىر مەملەكەتتىڭ ەڭسەرۋى مۇمكىن ەمەستىگىن, وسى ورايدا, «اۋعان ۇدەرىسىندەگى» قىم-قيعاش ماسە­لە­لەردى وڭتايلاندىرۋ جانە ەلدى «قاۋىپ­سىز ايماققا» اينال­دىرۋ ءۇشىن شەكارالاس جانە باتىس ەلدەرىنىڭ ءوزارا جۇمىلۋىنا ءمان بەرىلۋ قاجەتتىگىنە اي­رىقشا توق­تالعان ەدى. دەمەك, قازاقستان دا مۇنداي ماڭىزدى ميسسيادان شەت قالا المايدى. وعان بيىلعى جىل­دىڭ 15 قاراشاسى كۇنى استانادا وتەتىن اۋ­عانستان بويىنشا حالىقارالىق ءوزارا بايلانىس توبىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىن ايتساق تا جەتكىلىكتى بولار. ءلايلا ەدىلقىزى. استانا – ىستامبۇل –  استانا.